ماه: فروردین ۱۴۰۰

تحلیل حقوقی و ارائه مدل تصمیم گیری چند شاخصه برای گرفتن زکات بر اساس مبانی اسلام

بسم الله الرحمن الرحیم تحلیل حقوقی و ارائه مدل تصمیم گیری چند شاخصه برای گرفتن زکات بر اساس مبانی اسلام . احمد شمس گروه حقوق، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی کیامرث فتحی هفشجانی گروه مدیریت صنعتی، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی . متن کامل مقاله : PDF : تحلیل حقوقی و ارائه مدل تصمیم گیری چند شاخصه ... . چکیده زکات، یکی از واجبات شرعی اسلام است که تمام فرق اسلامی به آن اعتقاد دارند. در حال حاضر،کشورهای اسلامی، به دنبال اجرای این حکم الهی با روش های علمی و امروزی می باشند. با توجه به اینکه، زکات دارای ابعاد مختلفی می باشد، لذا می توان از منظرهای مختلفی به آن توجه کرد. همین امر باعث می گردد که اجرای این حکم با پیچیدگی هایی همراه باشد. استفاده از تکنیک های تصمیم گیری برای پرداخت و دریافت زکات ضمن کاهش سردرگمی، به اجرای بهتر این حد الهی کمک می کند. عمده فقهای شیعی، قائل به انحصار زکات بر نه قلم کالا هستند. این اقلام عبارتند از : طلا، نقره، کشمش، خرما، گاو، گوسفند، شتر، جو و گندم. در حالیکه عمده فقهای اهل تسنن قائل به تعمیم زکات به بسیاری از کالاها می باشند. در این مقاله دیدگاه شیعی مبنا قرار گرفته است و با بررسی ادبیات موجود در مورد زکات، چهار شاخص کلی اقتصادی، فقهی، حقوقی و حسابداری شناسایی شدند. بر مبنای این چهار شاخص مدل تجزیه و تحلیل سلسله مراتبی طراحی شد. در بین این چهار شاخص، شاخص اقتصادی دارای شاخص های فرعی نیز می باشد. اقلام نه گانه زکات بر اساس سه شاخص قابلیت نقدینگی، قابلیت ذخیره و رفع نیازهای اساسی ارزیابی گردید و نتیجه گیری شده است که در شرایط فعلی کشور زکات دهندگان ترجیح می دهند که زکات خود را به صورت کالا پرداخت نمایند چرا که ارزش پول نقد برای زکات دهندگان بالا است، و ترجیح می دهند که بیشتر از اقلام کم ارزشتر زکات خود را تسویه نمایند. در نتیجه مسؤلین جمع آوری زکات باید امکانات خود را برای جمع آوری آن از مواردی که بیشترین امکان جمع آوری را آنگونه که در تحقیق نشان داده شده فرهم آورند. . واژگان کلیدی: مدل های تصمیم گیری، زکات، تصمیم گیری چند شاخصه برای زکات، نرخ جانشینی برای اقلام زکات، مقایسه زوجی. . _________________________________________________________________ منبع :  مبانی فقهی حقوق اسلامی (پژوهش نامه فقه و حقوق اسلامی)           بهار و تابستان ۱۳۹۴ , دوره  ۸ , شماره  ۱۵      

طراحی و انتخاب

بسم الله الرحمن الرحیم طراحی و انتخاب   __________________________________________________________________      تحلیل حقوقی و ارائه مدل تصمیم گیری چند شاخصه برای گرفتن زکات بر اساس مبانی اسلام ....................... کتاب   آثار و برکات زکات شامل: سیمای زکات، فلسفه پرداخت زکات.. (از سایت گیسوم) .................... کتاب    زکات دومین زیربنای اقتصادی اسلام  (از سایت گیسوم) ............................. زکات - کتابخانه دیجیتال (بازار کتاب) قائمیه  (متن کامل کتاب را دانلود و بارگزاری کنید) ........................... از اهمیت زکات تا آثار پرداخت و عدم پرداخت آن (در روایات بارگزاری شود) ........................................... ***************************************************************** ***************************************************   کتاب      زکات در اسلام: راه‌کارهای ترویج فرهنگ زکات ...................................... کتاب        مفهوم شناسی زکات در قرآن ......................................................................... واژه شناسی لغوی و تاریخی زکات در قرآن ................................................................................. کتاب            زکات  نویسنده: محمدحسین فلاح زاده ..................................................................................... دانشنامه مناسبتی "زکات" در فضای مجازی عرضه شد در بخش معرفی کتاب بارگزاری شود ........................................................................................ کتاب         زکات بر اساس آموزه های قرآن و اهل بیت علیهم السلام .............................................................................. کتاب       زکات در اسلام, حسن نورالهی ...................................................................................... کتاب                       زکات در اسلام      نویسنده : دهقان، اکبر ...................................................................................... کتاب               امکان سنجی اجرای زکات در ایران ................................................................................................ کتاب                  زکات در اسلام به ضمیمه احکام، شرایط و آداب زکات ناشر : یکتای هستی                محمدکاظم پورمقدمی ........................................................................................... ************************************************************ *************************************** کتاب          « زکات ره توشه عاملین» مهدی اسماعیل پور دره متن کامل دانلود شود ................................................................................................. کتاب : فلسفه و احکام زکات ..........................................................  کتاب          زکات براساس آموزه های قرآن و اهل بیت(ع) عباس کوثری ................................................................................. ارزیابی عملکرد کمیته امداد امام خمینی (ره) در زمینه جمع آوری زکات ...................................................... همایش زکات در جنوب کرمان برگزار شد ........................................................................ همایش زکات در استان فارس ............................................................... همایش زکات در ماکو برگزار شد .................................................................. همایش «زکات و روحانیت» در تبریز برگزار شد ............................................................................. همایش زکات امروز چهارشنبه۲۷ تیر ماه با حضور مسئولین کشوری و استانی در شیراز برگزار شد ........................................................   حجت‌الاسلام تقوی: تمامی زکات جمع‌آوری شده صرف فقرا می‌شود .............................................. برگزاری دومین همایش استانی زکات در ارومیه ..................................................... همایش زکات در بندرعباس برگزار شد ............................................................. برگزاری همایش زکات در گرگان » ................................. برگزاری همایش زکات در دزفول ................................................... همایش زکات در ایذه برگزار شد ......................................... برگزاری همایش زکات و مدیریت فرهنگ جهادی با حضور حضرت ......................... به میزبانی سازمان حج و زیارت؛ نخستین همایش ملی زکات برگزار شد ............................................................. دومین کنفرانس بین المللی زکات، مسجد و وقف در مالزی ............................................................................................. جنبش مردمی احیاء زکات بارگزاری نشود ..................................................................................................................... بررسی آثار عدم پرداخت زکات و تاثیر آن بر جامعه از دیدگاه قرآن و سنت   ............................................. خمس و زکات و جایگاه آن در اقتصاد کشورهای اسلامی .................................. بررسی مقالۀ "زکات" از دایرۀ‌المعارف قرآن لیدن   --مقالات مرتبط با زکات - نورمگز-- ....................................................................................... بررسی میزان تأثیر عوامل اقتصادی، اجتماعی و سیاسی بر عایدات زکات در استان‌های منتخب ایران ............................................... ارائه نهاد پیشنهادی برای ساماندهی و عملیاتی کردن سیاست مالیاتی زکات در کشور ...................................................... فضیلت زکات ...................................................... نقش تربیتی زکات در سبک زندگی اسلامی: استنتاج اصول تربیتی ..................................................................... زکات امکام، مجازات و آثار دنیوی و اخروی فرار و اجتناب از مالیات ... .........................................................   ............................................................... تحقیق در مورد زکات، احکام و تاثیرات آن در زندگی مسلمانان ... .............................................. مقاله کنفرانس: تاثیر ربا و زکات بر حسابداری اسلامی ... - ... ................................. اردوغان: با پرداخت زکات، مشکل فقر در جهان اسلام حل می‌شود .............................................................. برگزاری نشست ارائه نتایج طرح پژوهشی " بررسی اثرات خمس .. ....................................... ترویج فرهنگ زکات در بخش کشاورزی ............................................................. بازکاوی مفهوم و کاربرد واژه های زکات و صدقه در روایات، مجله علوم و حدیث، ............................................................ همایش مبلغین طرح اعزام تخصصی زکات ... - سازمان تبلیغات ...................................................................... بررسی مقایسهای سیستمهای پرداخت و دریافت زکات در ... .............................. مطالعه تطبیقی قوانین زکات در ایران و دیگر کشورهای اسلامی ............................................. شورای جهانی زکات در کشورهای اسلامی فعال می شود / ......................................................... کتاب               نهادهای مالی زکات در کشورهای اسلامی و جمهوری اسلامی ...............................................   روش های پیاده سازی مالیات های اسلامی در قوانین مالیاتی .. .............................................................. ۱۱ وزارتخانه، سازمان و ستاد مساله زکات را پیگیری می‌کنند ....................................... نقش زکات در نظام اقتصادی اسلامی - مرکز تحقیقات صداوسیما ...................................... ارزیابی روش محاسبه زکات در بنگاه های اقتصادی .. ...................................... زکات از برتری های اسلام نسبت به سایر ادیان است/ ریشه کنی ... .................................. قانون زکات - مرکز پژوهشها ......................................... ارزیابی دانشگاهیان از لزوم توسعه و ارائه چارچوب مفهومی ... ...................................................... شورای اندیشه ورز برای تبیین فرهنگ زکات در قزوین تشکیل شود ...............................................  

بررسی توان زکات (گندم و جو) در کاهش فقر (مطالعه موردی استان گلستان)

بسم الله الرحمن الرحیم بررسی توان زکات (گندم و جو) در کاهش فقر (مطالعه موردی استان گلستان) . گیلک حکیم آبادی محمدتقی استادیار اقتصاد دانشگاه مازندران . متن کامل مقاله : pdf - بررسی توان زکات (گندم و جو) در کاهش فقر  . چکیده :  فقر مایه پریشانی انسان، سرگردانی عقل و فراهم شدن غم و اندوه است. جوامع بشری و بین المللی متعهد شده اند در هزاره سوم تعداد فقرا را تا سال ۲۰۱۵ به نصف تقلیل دهند. مهمترین دغدغه ها تامین مالی برنامه های فقرزدایی است. کشورها سعی دارند از ظرفیت های خود در این راه استفاده کنند. زکات یک واجب عبادی مالی است که مهمترین موارد مصرف آن تامین زندگی فقرا و مساکین و تامین نیازهای عام المنفعه (فی سبیل اله) است. استان گلستان جز پنج استان مهم تولید کننده گندم است و وجود زمنیه های اعتقادی مردم مسلمان شیعه و سنی استان و همچنین فقر موجود در آن انگیزه بررسی توان زکات در کاهش فقر در استان در این تحقیق است. بر اساس اطلاعات موجود در زمینه گندم و جو و تعدیل آنها متناسب با احکام زکات مقدار زکات گندم و جو در سطح استان بین سال های ۸۰ - ۷۶ برآورد گردید و سپس با مهمترین هزینه های دولت در جهت موارد فقرزدایی، عمران و نوسازی روستاها و آموزش و پرورش مقایسه صورت گرفت. نتیجه تحقیق نشان می دهد چنانچه گردآوری و هزینه کردن زکات با درایت و مدیریت انجام شود زکات توان تامین مالی درصد بالایی از موارد فوق را دارد. شایان ذکر است که سهم این تحقیق در طرح مباحث اساسی فقهی اقتصادی زکات به ویژه در برآورد صحیح و همچنین مصارف آن است. کلید واژه: فقر،زکات ،توان زکات ،هزینه های فقر زدایی ......................................................................................................................... منبع : نشریه: نامه مفید - تیر ۱۳۸۵, دوره  ۱۲, شماره  ۵۴ (نامه اقتصادی)

زکات در بیانات مقام معظم رهبری

بسم الله الرحمن الرحیم  زکات در بیانات مقام معظم رهبری . (۱) ایتاء زکات، نخستین وظیفه مجاهدان پس از تشکیل حکومت اکنون که به همّت برخی عزیزان، چند سالی است موضوع زکات پیگیری میشود، لازم است مسئولانِ همه‌ی بخشهای مرتبط دولتی، همکاری همه‌جانبه‌ی خود را مبذول دارند. قرآن در ستایش مجاهدان راه حق، کارکرد آنان را پس از پیروزی، اقامه‌ی صلات و ایتاء زکات و امر‌ به معروف و نهی از منکر میداند و درحقیقت، نخستین و مهم‌ترین وظایف آنان را در هنگام تشکیل حکومت معیّن میکند.(۱) این جایگاه برجسته‌ی زکات است. پیام به اجلاس سالانه زکات ۱۳۹۶/۰۹/۰۹ . .................................................................................................................................... پاورقی : ۱ ) سوره مبارکه الحج آیه ۴۱ الَّذینَ إِن مَکَّنّاهُم فِی الأَرضِ أَقامُوا الصَّلاهَ وَآتَوُا الزَّکاهَ وَأَمَروا بِالمَعروفِ وَنَهَوا عَنِ المُنکَرِ ۗ وَلِلَّهِ عاقِبَهُ الأُمورِ ترجمه: همان کسانی که هر گاه در زمین به آنها قدرت بخشیدیم، نماز را برپا می‌دارند، و زکات می‌دهند، و امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند، و پایان همه کارها از آن خداست! . *********************************************** ************************************** ************************** . (۲) تکرار مکرّر فریضه‌ی زکات کنار نماز در قرآن فراهم‌سازیِ همایش سالانه برای ترویج زکات را باید یکی از بزرگ‌ترین توفیقات الهی و نشانه‌ی فضل و رحمت پروردگار به جمهوری اسلامی دانست. اهمّیّت والای این فریضه‌ی بزرگ که مکرّراً در قرآن در کنار نماز از آن یاد شده است،(۱) ایجاب میکرد که بسیار پیش از این به اقامه‌ی آن پرداخته شود. ما مسئولان نظام جمهوری اسلامی باید از کم‌کاری خود در این باره آمرزش خداوند را طلب کنیم و به عفو او پناه بریم. . پیام به اجلاس سالانه زکات ۱۳۹۶/۰۹/۰۹ پاورقی: سوره مبارکه البقره آیه ۴۳ وَأَقیمُوا الصَّلاهَ وَآتُوا الزَّکاهَ وَارکَعوا مَعَ الرّاکِعینَ ترجمه: و نماز را بپا دارید، و زکات را بپردازید، و همراه رکوع کنندگان رکوع کنید (و نماز را با جماعت بگزارید)!  سوره مبارکه البقره آیه ۸۳ وَإِذ أَخَذنا میثاقَ بَنی إِسرائیلَ لا تَعبُدونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالوالِدَینِ إِحسانًا وَذِی القُربىٰ وَالیَتامىٰ وَالمَساکینِ وَقولوا لِلنّاسِ حُسنًا وَأَقیمُوا الصَّلاهَ وَآتُوا الزَّکاهَ ثُمَّ تَوَلَّیتُم إِلّا قَلیلًا مِنکُم وَأَنتُم مُعرِضونَ ترجمه: و (به یاد آورید) زمانی را که از بنی اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خداوند یگانه را پرستش نکنید؛ و به پدر و مادر و نزدیکان و یتیمان و بینوایان نیکی کنید؛ و به مردم نیک بگویید؛ نماز را برپا دارید؛ و زکات بدهید. سپس (با اینکه پیمان بسته بودید) همه شما -جز عده کمی- سرپیچی کردید؛ و (از وفای به پیمان خود) روی‌گردان شدید.  سوره مبارکه البقره آیه ۱۱۰ وَأَقیمُوا الصَّلاهَ وَآتُوا الزَّکاهَ ۚ وَما تُقَدِّموا لِأَنفُسِکُم مِن خَیرٍ تَجِدوهُ عِندَ اللَّهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعمَلونَ بَصیرٌ ترجمه: و نماز را برپا دارید و زکات را ادا کنید؛ و هر کار خیری را برای خود از پیش می‌فرستید، آن را نزد خدا (در سرای دیگر) خواهید یافت؛ خداوند به اعمال شما بیناست.  سوره مبارکه النساء آیه ۱۶۲ لٰکِنِ الرّاسِخونَ فِی العِلمِ مِنهُم وَالمُؤمِنونَ یُؤمِنونَ بِما أُنزِلَ إِلَیکَ وَما أُنزِلَ مِن قَبلِکَ ۚ وَالمُقیمینَ الصَّلاهَ ۚ وَالمُؤتونَ الزَّکاهَ وَالمُؤمِنونَ بِاللَّهِ وَالیَومِ الآخِرِ أُولٰئِکَ سَنُؤتیهِم أَجرًا عَظیمًا ترجمه: ولی راسخانِ در علم از آنها، و مؤمنان (از امّت اسلام،) به تمام آنچه بر تو نازل شده، و آنچه پیش از تو نازل گردیده، ایمان می‌آورند. (همچنین) نمازگزاران و زکات‌دهندگان و ایمان‌آورندگان به خدا و روز قیامت، بزودی به همه آنان پاداش عظیمی خواهیم داد. سوره مبارکه المائده آیه ۵۵ إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسولُهُ وَالَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمونَ الصَّلاهَ وَیُؤتونَ الزَّکاهَ وَهُم راکِعونَ ترجمه: سرپرست و ولیّ شما، تنها خداست و پیامبر او و آنها که ایمان آورده‌اند؛ همانها که نماز را برپا می‌دارند، و در حال رکوع، زکات می‌دهند. . *********************************************** ************************************** ************************** . (۳) هم شان بودن زکات با نماز در اغلب موارد در قرآن نماز در اغلب موارد در قرآن کریم همراه و هم‌شأن زکات آمده است(۱) فریضه‌ی عظیم زکات نیز همانند نماز به مجاهدتی خستگی‌ناپذیر و تلاشگرانی صادق و دلسوز نیازمند است. انتظار و امید آن است که شما عزیزان در این میدان جدید نیز گام نهید و همه‌ی کسانی که می‌توانند در ترویج و تبیین و تحقیق مسأله‌ی مهم زکات، خدمتی ارائه کنند. بی‌درنگ دامن همت به کمر زنند و از خود صدقه‌ی جاریه‌یی بر جای نهند. . پیام به هشتمین اجلاس سراسری نماز ۱۳۷۷/۰۶/۱۸ .................................................................................................................................... پاورقی ۱ ) سوره مبارکه البقره آیه ۴۳ وَأَقیمُوا الصَّلاهَ وَآتُوا الزَّکاهَ وَارکَعوا مَعَ الرّاکِعینَ ترجمه: و نماز را بپا دارید، و زکات را بپردازید، و همراه رکوع کنندگان رکوع کنید (و نماز را با جماعت بگزارید)! ۱ ) سوره مبارکه البقره آیه ۸۳ وَإِذ أَخَذنا میثاقَ بَنی إِسرائیلَ لا تَعبُدونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالوالِدَینِ إِحسانًا وَذِی القُربىٰ وَالیَتامىٰ وَالمَساکینِ وَقولوا لِلنّاسِ حُسنًا وَأَقیمُوا الصَّلاهَ وَآتُوا الزَّکاهَ ثُمَّ تَوَلَّیتُم إِلّا قَلیلًا مِنکُم وَأَنتُم مُعرِضونَ ترجمه: و (به یاد آورید) زمانی را که از بنی اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خداوند یگانه را پرستش نکنید؛ و به پدر و مادر و نزدیکان و یتیمان و بینوایان نیکی کنید؛ و به مردم نیک بگویید؛ نماز را برپا دارید؛ و زکات بدهید. سپس (با اینکه پیمان بسته بودید) همه شما -جز عده کمی- سرپیچی کردید؛ و (از وفای به پیمان خود) روی‌گردان شدید. ۱ ) سوره مبارکه البقره آیه ۱۱۰ وَأَقیمُوا الصَّلاهَ وَآتُوا الزَّکاهَ ۚ وَما تُقَدِّموا لِأَنفُسِکُم مِن خَیرٍ تَجِدوهُ عِندَ اللَّهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعمَلونَ بَصیرٌ ترجمه: و نماز را برپا دارید و زکات را ادا کنید؛ و هر کار خیری را برای خود از پیش می‌فرستید، آن را نزد خدا (در سرای دیگر) خواهید یافت؛ خداوند به اعمال شما بیناست. ۱ ) سوره مبارکه البقره آیه ۱۷۷ لَیسَ البِرَّ أَن تُوَلّوا وُجوهَکُم قِبَلَ المَشرِقِ وَالمَغرِبِ وَلٰکِنَّ البِرَّ مَن آمَنَ بِاللَّهِ وَالیَومِ الآخِرِ وَالمَلائِکَهِ وَالکِتابِ وَالنَّبِیّینَ وَآتَى المالَ عَلىٰ حُبِّهِ ذَوِی القُربىٰ وَالیَتامىٰ وَالمَساکینَ وَابنَ السَّبیلِ وَالسّائِلینَ وَفِی الرِّقابِ وَأَقامَ الصَّلاهَ وَآتَى الزَّکاهَ وَالموفونَ بِعَهدِهِم إِذا عاهَدوا ۖ وَالصّابِرینَ فِی البَأساءِ وَالضَّرّاءِ وَحینَ البَأسِ ۗ أُولٰئِکَ الَّذینَ صَدَقوا ۖ وَأُولٰئِکَ هُمُ المُتَّقونَ ترجمه: نیکی، (تنها) این نیست که (به هنگام نماز،) رویِ خود را به سوی مشرق و (یا) مغرب کنید؛ (و تمام گفتگوی شما، در باره قبله و تغییر آن باشد؛ و همه وقت خود را مصروف آن سازید؛) بلکه نیکی (و نیکوکار) کسی است که به خدا، و روز رستاخیز، و فرشتگان، و کتاب (آسمانی)، و پیامبران، ایمان آورده؛ و مال (خود) را، با همه علاقه‌ای که به آن دارد، به خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و واماندگان در راه و سائلان و بردگان، انفاق می‌کند؛ نماز را برپا می‌دارد و زکات را می‌پردازد؛ و (همچنین) کسانی که به عهد خود -به هنگامی که عهد بستند-وفا می‌کنند؛ و در برابر محرومیتها و بیماریها و در میدان جنگ، استقامت به خرج می‌دهند؛ اینها کسانی هستند که راست می‌گویند؛ و (گفتارشان با اعتقادشان هماهنگ است؛) و اینها هستند پرهیزکاران! ۱ ) سوره مبارکه البقره آیه ۲۷۷ إِنَّ الَّذینَ آمَنوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ وَأَقامُوا الصَّلاهَ وَآتَوُا الزَّکاهَ لَهُم أَجرُهُم عِندَ رَبِّهِم وَلا خَوفٌ عَلَیهِم وَلا هُم یَحزَنونَ ترجمه: کسانی که ایمان آوردند و اعمال صالح انجام دادند و نماز را برپا داشتند و زکات را پرداختند، اجرشان نزد پروردگارشان است؛ و نه ترسی بر آنهاست، و نه غمگین می‌شوند. ۱ ) سوره مبارکه النساء آیه ۷۷ أَلَم تَرَ إِلَى الَّذینَ قیلَ لَهُم کُفّوا أَیدِیَکُم وَأَقیمُوا الصَّلاهَ وَآتُوا الزَّکاهَ فَلَمّا کُتِبَ عَلَیهِمُ القِتالُ إِذا فَریقٌ مِنهُم یَخشَونَ النّاسَ کَخَشیَهِ اللَّهِ أَو أَشَدَّ خَشیَهً ۚ وَقالوا رَبَّنا لِمَ کَتَبتَ عَلَینَا القِتالَ لَولا أَخَّرتَنا إِلىٰ أَجَلٍ قَریبٍ ۗ قُل مَتاعُ الدُّنیا قَلیلٌ وَالآخِرَهُ خَیرٌ لِمَنِ اتَّقىٰ وَلا تُظلَمونَ فَتیلًا ترجمه: آیا ندیدی کسانی را که (در مکّه) به آنها گفته شد: «فعلا) ً دست از جهاد بدارید! و نماز را برپا کنید! و زکات بپردازید!» (امّا آنها از این دستور، ناراحت بودند)، ولی هنگامی که (در مدینه) فرمان جهاد به آنها داده شد، جمعی از آنان، از مردم می‌ترسیدند، همان گونه که از خدا می‌ترسند، بلکه بیشتر! و گفتند: «پروردگارا! چرا جهاد را بر ما مقرّر داشتی؟! چرا این فرمان را تا زمان نزدیکی تأخیر نینداختی؟!» به آنها بگو: «سرمایه زندگی دنیا، ناچیز است! و سرای آخرت، برای کسی که پرهیزگار باشد، بهتر است! و به اندازه رشته شکافِ هسته خرمایی، به شما ستم نخواهد شد! ۱ ) سوره مبارکه النساء آیه ۱۶۲ لٰکِنِ الرّاسِخونَ فِی العِلمِ مِنهُم وَالمُؤمِنونَ یُؤمِنونَ بِما أُنزِلَ إِلَیکَ وَما أُنزِلَ مِن قَبلِکَ ۚ وَالمُقیمینَ الصَّلاهَ ۚ وَالمُؤتونَ الزَّکاهَ وَالمُؤمِنونَ بِاللَّهِ وَالیَومِ الآخِرِ أُولٰئِکَ سَنُؤتیهِم أَجرًا عَظیمًا ترجمه: ولی راسخانِ در علم از آنها، و مؤمنان (از امّت اسلام،) به تمام آنچه بر تو نازل شده، و آنچه پیش از تو نازل گردیده، ایمان می‌آورند. (همچنین) نمازگزاران و زکات‌دهندگان و ایمان‌آورندگان به خدا و روز قیامت، بزودی به همه آنان پاداش عظیمی خواهیم داد. ۱ ) سوره مبارکه المائده آیه ۱۲ وَلَقَد أَخَذَ اللَّهُ میثاقَ بَنی إِسرائیلَ وَبَعَثنا مِنهُمُ اثنَی عَشَرَ نَقیبًا ۖ وَقالَ اللَّهُ إِنّی مَعَکُم ۖ لَئِن أَقَمتُمُ الصَّلاهَ وَآتَیتُمُ الزَّکاهَ وَآمَنتُم بِرُسُلی وَعَزَّرتُموهُم وَأَقرَضتُمُ اللَّهَ قَرضًا حَسَنًا لَأُکَفِّرَنَّ عَنکُم سَیِّئَاتِکُم وَلَأُدخِلَنَّکُم جَنّاتٍ تَجری مِن تَحتِهَا الأَنهارُ ۚ فَمَن کَفَرَ بَعدَ ذٰلِکَ مِنکُم فَقَد ضَلَّ سَواءَ السَّبیلِ ترجمه: خدا از بنی اسرائیل پیمان گرفت. و از آنها، دوازده نقیب [= سرپرست‌] برانگیختیم. و خداوند (به آنها) گفت: «من با شما هستم! اگر نماز را برپا دارید، و زکات را بپردازید، و به رسولان من ایمان بیاورید و آنها را یاری کنید، و به خدا قرض الحسن بدهید [= در راه او، به نیازمندان کمک کنید]، گناهان شما را می‌پوشانم [= می بخشم‌]؛ و شما را در باغهایی از بهشت، که نهرها از زیر درختانش جاری است، وارد می‌کنم. اما هر کس از شما بعد از این کافر شود، از راه راست منحرف گردیده است. ۱ ) سوره مبارکه المائده آیه ۵۵ إِنَّما وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسولُهُ وَالَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقیمونَ الصَّلاهَ وَیُؤتونَ الزَّکاهَ وَهُم راکِعونَ ترجمه: سرپرست و ولیّ شما، تنها خداست و پیامبر او و آنها که ایمان آورده‌اند؛ همانها که نماز را برپا می‌دارند، و در حال رکوع، زکات می‌دهند. ۱ ) سوره مبارکه التوبه آیه ۵ فَإِذَا انسَلَخَ الأَشهُرُ الحُرُمُ فَاقتُلُوا المُشرِکینَ حَیثُ وَجَدتُموهُم وَخُذوهُم وَاحصُروهُم وَاقعُدوا لَهُم کُلَّ مَرصَدٍ ۚ فَإِن تابوا وَأَقامُوا الصَّلاهَ وَآتَوُا الزَّکاهَ فَخَلّوا سَبیلَهُم ۚ إِنَّ اللَّهَ غَفورٌ رَحیمٌ ترجمه: (امّا) وقتی ماه‌های حرام پایان گرفت، مشرکان را هر جا یافتید به قتل برسانید؛ و آنها را اسیر سازید؛ و محاصره کنید؛ و در هر کمینگاه، بر سر راه آنها بنشینید! هرگاه توبه کنند، و نماز را برپا دارند، و زکات را بپردازند، آنها را رها سازید؛ زیرا خداوند آمرزنده و مهربان است! ۱ ) سوره مبارکه التوبه آیه ۱۱ فَإِن تابوا وَأَقامُوا الصَّلاهَ وَآتَوُا الزَّکاهَ فَإِخوانُکُم فِی الدّینِ ۗ وَنُفَصِّلُ الآیاتِ لِقَومٍ یَعلَمونَ ترجمه: (ولی) اگر توبه کنند، نماز را برپا دارند، و زکات را بپردازند، برادر دینی شما هستند؛ و ما آیات خود را برای گروهی که می‌دانند (و می‌اندیشند)، شرح می‌دهیم! ۱ ) سوره مبارکه التوبه آیه ۱۸ إِنَّما یَعمُرُ مَساجِدَ اللَّهِ مَن آمَنَ بِاللَّهِ وَالیَومِ الآخِرِ وَأَقامَ الصَّلاهَ وَآتَى الزَّکاهَ وَلَم یَخشَ إِلَّا اللَّهَ ۖ فَعَسىٰ أُولٰئِکَ أَن یَکونوا مِنَ المُهتَدینَ ترجمه: مساجد خدا را تنها کسی آباد می‌کند که ایمان به خدا و روز قیامت آورده، و نماز را برپا دارد، و زکات را بپردازد، و جز از خدا نترسد؛ امید است چنین گروهی از هدایت‌یافتگان باشند. ۱ ) سوره مبارکه التوبه آیه ۷۱ وَالمُؤمِنونَ وَالمُؤمِناتُ بَعضُهُم أَولِیاءُ بَعضٍ ۚ یَأمُرونَ بِالمَعروفِ وَیَنهَونَ عَنِ المُنکَرِ وَیُقیمونَ الصَّلاهَ وَیُؤتونَ الزَّکاهَ وَیُطیعونَ اللَّهَ وَرَسولَهُ ۚ أُولٰئِکَ سَیَرحَمُهُمُ اللَّهُ ۗ إِنَّ اللَّهَ عَزیزٌ حَکیمٌ ترجمه: مردان و زنان باایمان، ولیّ (و یار و یاور) یکدیگرند؛ امر به معروف، و نهی از منکر می‌کنند؛ نماز را برپا می‌دارند؛ و زکات را می‌پردازند؛ و خدا و رسولش را اطاعت می‌کنند؛ بزودی خدا آنان را مورد رحمت خویش قرارمی‌دهد؛ خداوند توانا و حکیم است! ۱ ) سوره مبارکه مریم آیه ۳۱ وَجَعَلَنی مُبارَکًا أَینَ ما کُنتُ وَأَوصانی بِالصَّلاهِ وَالزَّکاهِ ما دُمتُ حَیًّا ترجمه: و مرا -هر جا که باشم- وجودی پربرکت قرار داده؛ و تا زمانی که زنده‌ام، مرا به نماز و زکات توصیه کرده است! ۱ ) سوره مبارکه مریم آیه ۵۵ وَکانَ یَأمُرُ أَهلَهُ بِالصَّلاهِ وَالزَّکاهِ وَکانَ عِندَ رَبِّهِ مَرضِیًّا ترجمه: او همواره خانواده‌اش را به نماز و زکات فرمان می‌داد؛ و همواره مورد رضایت پروردگارش بود. ۱ ) سوره مبارکه الأنبیاء آیه ۷۳ وَجَعَلناهُم أَئِمَّهً یَهدونَ بِأَمرِنا وَأَوحَینا إِلَیهِم فِعلَ الخَیراتِ وَإِقامَ الصَّلاهِ وَإیتاءَ الزَّکاهِ ۖ وَکانوا لَنا عابِدینَ ترجمه: و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما، (مردم را) هدایت می‌کردند؛ و انجام کارهای نیک و برپاداشتن نماز و ادای زکات را به آنها وحی کردیم؛ و تنها ما را عبادت می‌کردند. ۱ ) سوره مبارکه الحج آیه ۴۱ الَّذینَ إِن مَکَّنّاهُم فِی الأَرضِ أَقامُوا الصَّلاهَ وَآتَوُا الزَّکاهَ وَأَمَروا بِالمَعروفِ وَنَهَوا عَنِ المُنکَرِ ۗ وَلِلَّهِ عاقِبَهُ الأُمورِ ترجمه: همان کسانی که هر گاه در زمین به آنها قدرت بخشیدیم، نماز را برپا می‌دارند، و زکات می‌دهند، و امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند، و پایان همه کارها از آن خداست! ۱ ) سوره مبارکه الحج آیه ۷۸ وَجاهِدوا فِی اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ ۚ هُوَ اجتَباکُم وَما جَعَلَ عَلَیکُم فِی الدّینِ مِن حَرَجٍ ۚ مِلَّهَ أَبیکُم إِبراهیمَ ۚ هُوَ سَمّاکُمُ المُسلِمینَ مِن قَبلُ وَفی هٰذا لِیَکونَ الرَّسولُ شَهیدًا عَلَیکُم وَتَکونوا شُهَداءَ عَلَى النّاسِ ۚ فَأَقیمُوا الصَّلاهَ وَآتُوا الزَّکاهَ وَاعتَصِموا بِاللَّهِ هُوَ مَولاکُم ۖ فَنِعمَ المَولىٰ وَنِعمَ النَّصیرُ ترجمه: و در راه خدا جهاد کنید، و حقّ جهادش را ادا نمایید! او شما را برگزید، و در دین (اسلام) کار سنگین و سختی بر شما قرار ندارد؛ از آیین پدرتان ابراهیم پیروی کنید؛ خداوند شما را در کتابهای پیشین و در این کتاب آسمانی «مسلمان» نامید، تا پیامبر گواه بر شما باشد، و شما گواهان بر مردم! پس نماز را برپا دارید، و زکات را بدهید، و به خدا تمسّک جویید، که او مولا و سرپرست شماست! چه مولای خوب، و چه یاور شایسته‌ای! ۱ ) سوره مبارکه النور آیه ۳۷ رِجالٌ لا تُلهیهِم تِجارَهٌ وَلا بَیعٌ عَن ذِکرِ اللَّهِ وَإِقامِ الصَّلاهِ وَإیتاءِ الزَّکاهِ ۙ یَخافونَ یَومًا تَتَقَلَّبُ فیهِ القُلوبُ وَالأَبصارُ ترجمه: مردانی که نه تجارت و نه معامله‌ای آنان را از یاد خدا و برپاداشتن نماز و ادای زکات غافل نمی‌کند؛ آنها از روزی می‌ترسند که در آن، دلها و چشمها زیر و رو می‌شود. ۱ ) سوره مبارکه النور آیه ۵۶ وَأَقیمُوا الصَّلاهَ وَآتُوا الزَّکاهَ وَأَطیعُوا الرَّسولَ لَعَلَّکُم تُرحَمونَ ترجمه: و نماز را برپا دارید، و زکات را بدهید، و رسول (خدا) را اطاعت کنید تا مشمول رحمت (او) شوید. ۱ ) سوره مبارکه النمل آیه ۳ الَّذینَ یُقیمونَ الصَّلاهَ وَیُؤتونَ الزَّکاهَ وَهُم بِالآخِرَهِ هُم یوقِنونَ ترجمه: همان کسانی که نماز را برپا می‌دارند، و زکات را ادا می‌کنند، و آنان به آخرت یقین دارند. ۱ ) سوره مبارکه لقمان آیه ۴ الَّذینَ یُقیمونَ الصَّلاهَ وَیُؤتونَ الزَّکاهَ وَهُم بِالآخِرَهِ هُم یوقِنونَ ترجمه: همانان که نماز را برپا می‌دارند، و زکات را می‌پردازند و آنها به آخرت یقین دارند. ۱ ) سوره مبارکه الأحزاب آیه ۳۳ وَقَرنَ فی بُیوتِکُنَّ وَلا تَبَرَّجنَ تَبَرُّجَ الجاهِلِیَّهِ الأولىٰ ۖ وَأَقِمنَ الصَّلاهَ وَآتینَ الزَّکاهَ وَأَطِعنَ اللَّهَ وَرَسولَهُ ۚ إِنَّما یُریدُ اللَّهُ لِیُذهِبَ عَنکُمُ الرِّجسَ أَهلَ البَیتِ وَیُطَهِّرَکُم تَطهیرًا ترجمه: و در خانه‌های خود بمانید، و همچون دوران جاهلیّت نخستین (در میان مردم) ظاهر نشوید، و نماز را برپا دارید، و زکات را بپردازید، و خدا و رسولش را اطاعت کنید؛ خداوند فقط می‌خواهد پلیدی و گناه را از شما اهل بیت دور کند و کاملاً شما را پاک سازد. ۱ ) سوره مبارکه المجادله آیه ۱۳ أَأَشفَقتُم أَن تُقَدِّموا بَینَ یَدَی نَجواکُم صَدَقاتٍ ۚ فَإِذ لَم تَفعَلوا وَتابَ اللَّهُ عَلَیکُم فَأَقیمُوا الصَّلاهَ وَآتُوا الزَّکاهَ وَأَطیعُوا اللَّهَ وَرَسولَهُ ۚ وَاللَّهُ خَبیرٌ بِما تَعمَلونَ ترجمه: آیا ترسیدید فقیر شوید که از دادن صدقات قبل از نجوا خودداری کردید؟! اکنون که این کار را نکردید و خداوند توبه شما را پذیرفت، نماز را برپا دارید و زکات را ادا کنید و خدا و پیامبرش را اطاعت نمایید و (بدانید) خداوند از آنچه انجام می‌دهید با خبر است! ۱ ) سوره مبارکه المزمل آیه ۲۰ إِنَّ رَبَّکَ یَعلَمُ أَنَّکَ تَقومُ أَدنىٰ مِن ثُلُثَیِ اللَّیلِ وَنِصفَهُ وَثُلُثَهُ وَطائِفَهٌ مِنَ الَّذینَ مَعَکَ ۚ وَاللَّهُ یُقَدِّرُ اللَّیلَ وَالنَّهارَ ۚ عَلِمَ أَن لَن تُحصوهُ فَتابَ عَلَیکُم ۖ فَاقرَءوا ما تَیَسَّرَ مِنَ القُرآنِ ۚ عَلِمَ أَن سَیَکونُ مِنکُم مَرضىٰ ۙ وَآخَرونَ یَضرِبونَ فِی الأَرضِ یَبتَغونَ مِن فَضلِ اللَّهِ ۙ وَآخَرونَ یُقاتِلونَ فی سَبیلِ اللَّهِ ۖ فَاقرَءوا ما تَیَسَّرَ مِنهُ ۚ وَأَقیمُوا الصَّلاهَ وَآتُوا الزَّکاهَ وَأَقرِضُوا اللَّهَ قَرضًا حَسَنًا ۚ وَما تُقَدِّموا لِأَنفُسِکُم مِن خَیرٍ تَجِدوهُ عِندَ اللَّهِ هُوَ خَیرًا وَأَعظَمَ أَجرًا ۚ وَاستَغفِرُوا اللَّهَ ۖ إِنَّ اللَّهَ غَفورٌ رَحیمٌ ترجمه: پروردگارت می‌داند که تو و گروهی از آنها که با تو هستند نزدیک دو سوم از شب یا نصف یا ثلث آن را به پا می‌خیزند؛ خداوند شب و روز را اندازه‌گیری می‌کند؛ او می‌داند که شما نمی‌توانید مقدار آن را (به دقّت) اندازه‌گیری کنید (برای عبادت کردن)، پس شما را بخشید؛ اکنون آنچه برای شما میسّر است قرآن بخوانید او می‌داند بزودی گروهی از شما بیمار می‌شوند، و گروهی دیگر برای به دست آوردن فضل الهی (و کسب روزی) به سفر می‌روند، و گروهی دیگر در راه خدا جهاد می‌کنند (و از تلاوت قرآن بازمی‌مانند)، پس به اندازه‌ای که برای شما ممکن است از آن تلاوت کنید و نماز را بر پا دارید و زکات بپردازید و به خدا «قرض الحسنه» دهید [= در راه او انفاق نمایید] و (بدانید) آنچه را از کارهای نیک برای خود از پیش می‌فرستید نزد خدا به بهترین وجه و بزرگترین پاداش خواهید یافت؛ و از خدا آمرزش بطلبید که خداوند آمرزنده و مهربان است! ۱ ) سوره مبارکه البینه آیه ۵ وَما أُمِروا إِلّا لِیَعبُدُوا اللَّهَ مُخلِصینَ لَهُ الدّینَ حُنَفاءَ وَیُقیمُوا الصَّلاهَ وَیُؤتُوا الزَّکاهَ ۚ وَذٰلِکَ دینُ القَیِّمَهِ ترجمه: و به آنها دستوری داده نشده بود جز اینکه خدا را بپرستند در حالی که دین خود را برای او خالص کنند و از شرک به توحید بازگردند، نماز را برپا دارند و زکات را بپردازند؛ و این است آیین مستقیم و پایدار! . *********************************************** ************************************** ************************** . (۴) زکات خوب، از بین برنده دلبستگی به مال این زکات و انفاقی هم که یک عبادت بزرگ محسوب می‌شود، دارای جسم و روحی است. «و من یوق شحّ نفسه فاولئک هم المفلحون»(۱). این زکات، باید آن حرص و بخل درونی ما را بشکند و آن دلبستگی ما به مال و به زخارف دنیوی را از بین ببرد. این زکات، زکات خوبی است. . سخنرانی در دیدار با اقشار مختلف مردم (روز سی‌ام ماه مبارک رمضان) ۱۳۶۹/۰۲/۰۶ ................................................................................................................................... پاورقی  ۱ ) سوره مبارکه الحشر آیه ۹ وَالَّذینَ تَبَوَّءُوا الدّارَ وَالإیمانَ مِن قَبلِهِم یُحِبّونَ مَن هاجَرَ إِلَیهِم وَلا یَجِدونَ فی صُدورِهِم حاجَهً مِمّا أوتوا وَیُؤثِرونَ عَلىٰ أَنفُسِهِم وَلَو کانَ بِهِم خَصاصَهٌ ۚ وَمَن یوقَ شُحَّ نَفسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ المُفلِحونَ ترجمه: و برای کسانی است که در این سرا [= سرزمین مدینه‌] و در سرای ایمان پیش از مهاجران مسکن گزیدند و کسانی را که به سویشان هجرت کنند دوست می‌دارند، و در دل خود نیازی به آنچه به مهاجران داده شده احساس نمی‌کنند و آنها را بر خود مقدّم می‌دارند هر چند خودشان بسیار نیازمند باشند؛ کسانی که از بخل و حرص نفس خویش باز داشته شده‌اند رستگارانند! ۱ ) سوره مبارکه التغابن آیه ۱۶ فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا استَطَعتُم وَاسمَعوا وَأَطیعوا وَأَنفِقوا خَیرًا لِأَنفُسِکُم ۗ وَمَن یوقَ شُحَّ نَفسِهِ فَأُولٰئِکَ هُمُ المُفلِحونَ ترجمه: پس تا می‌توانید تقوای الهی پیشه کنید و گوش دهید و اطاعت نمایید و انفاق کنید که برای شما بهتر است؛ و کسانی که از بخل و حرص خویشتن مصون بمانند رستگارانند! . . _____________________________________________________________________ منبع : دفتر حفظ و انتشار آثار حضرت آیت الله خامنه ای - مد ظله العالی-

شناسایی و رتبه بندی عوامل موثر بر میزان مشارکت افراد در پرداخت زکات

بسم الله الرحمن الرحیم  شناسایی و رتبه بندی عوامل موثر بر میزان مشارکت افراد در پرداخت زکات . علی فرهادیان آرانی دانشجوی کارشناسی ارشد رشته معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق(ع)  بلال وثوق دانشجوی کارشناسی ارشد رشته معاشرف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق(ع) . متن کامل مقاله : شناسایی و رتبه بندی عوامل موثر بر میزان مشارکت افراد در پرداخت زکات . چکیده :  با توجه به اهمیت زکات در دین اسلام و تاکیدات زیاد نسبت به پرداخت زکات در قرآن و کلام اهل بیت(ع)، در این تحقیق به بررسی مهمترین عوامل موثر بر میزان مشارکت افراد در پرداخت زکات پرداخته شده است. در مرحله اول تحقیق مهمترین عوامل موثر بر پرداخت زکات و بارزترین مشخصه ­های این عوامل با استفاده از روش دلفی طی چهار مرحله شناسایی شده است که این عوامل شامل «نوع دوستی»، «میزان اعتقاد و دین داری»، «خشنودی و رضایت شخصی»، «منفعت گرایانه» و «سازمان» میباشند. سپس این عوامل و مشخه­های هر یک از آن­ها در جامعه آماری استان همدان میان مشمولین زکات مورد آزمایش و بررسی قرار گرفته است. در این مرحله ابتدا با استفاده از آزمون T-TEST تاثیر گذاری یا عدم تاثیر گذاری هر یک از عوامل پنج گانه مورد بررسی قرار گرفته است. عوامل سازمانی، ایمانی و نوع دوستی، میانگین قابل قبولی از جهت تاثیر گذاری به دست آورده اند و عوامل منفعت طلبانه و رضایت شخصی از نظر پاسخ دهندگان جزء عوامل موثر در ایجاد انگیزش میان زکات دهندگان نبودند. سپس با استفاده از ضریب همبستگی پیرسون شدت و نوع رابطه بین پنج عامل به صورت دوبه دو محاسبه و اندازه گیری شده است و در نهایت با استفاده از آزمون فریدمن میزان تاثیر و اهمیت هر کدام یک از مشخصه های عوامل پنج گانه مورد بررسی قرار گرفته است. . کلید واژه ها: زکات- عامل سازمان -عامل ایمان به خدا- عامل منفعت گرایانه- عامل رضایت شخصی ....................................................................................................................... منبع: مطالعات اقتصاد اسلامی - سال سوم بهار و تابستان ۱۳۹۰ شماره ۲ (پیاپی ۶)

عوامل مؤثر

بسم الله الرحمن الرحیم عوامل مؤثر 

بررسی تطبیقی نقش اقتصادی زکات در توسعه مناطق روستایی ایران و پاکستان – (پایانامه؛ بدون متن و چکیده)

بسم الله الرحمن الرحیم  نمایش پایانامه بررسی تطبیقی نقش اقتصادی زکات در توسعه مناطق روستایی ایران و پاکستان  (پایانامه؛ بدون متن و چکیده) . نویسنده: مرادعلی رستگار استاد راهنما: ایرج توتونچیان . نمایش پایان نامه : بررسی تطبیقی نقش اقتصادی زکات در ... eprc.sbu.ac.ir › ThesisView . دانشگاه شهید بهشتی - مرکز مطالعات اقتصادی و سیاسی

تحلیل نظری آثار اقتصادی زکات و مقایسه آن با مالیه تورمی

بسم الله الرحمن الرحیم  تحلیل نظری آثار اقتصادی زکات و مقایسه آن با مالیه تورمی . دکتر اکبر کمیجانى  دانشیار دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران دکتر محمد مهدى عسکرى  استادیار دانشکده معرف اسلامی و اقتصاد دانشگاه امام صادف .  متن کامل مقاله :  PDF - تحلیل نظری آثار اقتصادی زکات و مقایسه ... . چکیده این مقاله سعی دارد با تحلیل مقایسه ای آثار اقتصادی زکات و مالیه تورمی، ننایج وضع این دو نوع مالیات را بر رشد اقتصادی، تورم و رفاه اقتصادی تبیین نماید. روش بحث کاملأ نظری می باشد. پس از بیان نظریات موجود، مقاله می کوشد با تمسک به منابع اسلامی، نظریه منتخب خود را در مورد زکات ارائه دهد. نتایج حاصل از این تحقیق نشان می دهد که تعلق زکات به مال راکد و عدم تعلق آن به سپرده های پس انداز، می تواند موجبات سرمایه گذاری و رشد اقتصادی را فراهم آورد، درحالی که اثرات مالیه تورمی بر رشد، چندان قابل اعتنا نمی باشد. وجود رابطه مستقیم میان مالیه تورمی و نرخ تورم بر کسی پوشیده نیست، درحالی که زکات از یک سو، نوعی تثبیت کننده خودکار اقتصادی و از سویی موجب چرخش مال از صاحبان ثروت به فقرا و نوعی نظام تخصیص مجدد منابع است. آ ثار مثبت رفاهی در وضع زکات، در فضایی که تعالیم اسلامی برای زکات دهنده و زکات گیرنده ترسیم نموده، در مقایسه با آثار منفی رفاهی مالیه تورمی، نظیر اختلال در نظام پرداختها و کاهش موجودی پولی واقعی، بسیار متمایز است. . کلیدواژه‌ها آ ثار رفاهی زکات  پرد اخت کنندگان زکات  حق الضرب  دریافت کنندگان زکات  رشد اقتصادی  زکات  عدالت اقتصادی آ ثار تخصیصی زکات  مالیات تورمی  مالیه تورمی ............................................................................................................... منبع : مجله تحقیقات اقتصادی - دوره ۳۹، شماره ۱ - شماره پیاپی ۱ بهار ۱۳۸۳

پوستر های زکات از نگاه مقام معظم رهبری

بسم الله الرحمن الرحیم  پوستر های زکات از نگاه مقام معظم رهبری   . . . . .

پیام رهبر انقلاب به اجلاس سالانه زکات

بسم الله الرحمن الرحیم  پیام رهبر انقلاب به اجلاس سالانه زکات . حضرت آیت‌الله خامنه‌ای رهبر معظم انقلاب اسلامی در پیامی به اجلاس سالانه‌ی زکات با اشاره به جایگاه برجسته و اهمیت والای این فریضه، از کم‌کاری در امر اقامه‌ی زکات انتقاد و تأکید کردند: نظام جمهوری اسلامی باید این فریضه‌ی بزرگ را در سرلوحه‌ی برنامه‌های خود قرار دهد. . . حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، برگزاری همایش سالانه برای ترویج زکات را از بزرگ‌ترین توفیقات الهی دانستند و با بیان اینکه ما مسئولان نظام جمهوری اسلامی باید از کم‌کاری در اقامه‌ی زکات، عفو و آمرزش خداوند را طلب کنیم، مسئولان همه‌ی بخش‌های مرتبط دولتی را به همکاری همه‌جانبه در این امر فراخواندند. ایشان با استناد به قرآن کریم، «ایتاء زکوه» را از جمله کارکردهای برجسته‌ی مجاهدان راه حق پس از پیروزی برشمردند و بر این اساس افزودند: نظام جمهوری اسلامی برای تحقق احکام اسلامی و تشکیل مجتمع اسلامی پدید آمده است، پس باید این فریضه‌ی بزرگ را در سرلوحه‌ی برنامه‌های خود گذارد. حضرت آیت‌الله خامنه‌ای همچنین کارهای تحقیقاتی و معرفتی درخصوص زکات را ناکافی دانستند و ابراز امیدواری کردند نهضت احیاء و ترویج زکات در همه‌ی سطوح، به کارکردهای شایسته‌ی خود منتهی شود و برکات بی‌پایان آن شامل مردم و کشور و نظام مقدس جمهوری اسلامی شود.   ******************** پیام رهبر معظم انقلاب اسلامی به اجلاس سالانه زکات  بسم‌ اللّه‌ الرّحمن‌ الرّحیم فراهم‌سازیِ همایش سالانه برای ترویج زکات را باید یکی از بزرگ‌ترین توفیقات الهی و نشانه‌ی فضل و رحمت پروردگار به جمهوری اسلامی دانست. اهمّیّت والای این فریضه‌ی بزرگ که مکرّراً در قرآن در کنار نماز از آن یاد شده است، ایجاب میکرد که بسیار پیش از این به اقامه‌ی آن پرداخته شود. ما مسئولان نظام جمهوری اسلامی باید از کم‌کاری خود در این باره آمرزش خداوند را طلب کنیم و به عفو او پناه بریم. اکنون که به همّت برخی عزیزان، چند سالی است موضوع زکات پیگیری میشود، لازم است مسئولانِ همه‌ی بخشهای مرتبط دولتی، همکاری همه‌جانبه‌ی خود را مبذول دارند. قرآن در ستایش مجاهدان راه حق، کارکرد آنان را پس از پیروزی، اقامه‌ی صلات و ایتاء زکات و امر‌ به معروف و نهی از منکر میداند و درحقیقت، نخستین و مهم‌ترین وظایف آنان را در هنگام تشکیل حکومت معیّن میکند. این جایگاه برجسته‌ی زکات است. نظام جمهوری اسلامی برای تحقّق احکام اسلامی و تشکیل مجتمع اسلامی پدید آمده است، پس باید این فریضه‌ی بزرگ را در سرلوحه‌ی برنامه‌های خود گذارد. باید اعتراف کنیم که در این زمینه کار تحقیقاتی و معرفتی نیز در سطح نیاز و ضرورت انجام نگرفته است. بحث فقهی زکات، امروز میتواند آفاق گسترده‌تری از همه‌ی آنچه در کتب گذشتگان هست، در پیش چشم باحثان و محقّقان بگشاید. فریضه‌ی زکات در صدر اوّل، پس از هجرت به مدینه تشریع شده، در‌حالی‌که عنوان زکات در آیات مکّی قرآن کریم بارها تکرار گردیده است. نکاتی از این قبیل که ما را به ژرف‌اندیشی در این مقوله‌ی مهم فرامیخواند، کم نیست. به هر حال امید است نهضت احیا و ترویج زکات در همه‌ی سطوح به کارکردهای شایسته‌ی خود منتهی شود و برکات بی‌پایان آن شامل مردم ما و کشور ما و نظام مقدّس جمهوری اسلامی گردد. از جناب آقای قرائتی و دیگر دست‌اندرکاران صمیمانه سپاسگزارم. والسّلام‌ علیکم‌ و رحمه اللّه             سیّدعلی خامنه‌ای                ۸ آذر ماه ۱۳۹۶ ........................................................................................................

زکات در قرآن

بسم الله الرحمن الرحیم  زکات در قرآن . غلامحسین رحیمی . اشاره :  زکات مهم ترین واجب مالی دینی است که مورد قبول تمام مسلمانان در همه زمان ها بوده و از ضروریات اسلام به شمار می رود و انکار کننده آن اگر با علم به ضرورت لازمه آن به انکار خدا و پیامبر باشد مرتد می گردد و تا آنجا قابل توجه است که در قرآن زکات در ردیف نماز آمده و به آن امر شده است و در روایات پیغمبر اکرم ـ صلی الله علیه و آله ـ و ائمه ـ علیه السّلام ـ بیش از سایر حقوق مالی به آن اهمّیت داده شده و از ترک و کوتاهی در دادن آن شدیداً نکوهش شده است. . کلمات کلیدی: زکات،انفاق،،ایمان،نماز . بزرگ ترین مالیات اسلامی و بهترین درمان نابسامانی ها زکات مهم ترین واجب مالی دینی است که مورد قبول تمام مسلمانان در همه زمان ها بوده و از ضروریات اسلام به شمار می رود و انکار کننده آن اگر با علم به ضرورت لازمه آن به انکار خدا و پیامبر باشد مرتد می گردد و تا آنجا قابل توجه است که در قرآن زکات در ردیف نماز آمده و به آن امر شده است. و در روایات پیغمبر اکرم ـ صلی الله علیه و آله ـ و ائمه ـ علیه السّلام ـ بیش از سایر حقوق مالی به آن اهمّیت داده شده و از ترک و کوتاهی در دادن آن شدیداً نکوهش شده است تا جایی که فرموده اند کسی که از دادن زکات (هر چند قیراط و مختصری باشد) خوداری کند از مؤمنین و مسلمانان نبوده[۱] و در وقت مرگ به او گفته می شود (یهودی یا ارمنی) هر کدام که می خواهی بمیر[۲] (یعنی تو مسلمان و دیندار نمی باشی) و کسی که به مال و درخت و زمین او زکات واجب شود و ندهد خداوند در روز قیامت تا هفت طبقه آن زمین را در گردنش قرار می دهد[۳]و هر کس چیزی از زکات بر او باشد و از دادنش خودداری کند خداوند عالم در روز قیامت آن را به صورت مار بزرگ و آتشین در گردن او قرار می دهد که تا وقت فارغ شدن مردم از حساب (که پنجاه هزار سال به طول می انجامد) گوشت بدن او را گاز می گیرد[۴] و در تمجید و فضیلت دادن زکات در روایات آمده که خداوند آن را پرورش می دهد (پاداش آن را زیاد می کند) چنانکه یک نفر فرزند خود را پرورش می دهد و در قیامت (زکات و پاداش او) مانند کوه احد می گردد و زکات دادن، مرگ بد را دفع کرده و پنهانی دادن، صدقه (و زکات) غضب، خدا را خاموش می کند[۵] و از آنجا که زکات از فروع دین بشمار رفته ما نیز بطور فشرده در چهارمین درس از درس های فروع دین آن را مورد بحث قرار می دهیم. . زکات یعنی چه؟ زکات: در لغت به معنای طهارت و پاکیزگی، تقدس، نمو و رشد، تبرئه، صدقه، نیکی، تصدیق، حرمت، روی سفید، خیرات، آمده است. و در اسلام زکات که گاهی به آن هم صدقه گفته می شود عبارت است از اینکه افرادی که بالغ، عاقل، مالک، مجاز در تصرف اند در صورتی که گندم، جو، خرما، کشمش، گاو، گوسفند، شتر، طلا، نقره، داشته باشند و به اندازه نصاب (مقدار معینی در هر کدام که بعداً بیان می کنیم) مال آنها برسد با شرائط و مقرراتی که بیان خواهد شد باید مقداری از آنها را به حاکم شرع یا مستمندان بدهند یا در اموری که اجازه داده شده مصرف نمایند، و از آنجا که دادن این مقدار از مال موجب پاکی مال از حرام و کم و زیاد شدن ها و شبهاتی که در تحصیل مال نوعاً به وجود می آید: می شود و نیز دادن مال سبب می شود که روح انسان از بخل، حرص، طمع، علاقه شدید به دنیا آلودگی به مادیات پاک و پاکیزه گردیده و روحیه سخاوت و هم دردی با مستمندان و رفع گرفتاری های آنان و برطرف کردن نابسامانی های جامعه و توجه به خدا و روی آوردن به آخرت و دستورات دینی و عشق به پاداش های آخرتی در زکات دهنده به وجود می آید و باعث صفای فکر و جان او می گردد و تکامل روحی پیدا کرده و مال او برکت می یابد از این رو به دادن چنین مالی زکات گفته شده است چنانکه خداوند به رسول اکرم می فرماید:«خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَهً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَکیهِمْ بِها»[۶](یعنی ای رسول ما) زکات مال آنها را بگیر تا به وسیله آن آنها را پاک و پاکیزه گردانی. . زکات در ادیان گذشته بنابر آنچه از قرآن مجید استفاده می شود زکات مختص به اسلام نیست بلکه در ادیان گذشته نیز زکات جزء برنامه ها و قوانین اساسی پیغمبران پیشین بوده است چنان که خداوند از سخن حضرت عیسی نقل می کند که وقتی نبوت خویش را اعلام کرد گفت: «وَ اَوْصانی بالصَّلوهِ وَ الزِّکوه مادُمْتُ حَیا»[۷] یعنی خداوند من را سفارش کرده است به نماز و زکات. و در باره حضرت اسماعیل می فرماید: «وَ کانَ یأمُرُاَهْلَهُ بِالصَّلوهِ وَ الزَّکوهِ وَ کانَ عِنْدَ رَبّه مَرضیا»[۸]یعنی حضرت اسماعیل اهل خود را دستور به نماز و زکات می داد و نزد پروردگارش پسندیده بود و جای دیگر پس از اینکه نام بسیاری از پیامبران را می برد می فرماید: «وَ اَوْحَینا اِلَیهِمْ فِعْلَ الْخَیراتِ وَ اِقامَ الصَّلوهِ وَ ایتْاءَ الزَّکوهِ»[۹]یعنی کارهای خوب و نماز و زکات را به آنها وحی کردیم. و در باره اهل کتاب (یهود و نصاری) می فرمایدآنان امر نشده بودند مگر اینکه خدا را به اخلاص کامل در دین پرستش کنند «وَ یقیمُوا الصَّلوهَ وَ یؤْتُوا الزَّکوهَ وَ ذلِک دِینَ الْقٌیمَهِ»[۱۰] آنان مأمور شده بودند و نماز را به پا دارند و زکات بدهند که این دین درست است. این آیه می رساند دین درست آن است که در آن پرستش خدا و نماز و زکات باشد) . زکات از دیدگاه قرآن در قرآن مجید بسیار در باره زکات سخن گفته شده و به آن امر تاکید شده و در موارد زیادی وقتی، امر به نماز کرده بلافاصله به زکات دستور داده است و این دو را ملزم و کنار یکدیگر ذکر کرده است مثل اینکه می فرماید: «وَ اَقیمُوا الصَّلوهَ و اتُو الزَّ ‎‎‎کوهَ»[۱۱] نماز را بپا دارید و زکات را بدهید. این تقارن و تلازم ( دستور و تأکید به زکات و نماز) اهمیت و ضرورت زکات را می فهماند و می رساند که نمی شود کسی نماز بخواند و زکات ندهد چنان که در روایات نیز به این مطلب توجه داده شده که هر کس زکات ندهد نماز او قبول نیست چنان که امام محمد باقر ـ علیه السّلام ـ می فرماید: خداوند تبارک و تعالی زکات را مقرون به نماز کرده می فرماید: «اَقیمُوا الصَّلوهوَ اتُوا الزَّکوه» فَمَنْ اَقامَ الصَّلوهَ وَ لَمْ یؤْتِ الزَّکوهَ فَکاَنَّهُ لَمْ یقِمِ الصَّلوهَ»[۱۲] یعنی پس هر کس نماز بخواند ولی زکات ندهد گویا نماز نخوانده است و خداوند یکی از نشانه های مؤمنان را دادن زکات ذکر کرده و می فرماید: «وَالَّذینَ هُمْ لِلزَّکوهِ فاعِلُونَ»[۱۳] مؤمنان کسانی هستند که (دستور دادن) زکات را انجام می‎دهند و به زنان پیغمبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ می‎فرماید «وَأَقِمْنَ الصَّلاهَ وآتِینَ الزَّکاهَ وَ أَطِعْنَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ»[۱۴] یعنی نماز به پای دارید و زکات دهید و خدا و رسول را اطاعت نمائید (که می رساند زنان پیغمبر نیز از دادن زکات معاف نیستند). و در مورد مشرکین می فرماید: «فَاِنْ تابُوا وَ اَقامُوا الصَّلوه وَ اتَوُا الزَّکوهَ فَاِخْوانُکمْ فِی الدّینِ»[۱۵] یعنی پس اگر آنان توبه کردند (از شرک و دشمنی) و نماز را به پا داشتند و زکات دادند برادران دینی شما می باشند. چنان که می بینیم پس از توبه مشرکین فقط نماز و زکات را میزان در برادر دینی شدن آنان معرفی کرده است و عبدالله بن سنان از امام صادق ـ علیه السّلام ـ نقل می کند که وقتی (این آیه) نازل شد در ماه رمضان رسول اکرم ـ صلّی الله علیه و آله ـ به منادی خود دستور دادند که اعلام کند «ای مردم خداوند متعال همچنان که نماز را بر شما واجب کرده زکات را نیز واجب نموده است و تا یک سال به آنها مهلت داد و در سال بعد چون ماه رمضان پایان یافت به منادی خود دستور داد که اعلام کند «ای مسلمانان زکات مال خود را بدهید تا اینکه نماز شما قبول گردد پس آن حضرت مأمورین خود را جهت گرفتن زکات اعزام داشت.»[۱۶] و خداوند کسانی را که طلا و نقره را حبس کرده و زکات آنها را نمی دهند شدیداً نکوهش کرده و عذاب سختی برایشان بیان کرده است.[۱۷] از آیات فوق و آنچه ذکر شده اهمیت زکات از دیدگاه قرآن روشن می گردد. . مصارف زکات در قرآن مجید و روایات اسلامی و فتوای علمای اسلام، ۸ مورد برای مصرف زکات بیان شده است. اما قرآن مجید می فرماید: «اِنَّما الصَّدَ‎‎قاتُ لِلْفُقَراء وَ الْمِسْکینِ وَ اْلعامِلینَ عَلَیها وَ الْمُؤَلَّفَهِ قُلُوبُهُمْ وَ فِی الرِّقابِ وَ الْغارِمینَ وَ فی سَبیلِ اللهِ وَ اِبْنِ السَّبیلِ فَریضَهً مِنَ اللهِ»[۱۸] یعنی جز این نیست که زکات ها از آن فقیران، بینوایان، متصدیان آن و برای جلب توجه دل ها و آزادی و بدهکاران و در راه جهاد خدا (جهاد یا مطلق نیکی ها) و در راه ماندگان است که واجب است از ناحیه خدا. امام خمینی ـ مدظله ـ نیز می فرماید: انسان می تواند زکات را در ۸ مورد مصرف کند: ۱ـ فقیر: وآن کسی است که مخارج سال خود و عیالاتش را ندارد. ۲ـ مسکین: و آن کسی است که از فقیر سخت تر می گذراند. ۳ـ عامل: کسی که از طرف امام یا نایب او مأمور است که زکات را جمع آوری کند و نگهداری نماید و به حساب آن رسیدگی کند و آن را به امام یا نائب امام یا فقرا برساند. ۴ـ مؤلفه القلوب: کفاری که اگر زکات به آنان بدهند به دین اسلام مایل می شوند و یا در جنگ به مسلمانان کمک می نمایند. ۵ـ خرید بردگان و آزاد کردن آنها. ۶ـ مفلس: بدهکاری که نمی تواند قرض خود را بدهد. ۷ـ سبیل الله: یعنی کاری که نفعش به عموم مسلمانان می رسد مثل ساختن مسجد، پل، اصلاح راه یا کاری که نفع دینی دارد و آنچه برای اسلام مفید می باشد. ۸ـ ابن سَبیل: مسافری که در سفر مانده است (مسأله۱۹۲۵) و احتیاط واجب این است که فقیر و مسکین بیشتر از مخارج یک سال خود و عیالاتش را از زکات نگیرد و اگر مقداری پول و یا جنس دارد فقط به اندازه مخارج یک سالش می تواند زکات بگیرد (مسأله ۱۹۲۶) و کسی که زکات می گیرد باید شیعه دوازده امامی باشد (مسأله ۱۹۴۲) و کسی که گناه کبیره آشکار می کند احتیاط واجب این است به او زکات ندهند(مسأله ۱۹۴۶).[۱۹] . فلسفه زکات هر دین و مکتبی برای اداره جامعه و حفظ آن نیازمند به امور مالی و بودجه است و اسلام همچنان که خمس را برای تأمین مستمندان و رفع نابسامانی های جامعه و اداره امور دینی و نشر معارف آن وضع کرده و خمس نقش مهمی در این زمینه دارد زکات نیز با دامنه وسیعی که در مصارف آن است نقش اساسی تری در امور یاد شده به عهده دارد و در ردیف نماز قرار گرفتن زکات: آمیختگی دین و سیاست و هماهنگی عبادت و اداره جامعه و برطرف کردن نابسامانی های آن را به خوبی روشن می سازد و ناگفته پیدا است که دادن زکات برای وحدت جامعه و روابط حسنه میان مستمندان و ثروتمندان بسیار مؤثر بوده و در پاکی ثروتمندان از بخل، حرص، دنیاپرستی، غرور نقش قابل توجّهی داشته و در پدید آوردن روحیه بخشندگی، تعاون، نوع دوستی و احساس مسئولیت همگان و در نتیجه تکامل فکری، عملی، اخلاقی، ثروتمندان آثار ارزشمندی خواهد داشت و با این توضیح کوتاه فلسفه وجوب زکات نیز معلوم گشت و جامع بودن اسلام در قانون گذاری و اداره امور مادی و معنوی انسانها روشن شد. .............................................................................................................. پی نوشت ها [۱] وسائل الشیعه، ج ۶، ص ۱۸، حدیث ۳٫ [۲] وسائل الشیعه، ج ۶، ص ۱۸، حدیث ۵٫ [۳] وسائل الشیعه، ج ۶، ص ۱۴، حدیث ۱۳٫ [۴] وسائل الشیعه، ج ۶، ص ۱۱، حدیث ۳٫ [۵] سفینه البحار، ج۲، ص ۲۳، حدیث۱٫ [۶] سوره توبه، آیه ۱۰۳٫ [۷] سوره مریم، آیه ۳۱٫ [۸] سوره مریم، آیه ۵۵٫ [۹] سوره انبیاء، آیه ۷۳٫ [۱۰] سوره بینه، آیه ۵٫ [۱۱] سوره بقره، آیات ۴۳، ۸۲ ، ۱۱۰، ۱۷۷، و سوره نور آیات ۳۷، ۵۶ و سوره مجادله، آیه ۱۳ و سوره احزاب، آیه ۳۳، و سوره لقمان، آیه ۴، و سوره‌روم، آیه ۳۶، و سوره نساء، آیات ۷۷، ۱۶۲، و سوره مائده، آیات ۱۲، ۵۵، و سوره توبه، آیات ۵، ۱۱، ۱۸، ۷۱، و سوره اعراف، آیه ۱۵۶، و سوره حج، آیات ۴۱، ۷۸، و ... [۱۲] وسائل الشیعه، ج۶، باب۳، ص۱۱،ح۲٫ [۱۳] سوره مؤمنون، آیه ۴٫ [۱۴] سوره احزاب،‌آیه ۳۳٫ [۱۵] سوره توبه، آیه ۱۱٫ [۱۶] وسائل الشیعه، ج ۶، ص ۳، ح ۱٫ [۱۷] سوره توبه، آیه ۳۵٫ [۱۸] سوره توبه، آیه ۶۰ [۱۹] در وسائل الشیعه، ج ۶، ابواب مستحقین زکات از ص ۱۴۳ به بعد روایات زیادی در بیان مصارف زکات نیز نقل شده است. ............................................................................................ منبع : فروع دین پایگاه اطلاع رسانی حوزه

نگاهی به زکات در اسلام و مسائل کنونی آن

بسم الله الرحمن الرحیم  نگاهی به زکات در اسلام و مسائل کنونی آن . مؤلفان: محمداسماعیل توسلی، ام‌کلثوم فیاضی ناشر: دانشگاه امام صادق (ع) . . زبان: فارسی رده‌بندی دیویی: ۲۹۷٫۳۵۶ سال چاپ: ۱۳۹۹ نوبت چاپ: ۱ تیراژ: ۱۰۰۰ نسخه تعداد صفحات: ۲۶۲ شابک ۱۰ رقمی: ۶۰۰۲۱۴۸۳۹۶ شابک ۱۳ رقمی: ۹۷۸۶۰۰۲۱۴۸۳۹۱ . معرفی کتاب: انتشارات دانشگاه امام صادق(ع) کتاب نگاهی به زکات در اسلام و مسائل کنونی آن، نوشته محمد اسماعیل توسلی و ام کلثوم فیاضی را به چاپ رسانده است. . خداوند عادل و حکیم با تشریع زکات به عنوان حق فقرا در اموال اغنیا به یاری فقرا شتافت. به گونه ای که روایات وجوب آن را از ضروریات دین شمرده و مقدار آن را برای رفع فقر کافی دانسته است. به خاطر اهمیت زکات در فرهنگ اسلامی یکی از دغدغه های نظام اسلامی و خواست به حق مومنین فراهم آوری زمینه های لازم نظری و عملی برای اجرای کامل آن در ایران اسلامی است. کتاب حاضر با یک مطالعه تطبیقی به بررسی ابعاد معنوی، فقهی و اقتصادی زکات در اسلام به امکان سنجی فقهی توسعه موارد وجوب و احیای موارد خارج شده از آن می پردازد. این کتاب نشان داده، انتخاب رای فقهی می تواند اثر مهمی روی افزایش یا کاهش عایدات زکات و در نتیجه زدودن فقر از چهره جامعه اسلامی داشته باشد. . . این پژوهش در شش فصل تنظیم شده است. در فصل اول و دوم به گستره زکات در قرآن و ویژگی ها و آثار پرداخت زکات می پردازد. در فصل سوم و چهارم به مبحث زکات در روایات فقه شیعه و اهل سنت همت می گمارد. در فصول پنجم، ششم ضمن بهره گیری از مطالعه های پیشین در جهت گسترش پایه مالیاتی زکات، دلایلی جدیدی را برای توسعه موارد وجوب آن اقامه کرده است. این مطالعه چالش قابل اعتنایی را در مدل های برآورد ظرفیت زکات بالقوه دیده و مدل تکاملی جدیدی را برای واقعی تر کردن برآورد ظرفیت زکات پیشنهاد داده است. کتاب حاضر در نهایت به مسأله تحلیل اقتصادی اثر زکات بر رشد و توسعه اقتصادی از جنبه مالیات بودن آن نیز توجه کرده است./۸۲۶/ن۶۰۲/ق . لینک انتشارات دانشگاه امام صادق(ع):    http://ketabesadiq.ir . به خاطر اهمیت زکات در فرهنگ اسلامی یکی از دغدغه‌های نظام اسلامی و خواست به حق مؤمنین فراهم‌آوری زمینه‌های لازم نظری و عملی برای اجرای کامل زکات در ایران اسلامی است. لذا از سال ۱۳۸۰ پژوهش‌هایی را در این رابطه آ‌غاز شد تا ببینیم مشکل چیست؟ امید است در مجموع کتاب حاضر به لطف الهی با عنایت ویژه‌ای که حق سبحانه و تعالی به زکات دارد و به مدد ولی عصر (عج) مفید فایده همه اقشار به خصوص جامعه دانشگاهی و حوزوی قرار گیرد.

برآورد ظرفیت بالقوه زکات در اقتصاد ایران و مقایسه آن با زکات پرداختی طی سال های ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۹

بسم الله الرحمن الرحیم  برآورد ظرفیت بالقوه زکات در اقتصاد ایران و مقایسه آن با زکات پرداختی طی سال های ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۹ . محمدمهدی عسکری  عبدالمحمد کاشیان دانشیار دانشکده معارف اسلامی و اقتصاد دانشگاه امام صادق ( ع ) دانشجوی دکتری رشته علور اقتصادی (گرایش اقتصاد اسلامی) دانشگاه امار صادق(ع) . متن کامل مقاله : PDF - برآورد ظرفیت بالقوه زکات در اقتصاد ایران . چکیده زکات یکی از منابع درآمدی دولت اسلامی برای رفع فقر است که در اسلام دارای اهمیت بسزایی است. این فرضیه الهی از آن جهت دارای اهمیت است که یکی از اساسی ترین ابزارهای توازن ثروت در جامعه اسلامی را تشکیل می دهد و بواسطه آن بخشی از حداقل های معیشتی خانوارهای نیازمند در جامعه تأمین می شود. در این تحقیق می خواهیم به محاسبه درآمد های بالقوه حاصل از زکات در ایران برای سال های ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۹ بپردازیم و نتایج حاصل از آن را با مقدار بالفعل درآمدهای مذکور مقایسه کرده و نتایج حاصل را مورد تحلیل و بررسی قرار می دهیم. نتایج حاصل از این تحقیق نشان می دهد که در سال های اخیر نسبت درآمد بالفعل به درآمد بالقوه زکات به شدت افزایش یافته است و دارای یک جهش بلند است. به طوری که میزان پرداختی زکات از ۳/۱درصد در سال ۱۳۸۳ به نزدیک ۳۰ درصد در سال ۱۳۸۹ رسیده است. اما با این وجود مقدار پرداختی زکات به نسبت ظرفیت بالقوه موجود بسیار کم و ناچیز است و انتظار می رود در سال های آینده بهیود یابد. . کلید واژه ها: زکات ،زکات فطره، ظرفیت بالقوه زکات، درصد پرداخت زکات، زکات در ایران   ................................................................................................................................ منبع : نشریه مطالعات اقتصاد اسلامی سال هفتم بهار و تابستان ۱۳۹۴ شماره ۲ (پیاپی ۱۴)

سنجش ظرفیت پرداخت مالیات های اسلامی در استان های کشور (مطالعه موردی زکات)

بسم الله الرحمن الرحیم  سنجش ظرفیت پرداخت مالیات های اسلامی در استان های کشور (مطالعه موردی زکات) . لطفعلی عاقلی عضو هیأت علمی پژوهشکده اقتصاد دانشگاه تربیت مدرس . متن کامل مقاله : PDF - سنجش ظرفیت پرداخت مالیات های اسلامی ... . چکیده:    در اسلام همه مالیات ها در اختیار دولت اسلامی قرار می گیرد تا در جهت مصالح عمومی صرف شود. به طور کلی مالیات های اسلامی را می توان به دو دسته مالیات های ثابت (دایمی) و مالیات های متغیر تقسیم کرد. در مالیات های ثابت ( از جمله زکات، خمس، خراج و جزیه) نرخ مالیات توسط شریعت معین شده است. اما مالیاتهای متغیر بر حسب ضرورتها و تشخیص مصالح عامه وضع و دریافت می شود. در مقاله حاضر با توجه به اجماع نسبی فقهاء در موارد ۹ گانه مشمول زکات (غلات اربعه، نقدین و انعام ثلاثه) و حدود نصاب آنها، سعی شده است ظرفیت زکات برای استانهای کشور به استناد آمارنامه کشاورزی در سال ۱۳۸۸ برآورد شود. تنها در خصوص غلات اربعه، ظرفیت زکات در کل استانهای کشور حدود ۲۳۲۱ میلیارد ریال برآورد شده است که استانهای خراسان رضوی، خوزستان، فارس، استانهای شمال غربی، کردستان، کرمانشاه، لرستان، همدان و گلستان جزء استان های با ظرفیت بالای زکات زراعی محسوب می شوند. همچنین با برآورد زکات انعام ثلاثه و ترکیب ارقام، ظرفیت کل زکات حدود ۲۹۶۸ میلیارد ریال برآورد شده است و استانهایی چون یزد، هرمزگان، بوشهر و سیستان و بلوچستان، به عنوان استانهایی با ظرفیت پایین زکات مشخص شده اند. واژه‌های کلیدی: زکات، هزینه تولید، استان های کشور .............................................................................................................. منبع : پژوهشنامه مالیات - فصلنامه علمی سازمان امور مالیاتی کشور - دوره ۲۰، شماره ۱۶

زکات و نقش آن در شکوفایی فردی و اقتصادی اسلامی

بسم الله الرحمن الرحیم  زکات و نقش آن در شکوفایی فردی و اقتصادی اسلامی . رسول صادقی . چکیده: زکات در لغت به دو معنای فزونی و طهارت و در اصطلاح به معنای انفاق مال آمده است و در قرآن به معنی مطلق انفاق مالی اعم از زکات به معنای اصطلاح فقه (صدقه)، خمس و انفاقات مستحب است. موارد وجوب زکات عبارتند از: چهار پایان سه‌گانه، غلا ت چهارگانه و نقدِ طلا و نقره. مصرف زکات باید دقیق و به جا و در مواردی که دستور خداوند است باشد که در قرآن کریم تحت عنوان مصارف هشتگانه زکات آمده و به پنج بخش قابل تقسیم می‌باشد: اولین بخش کمک به محرومان، نیازمندان و مستضعفان است که شامل چهار قسمت فقرا، مساکین، بدهکاران و ابن سبیل می‌باشد. دومین بخش کارگزاران زکات یعنی عاملین زکاتی که در جمع آوری زکات کوشش می‌کنند. سومین بخش المُولفه ُقلوبِهم یعنی کافرها یا مسلمانانی که عقایدشان ضعیف است و به آن‌ها زکات داده می‌شود که قلوبشان به اسلام مایل شود. چهارمین بخش فی سبیل الله است. پنجمین بخش فی الرقاب: یعنی آزاد سازی بردگان. برای پرداخت زکات آدابی وجود دارد که عبارتند از ۱- ادب روانی که باطیب نفس باشد.۲- ادب اجتماعی یعنی با ذلت و منت نباشد. ۳- ادب زمانی یعنی سرعت در پرداخت زکات. ۴- پرداخت علنی در مواقعی که سودمند باشد. اما سئوال اصلی در این مقاله این است که پرداخت زکات و اجرای آن چه آثاری می‌تواند در جامعه‌ی اسلامی داشته باشد؟ پاسخ نهایی که می‌توان به این پرسش داد آن است که توزیع ثروت در جامعه سبب تعدیل و برابری می گردد و فقر را از بین می‌برد. روش تحقیق در این مقاله کتابخانه ایی می‌باشد. . کلید واژه: زکات، فقیر، مسکین، نصاب، انفاق. . مقدمه: زکات همان گونه که از معنای لغوی آن (به معنای رشد و نمو) پیداست اگر در جامعه اسلامی به درستی و در جایی که باید مصرف شود؛ انجام گیرد موجب برکاتی چه از نظر فردی و چه از جنبه‌ی اجتماعی و عمومی خواهد بود، پیشینه‌ی مطرح شدن زکات به طور جدی در ایران به بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ بر می‌گردد، پس از آن که حرکت‌های فرهنگی زیادی از جمله در بدنه‌ی دانشگاه‌ها، کتابخانه‌ها، مدرسه سازی‌ها، و اقامه‌ی نماز انجام گرفت، بحث زکات مطرح و تحقیق و پژوهش درباره‌ی آن انجام گرفت. ضرورت بحث در پرداخت زکات از اینجا روشن می‌شود که اگر در یک جامعه‌ی اسلامی به این امر واجب توجه گردد، دیگر فقری وجود نخواهد داشت، مردم در جامعه اسلامی به حکومت اسلامی بد بین نخواهند شد و این خود ما هستیم که باید احکام اسلامی را به درستی انجام دهیم تا عواقب بد آن گریبان گیرمان نشود، حال سؤال اینجاست که اصلاً زکات یعنی چه؟ به چه چیزهایی تعلق می‌گیرد؟ در کجا باید مصرف شود؟ زکات چه نقشی در پیشرفت یک جامعه اسلامی دارد؟ و همچنین چگونه می‌توان این مهم را در جامعه و بین مردم رواج داد؟ نقش دولت در گسترش زکات در بین مردم یک جامعه اسلامی چیست؟ با ارائه این مقاله‌ی ناچیز این هدف دنبال می‌شود که فریضه‌ی مهم الهی زکات در بین مردم زنده شود تا بسیاری از مشکلات جامعه اسلامی حل شود. معنی زکات: زکات در لغت به دو معناست: یکی فزونی و نمو و رشد است که ریشه و اصل زکات از آن گرفته شده و حاصل از برکت و رحمت خدای تعالی می‌باشد و دیگری طهارت. شاهد بر اینکه زکات به معنی نمو و زیادتی است حدیث حضرت علی (علیه‌السلام) می‌باشد که فرمودند: «اَلمالُ تَفقُصُهُ اَلنَفَقَهُ والعِلمُ یَزکو عَلَی الاِنفاق» یعنی مال با خرج کردن کم می‌شود لکن علم با تعلیم نمو و رشد می‌نماید. این نشان می‌دهد که زکات و تزکیه اموال نه تنها چیزی از آن‌ها نمی‌کاهد بلکه موجب فزونی و برکت بقیه‌ی اموال نیز می‌گردد. (۱) زکات در قرآن به معنی مطلق انفاق مالی اعم از زکات به معنای اصطلاح فقهی (صدقه) و خمس و انفاقات مستحب است به دلیل این که در سوره‌هایی که در مکه نازل شد ه این کلمه وجود دارد در صورتی که زکات در مدینه واجب شده و به معنای معروف فقه هنوز واجب نشده بود. بنابراین در قرآن زکات به معنای اخصّ (فقهی) صدقه خوانده می‌شود. (۲) «اِنَّما اَلصَّدَقاتُ لِلفُقراءِ والمساکینِ».(۳) فقط صدقه برای فقرا و مساکین است. کلمه‌ی زکات گاهی در قرآن به معنای پاکیزگی آمده است (نه پرداخت مال و کمک به محرومین) «وَحَناناً مِن لَدُّنا وَ زَکاهً وَ کان تقیاً» (۴) خداوند می‌فرماید (از ناحیه‌ی خود رحمت و محبت بخشیدیم و پاکی (روح و عمل) و او پرهیزگار بود). ارتباط معنای لغوی زکات با پرداخت زکات به این صورت است که دلسوزی برای محرومین به آن‌ها سبب رشد معنوی است، زکات هم سبب پاک شدن مال از حق محرومین و پاک شدن روح از بخل و حرص و تکاثر است. (۵) زکات ظاهری و زکات باطنی: همان گونه که ذکر شد زکات از نظر لغت و اصطلاح فقه دارای معانی متفاوتی است، و ذکر شد که زکات از نظر لغت به معنای نمو و رشد و به عبارت دیگر به معنی «برکت» است؛ لذا هر گونه خدمات مالی و مادی به ارحام، به عنوان صله رحم و یا هر نوع کمک به مستمندان و مستضعفان، زکات محسوب می‌گردد و در اسلام با عنوان زکات باطنی معرفی شده است. زکات واجب را زکات ظاهری گویند، چرا که زکات واجب فریضه است و صدقات و مبّرات موجب تقویت ایمان و عقیده می‌باشد. (۶) در روایت مفصل بن عمر می‌خوانیم که گفت: در محضر امام صادق (علیه السلام) بودم مردی از آن حضرت پرسید که در مال چقدر زکات باید پرداخت گردد؟ حضرت فرمود: کدام زکات را می‌گویی زکات ظاهری یا زکات باطنی؟ آن مرد گفت: هردو را جمعاً اراده کرده‌ام. امام (علیه‌السلام) فرمودند: اما زکات ظاهری در هر یک هزار، بیست و پنج (دینار یا رطل یا کیل یا مثقال و امثال ذلک) می‌باشد و اما زکات باطنی، برادرت را بر نفس خویش اختیار کن و آنچه مورد نیازش است و بدان احتیاج دارد، خواسته‌اش را بر آورده کن و نیازش را تأمین نما. (۷) در این تحقیق منظور از، زکات، زکات ظاهری می‌باشد. احکام فقهی زکات: پرداخت زکات مال بر کسی که بالغ و عاقل، آزاد و در اصل مال بتواند تصرف کند واجب است بنابراین پرداخت زکات در کودک و دیوانه، بنده و کسی که شرعاً از تصرف در مال ممنوع است واجب نیست مانند کسی که در مالی نذر کند یا راهنی که قدرت ندارد گرو را، هرچند با فروش آن آزاد سازد. موارد وجوب زکات عبارتند از چهار پایان سه‌گانه شتر، گاو، گوسفند، از هر نوعی که باشد مانند شتر عربی، خراسانی، گاو معمولی، گاو میش، بز و میش، و در غلات چهارگانه گندم، جو، خرما، کشمش و در دو نقدِ طلا و نقره اما مواردی که جزء استحباب زکات است عبارتند از محصولاتی که زمین آن را می‌رویاند و قابل کیل یا وزن کردن است. سرمایه تجارت و اسب‌های ماده ای که از علف بیابان می‌چرند. در مالی که در آن زکات واجب می‌شود شرط است که به حد نصاب برسد. نصاب یعنی مقداری که رسیدن به آن مقدار در وجوب اصل زکات و یا در وجوب مقدار مخصوصی از زکات، شرط است علاوه بر آن در چهارپایان شرط است یازده ماه قمری از آن بگذرد و همچنین مالک علفی که در ملکیت خودش است به حیوان بخوراند. در طلا و نقره همچنین شرط است مسکوک بودن آن، یعنی نقشی که با نوشتن یا غیر آن (بر روی فلز طلا یا نقره) زده می‌شود تا بر معامله‌ی خاصی دلالت کند از این رو در شمش‌های طلا و نقره زکاتی نیست. (۸) توضیح بیشتر در حد نصاب اینکه در آیه‌ی «خُذن اَموالِهم صَدَقَهً تُطَهِّرُهُم... » (۹) (مِن اَموالِهِم) «از اموال آن‌ها زکات بگیر» «مِن» در آیه برای تبعیض است یعنی از اموال آن‌ها وقتی به حد نصاب برسد باید زکات گرفته شود، از در هم مسکوک وقتی که به ۲۰۰ درهم و از طلا هنگامی که به ۲۰ مثقال و از شتر وقتی به ۵ عدد و از گاو زمانی که به ۳۰ عدد و از گوسفند وقتی به ۴۰ عدد و از غلات و بهره از درختان وقتی به ۶۰ صاع (تقریباً یک شتر) برسد. (۱۰) تحلیلی بر مصارف هشتگانه زکات: مصرف زکات باید دقیق و به جا و در مواردی که دستور خداوند است، باشد. اگر زکات در جای خود مصرف نشود انسان ضامن است. قرآن بعد از آنکه موارد هشتگانه مصرف زکات را در آیه‌ی ۶۰ سوره توبه بیان می‌کند در پایان می‌فرماید: «فَریضهًمِن اللهِ واللهُ عَلیمٌ حکیمٌ» فریضه واجبی است از جانب خداوند دانا و حکیم است. در هر یک از کلمات فریضه، علیم، حکیم نکته ای نهفته است یعنی تقسیم زکات واجب است و باید آن را جدی بگیرید. «علیم حکیم» یعنی خداوند می‌داند که حل مشکلات فقراء و نابسامانی‌ها در سایه انجام صحیح واجبات الهی و تقسیم صحیح زکات است بنابراین مصارفی که در قرآن برای زکات آمده عالمانه و حکیمانه است و اگر زکات در جای خود مصرف نشود، بر خلاف علم و حکمت است. (۱۱) زکات که یک نوع مالیات بر تولید کشاورزی و دامی و سرمایه های راکد، است هشت مصرف دارد که در آیه‌ی ۶۰ سوره‌ی «توبه» آمده است: «انما الصَّدَقاتُ لِلفُقَراءِ والمَساکینَ والعامِلینُ عَلَیها و اَلمُولَّفَهِ قُلوبِهِم و فی الرِقابِ والارمیَن و فی سَبیلِ الله ِو ابنِ السَّبیلِ فَریَضه مِنَ اللهُ عَلیم ٌحَکیم» زکات‌ها مخصوص فقرا و مساکین و کارکنانی است که برای جمع آوری آن زحمت می‌کشند و کسانی که برای جلب محبتشان اقدام می‌شود و برای آزادی بردگان و بدهکاران و در راه خدا و، واماندگان در راه این یک فریضه الهی است و خداوند دانا و حکیم است. این مصارف هشت‌گانه در واقع به پنج بخش تقسیم می‌شوند: ۱) بخش اول کمک به محرومان، نیازمندان، و مستضعفان است که شامل چهار قسمت فقرا مساکین، بدهکاران، و ابن سبیل می‌باشد. فقرا نیازمندانی هستند که کمبود در هزینه زندگی دارند هرچند مشغول فعالیت و کار باشند آنان کسانی اند که دست تقاضا به سوی دیگری دراز نمی‌کنند و ابای نفس و عظمت شخصیت خود آن‌ها مانع از اظهار نیاز است در حالی که با فقر دست به گریبانند. شاید ذکر آن‌ها در آغاز آیه به خاطر اهمیت ویژه آن‌ها و هم به خاطر این است که ظاهر آرامشان؛ سبب غفلت از آنچه در درونشان می‌گذرد نگردد. قرآن مجید درباره گروهی از آن‌ها می‌گوید: «لِلفُقَراءَالذینَ اَحصَروا فی سَبیل الله ِلایَستَطیعونَ ضربا فی الارضِ یَحسَبُهُم الجاهِلُ اَغنیاءَ من التَعفُّفِ».و آن چنان ظاهر خویش را حفظ می‌کنند که افراد بی خبر آن‌ها را اغنیا و بی نیازان می‌پندارند. (۱۲) سپس به نام مساکین برخورد می‌کنیم که ریشه‌ی این لغت از ماده سکون و کسانی هستند که از شدت فقر ناچارند پرده از کار خود بردارند و از دیگران کمک بخواهند. (۱۳) ناگفته نماند شرط فقیر و مسکین بودن بیکاری نیست چه بسا افرادی دارای شغل و کار و سهم یا سهامی باشند ولی در آمد آنان کفایت مخارج زندگی آن‌ها را نمی‌کند. قرآن درباره آن کشتی که حضرت خضر (علیه السلام) آن را سوراخ کرد می‌فرماید: صاحبان کشتی جمعی از مساکین کارگر بودند «وَ اَمَّاالسَّفینهُ فَکانَت لِمَساکین یَعملونَ فی البَحر» (۱۴) اسلام فقر زدایی را در رأس مصارف زکات قرار داده است اگر به آیات و سیره پیامبر اسلام و اهل بیت معصومش (علیهم السلام) بیندازیم، اهمیت مسئله را بهتر و بیشتر درک خواهیم کرد به چند نمونه توجه کنیم: بی اعتنایی به گرسنگان سبب سرنگونی در دوزخ است. قرآن می‌فرماید: در قیامت بهشتیان از دوزخیان می‌پرسند چه چیز سبب دوزخی شدن شما، شد؟ آنان پاسخ می‌دهند: ما به فکر گرسنگان نبودیم. «وَلَم نَکُ نَطعَم المِسکینَ». (۱۵) اطعام دهنده به مساکین نبودیم. حتی اگر انسان مال و ثروتی ندارد نمی‌تواند در برابر نیازمندان بی تفاوت باشد، بلکه باید دیگران را به کمک کردن تشویق و، وادار کند. وگرنه مورد توبیخ واقع می‌شود «وَلاتَحاضَونَ عَلی طَعامِ المِسکین».(۱۶) قرآن رسیدگی به گرسنگان و فقرا را طی کردن گردنه های آزمایش می‌داند: «فَلا اقتَحَمَ الَعَقَبَهَ».(۱۷) گردنه صعب‌العبوری که انسان‌های ناسپاس هرگز خود را برای گذشتن از آن آماده نکرده‌اند. مجموعه ایی از اعمال خیر است که بر محور خدمت به خلق و کمک به ناتوان‌ها دور می‌زند گذشتن از این گردنه، با توجه علاقه‌ی شدیدی که بیشتر مردم به مال و ثروت دارند، کار آسانی نیست. یکی از گردنه های سخت را ه سعادت، اطعام ایتام، بستگان یا بینوایان به خاک افتاده در روز قحطی و گرسنگی است. (۱۸) توجه به گرسنگان اختصاص به گرسنگان مسلمانان ندارد، بلکه باید همه مردم جامعه سیر باشند حضرت ابراهیم پس از بنا کردن خانه‌ی کعبه در دعای خود گفت: پروردگارا، از مردم مکه هر کس ایمان دارد او را روزی ده: «وَارزُق اَهلَهُ مِن الَتَّمراتِ مَن آمَنَ مِنهُم» (۱۹) خداوند فرمود: «مَن کَفَرَفا متَعَهُ قَلیلاً ً» (۲۰) من کفار گرسنه را نیز رزق می‌دهم، سیر کردن گرسنگان عبادتی است که امامان و اهل بیت (علیهم السلام) شخصاً انجام می‌دادند؛ و برای این کار کسی را نایب نمی‌گرفتند حتی برای کیفر و جریمه کفار سخاوتمند، تخفیفی داده می‌شد ه است نه تنها انسان‌ها بلکه به حیوانات و گیاهان نیز باید رسیدگی شود. در اسلام توجه به گرسنگان تا آنجا مهم است که اگر گرسنه ای نان مردم را سرقت کرد به عنوان دزدی دستش قطع نمی‌شود؛ و اگر شخصی غذای مردم را در انبار خود احتکار نمود وبا تذکر حاکم اسلامی بیدار شد، حکومت اسلامی می‌تواند با او برخورد انقلابی کرده و گندم و غذاهای مردم را از انبار او خارج کند. (۲۱) نکته ای دیگر که درباره‌ی بخش اول از مصارف هشت‌گانه زکات قابل ذکر است این است که مفهوم و معنای فقیر هم مثل اغلب مفاهیم عرفی، بر حسب طول تاریخ و تغییرات زندگی بشر و تفاوت وضع معیشت عمومی و بلکه بر حسب تفاوت مناطق و شهرها در یک زمان متفاوت و متغییر است. در روزگار و یا شهری که قوت غالب مردم نان جو است، فقیر کسی است که برای نان جو سالیانه خود معطل باشد؛ ولی اگر قوت غالب یک شهر برنج شد هرگاه کسی دسترسی به برنج نداشته باشد فقیر محسوب می‌گردد هرچند بتواند نان گندم و یا نان جو هم تهیه کند. همین نسبت در تمام شئون زندگی از لباس، مسکن، خوراک، و حتی وسایل تفریح و تجمل ثابت است و کسی که در آمد او کفاف زندگی عادی زمان را ندهد، جزء فقرا به شمار می‌آید و در نتیجه هرچه سطح زندگی مردمی بالا رفت معنای فقر در آن جامعه تغییر می کندو توسعه می‌یابد. امروز اگر کسی پیاده مسافرت کند، یا کفش نداشته باشد یا دریک زاغه و چادر زندگی کند یا نان جو ین بخورد و بالاخره لباس کرباس بپوشد از فقرا خواهد بود درحالی‌که روزگاری پیاده سفر کردن معمول همه طبقات بوده است و کفش را فقط متجملین می‌پوشیدند. (۲۲) علل و عوامل فقر در جامعه: فقر پنج نوع است: ۱) گاهی فقر به خاطر تن پروری است ۲) گاهی به دلیل نادانی است ۳) گاهی به جهت حقارت و خود کم بینی است ۴) گاهی به طور طبیعی است ۵) گاهی فقر انتخابی است. آنجا که ریشه‌ی فقر تن پروری، جهل، حقارت، استعمار و استثمار باشد، اسلام به شدت از آن انتقاد کرده است ولی در جایی که فقر انتخابی است، یعنی انسان زندگی ساده و زاهدانه ای را انتخاب می‌کند تا گرفتار ثروت اندوزی، جمع مال و حفظ مال و حسادت دیگران و بخل و حرص نشود. در نظر اسلام این فقر ارزش دارد. آنچه مربوط به بحث زکات می‌شود فقر طبیعی است مثلاً دو نفر ماهی گیر در کنار، دریا مشغول صید ماهی می‌شوند. در تور یکی از آنان ماهیان زیادی می‌افتد و در تور دیگری ماهی نمی‌افتد. در اینجا یکی ثروتمند و دیگری فقیر می‌شود و این فقر بر اساس تن پروری، جهل یا حقارت یا استعمار و استثمار نیست بلکه در اینجا فقر طبیعی است و یک آزمایش الهی برای فقر و غنی است اسلام برای حل این نوع فقر دستوراتی از قبیل پرداخت خمس، زکات، انفاق، صدقه و ...داده است. بنابراین کسی نمی‌تواند بگوید که نظام دینی جامعه را به دو قطب فقیر و غنی تقسیم می‌کند و سپس سفارش به انفاق و خمس و زکات می‌نماید بلکه این نظامی حکیمانه و طبیعی است که در آن بر اساس تفاوت استعدادها، ابتکارات و گاهی مقدرات حکیمانه الهی، جامعه به دو گروه تقسیم می‌شود ولی این تفاوت‌ها با دستورات واجب یا مستحب جبران می‌شود. (۲۳) آنچه مسلم است آن است که هیچ گاه در طول تاریخ جوامع بشری، از دو طبقه غنی و فقیر خالی نبوده است چنان چه خداوند متعال نیز برای هر کدام از قشر ثروتمند و فقیر دستورات ویژه و راهنمایی‌های لازم را مبذول داشته، به عنوان مثال درباره سرپرستان ایتام می‌فرماید: «وَمَن کانَ غَنیاً فَلیَسعفِف وَ مَن کان فَقیراً فَلیَا کُل بِالمَعروف». (۲۴) یعنی سرپرستان ایتام اگر متمکن و ثروتمند هستند نباید به هیچ عنوان از اموال ایتام استفاده کنند و اگر فقیر و ندار باشند با رعایت عدالت حق زحمت خود را بردارند و همچنین درباره‌ی شهادت به حق خداوند دستور داده که شهادت به حق بدهید ولو به ضرر خودتان، پدران، مادران، و خویشاوندان شما تمام شود؛ و هیچ چیزی مانع شهادت به حق نشود نه ثروت ثروتمندان و نه عواطف ناشی از ملاحظه‌ی فقر فقیران از این روی می‌فرمایند: «اِن یَکُن غَنیِاً اَ فقیراً فَا الله اَولی بِهِماا» (۲۵) اگر آن‌ها غنی یا فقیر باشند خداوند سزاوار تر است که از آن‌ها حمایت کند؛ و این دو آیه لیل بر این است که همیشه مردم به دو دسته تقسیم شده و می‌شوند و باید هر کدام به وظایف شرعی و الهی خود واقف و آگاه باشند. (۲۶) سومین گروه این بخش بدهکارانی است که توان پرداخت بدهی خود را ندارند حکومت اسلامی وظیفه دارد که از طریق بیت‌المال بدهی کسانی که بدهکاران و بدهی آنان به خاطر اسراف و فساد نیست از سهم زکات پرداخت نماید و در غیر این صورت گناهکار است. چه بسیار هستند افراد آبرومندی که به خاطر بدهی، گرفتار وام‌های بهره دار (ربا) می‌شوند و هر روز بدهی آنان اضافه می‌گردد و به تدریج و رشکست شده و به فروش خانه و مغازه و ماشین خود مجبور می‌شوند؛ و آبروی چندین ساله آنان یکجا فرو می‌ریزد و فرزندانشان تحقیر می‌شوند اگر هر یک از احکام الهی درست عمل شود تمام مشکلات جامعه حل می‌شود بدهکاری که امروز گیرنده زکات است همچون پیچ و مهره‌ی زنگ زده ای است که اگر کمی روغن به آن برسد دوباره به حرکت در می‌آید و فعالیت‌های اقتصادی خود را از سر می‌گیرد و چه بسا در فاصله کمی خودش هم از، زکات دهندگان می‌شود. (۲۷) چهارمین گروه ابن سبیل هستند در واقع فقیران موقتی را مشخص می‌کند که در وطن خود چه بسا دارای همه گونه امکانات هستند و زندگی آبرومندی دارند اما بر اثر گم کردن پول خود یا دزد زدگی، تصادف، بیماری، تحصیل، گرانی، یا علل دیگر فعلاً دستشان از همه جا کوتاه است و بارشان بر دوش بیت‌المال و مصارف زکات است تا به وطن خود باز گردند. (۲۸) این گروه نیاز مالی از یک سو و احساس غربت از سوی دیگر فشار روحی و روانی خاصی بر آن‌ها وارد می‌کند. مکتب زنده اسلام در تمام برنامه‌هایش به مسئله جان و مال. آبرو، و شخصیت افراد توجه خاصی دارد. در اینجا نیز با اختصاص دادن سهمی از، زکات، هم آبروی آنان را حفظ می‌کند و هم دغدغه آنان را برطرف می‌نماید. (۲۹) همه‌ی این چهار گروه که به نحوی برای حداقل زندگی آبرومندانه و در قدر مشترک «نیاز برای تأمین هزینه زندگی عادی» مجتمع اند. نخستین و مهم‌ترین بخش مصارف زکات را تشکیل می‌دهند که در آیه به ترتیب اهمیت در لابه لای مصارف دیگر آمده است. ۲) بخش دوم، کارگزاران زکات (عاملین زکات). کارمندان حکومت اسلامی و آن‌ها کسانی هستند که در جمع آوری زکات کوشش می‌کنند و از طرف امام (علیه السلام) یا نایب او برای گرفتن و نگهداری و حسابرسی زکات منصوب شده‌اند که برای آنان در مقابل کارشان سهمی از زکات قرار داده شده هر چند بی نیاز باشند و امام و نایب او مخیرند که برای آنان در مقابل مدت معینی اجرت قرار دهند و یا آنکه آن چه خود صلا ح بداند به آن‌ها بدهد. (۳۰) اگر فعالیت مستمر و پی گیر آن‌ها نباشد، بیت‌المال نخواهد بود تا مصارفی داشته باشد. آری همان گونه که زندگی قاضی باید تأمین شود تابه فکر گرفتن رشوه نیفتد. زندگی دست‌اندرکاران مسئله زکات نیز باید به نحوی تأمین شود و بدین وسیله مورد تشویق و محبت دیگران قرار گیرند تا به خاطر توسعه در زندگی به فکر رفتار ناروا نیفتند. (۳۱) حضرت علی (علیه السلام) پس از سفارشاتی که به کارگزاران مسئله زکات می‌کنند می‌فرمایند: اگر به این سفارشات عمل کنید قطعاً به پاداش بزرگ‌تری خواهید رسید؛ و به تکاملی که در شأن شماست نزدیک خواهید شد، زیرا خداوند به اموال زکاتی و به شما کارگزاران زکات و به تلاش و دلسوزی که نسبت به حاکم اسلامی و فقرای تحت پوشش او دارید، نگاه لطف و رحمتی دارد و هرکس که مورد نظر و لطف خداوند قرار بگیرد، در بهشت با ما خواهد بود. (۳۲) ۳) بخش سوم پیوند قلب‌ها و جلب عواطف: زکات دادن به مسلمانانی که ایمانشان ضعیف است و یا کفاری که امید می‌رود به دین اسلام متمایل شوند و ظاهر آن است که این گروه در این زمان ساقط نشده‌اند. (۳۳) و به آن‌ها زکات داده می‌شود که دل‌هایشان نسبت به اسلام و مسلمین نرم شده و با دین مأنوس گردند و از عقاید جاهلی آنان کاسته شود. (۳۴) با توجه به وسعت مفهوم المُولِفه قُلوبِهِم (پیوند دهنده قلب‌ها). که مسلمانان و غیر مسلمانان را شامل می‌شود هر چند بعضی آن را به غیر مسلمانان تخصیص داده است (اما دلیلی بر این تخصیص نداریم).به خوبی در می‌یابیم که اسلام تنها به مسئله فقر مادی نمی‌نگرد؛ بلکه فقر معنوی و عاطفی را نیز مؤکداً مورد توجه قرار داده و با وسعت نظر خود حتی غیر مسلمانان را نیز در نظر می‌گیرد. (۳۵) از قدیم گفته‌اند هر گردی گردو نیست ولی هر گردویی گرد است. بسیارند کسانی که مسلمان هستند یعنی از شرک دورند و در مدار توحید قرار گرفته‌اند ولی در مرحله ضعیفی از ایمان قرار دارند، اسلام برای آنکه دست این افراد را بگیرد و به مراحل بالاتر ببرد، راه‌هایی را مطرح کرده است از جمله: ۱- احترام به مال و جان و آبرو و ناموس آنان و این که همه مردم باید حقوق یک برادر دینی را در حق آنان مراعات کند. ۲- مشورت با آنان، دفاع از آنان، تعلیم آنان و رفت و آمد با آنان و دیدار و زیارت آنان. ۳- یکی از راه های جذب این افراد همین است که سهمی از زکات برای کمک یا توسعه در زندگی آنان صرف شود تا با این عمل معرفت و شناخت در جان آنان تثبیت شود. کسانی که با اسلام داغ شده‌اند باید با محبت‌ها پخته شوند زیرا هر داغی سرد می‌شود ولی هر چیز پخته شده دیگر خام نمی‌شود. کسانی که تا امروز فقط اسلام آورده‌اند با این گونه رفتارها و محبت‌ها اسلام در، درون آن‌ها جای می‌گیرد. آری فرق است میان کسانی که داخل اسلام شده‌اند با کسانی که اسلام در روح و جان آنان داخل شده است. امام باقر (علیه السلام) فرمود: مراد، از مولفه القلوبهم گروهی هستند که توحید را پذیرفته و از مدار شرک خارج شده‌اند ولی هنوز معرفت حضرت محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) در قلبشان رسوخ نکرده است. پس پیامبر اسلام و بعد از آن حضرت، مؤمنان باید سهمی از زکات را صرف این گونه افراد نمایند تا محبت و معرفت در آنان تثبیت شود. (۳۶) صد حیف که ابر قدرت‌ها با فرستادن کتاب‌ها، کشیش‌ها، داروها و کارشناس‌ها، دعوت نامه‌ها، بورسیه ها، هیئت‌های علمی و فنّی و صدها راه دیگر برای توسعه فکر غلط خود یا فروش اجناس خود یا خود نمایی و یا سلطه گری سایه شوم خود را بر کشورها گسترش داده‌اند، هجرت‌ها کرده‌اند، کنگره‌ها گرفته‌اند، توطئه‌ها کرده‌اند، افرادی را با زور، پول، تهدید، وعده و وعید خریده‌اند، و به اسم جهان گردی وجب به وجب سرزمین‌های ما را گشتند و به اسم کارشناس فنی، اقتصاد ما و به اسم کارشناس نظامی قوای مسلح ما را زیر نظر گرفتند و بدتر از همه این که از بودجه خود ما بر علیه ما کار کردند ولی متأسفانه مسلمانان با داشتن ده‌ها فرمان به سیر و سفر، به هجرت و تبلیغ و به فراگیری علوم از شرق و غرب، از گهواره تا گور، از زمین تا ثریا، در خواب غفلت فرو رفته‌اند. اگر ما امروز با پرداخت حق الهی دل افراد ضعیف را جذب کنیم تمام توطئه‌ها و تبلیغات و تهاجمات دشمن را خنثی خواهیم کرد. ۴- فی سبیل الله: سبیل راه هموار، آسان و راحت است و منظور از آن راه حق یا هر چیز حق است گرچه به طور مطلق ذکر شده باشد و اصولاً به هر چیزی که به وسیله آن به چیز خیری می‌رسند، «سبیل» گفته می‌شود از طرفی به هر چیزی که مرغوب و مورد توجه همه باشد. «خیر» گفته می‌شود بنابراین «راه خدا» هر عمل حق و چیزی است که مورد علاقه نوع دوم مردم است یعنی هم خدا و هم مردم می‌پسندند. در قرآن تمام کار های عبادی، فردی، اجتماعی، جهاد و مقاتله با کفار و مشرکین و دستگیری از مستمندان که مجموعاً ۴۷ مرتبه می‌شود مقید به کلمه فی سبیل الله شده و چنین افاده می‌کند که تمام کارهای انسان وقتی با فایده و بهره دنیوی و اخروی است که مربوط ب سبیل الله باشد البته قرآن کریم موارد مصرف زکات را هم طبق آیه‌ی ۶۰ سوره توبه که ذکر شد تحت عنوان «فی سبیل الله» معرفی نموده است. (۳۷) حال در مورد مصداق‌های فی سبیل الله در بحث زکات گروهی معتقدند هر کاری که رنگ الهی داشته با شد و برای مصالح عمومی اسلام و مسلمین باشد نه مطلق کارهایی که موجب تقرب به خداست مانند اصلاح بین زن و شوهر؛ فرزند و پدر. (۳۸) اما اینکه برای مصالح عمومی باشد مانند ساخت مدارس، مساجد، مسکن برای محرومان، درمانگاه‌ها، پل‌ها گرفته تا زلزله زدگان، جنگ زده‌ها، کتابخانه‌ها، انجام تبلیغات اسلامی، تعظیم شعائر اسلامی، رسیدگی به یتیمان و فقرا؛ انجام امور دینی، و ده‌ها نمونه دیگر. (۳۹) گروهی هم معتقدند (مثل آیت الله مکارم شیرازی) عنوان فی سبیل الله شامل هزینه ارتش، و سپاه نیرومند و جان بر کف اسلام برای دفاع از مرزها و هم چنین تبلیغات موثری که به گسترش تعلیمات قرآن [از طریق منطق] در جهان کمک می‌کند، می‌شود. (۴۰) یکی از امتیازات دین اسلام آن است که هرگز ندارد؛ و در کنار کارهای مشخص و رسمی، انواع کارهای داوطلبانه و آزاد نیز قرار داده است: ۱- اگر هفده رکعت نماز واجب و رسمی داریم بیش از سیصد نوع نماز مستحبی و داوطلبانه داریم. ۲- اگر سفر حج در ایام مخصوص است سفر عمره در هرماه جایز است. ۳- اگر خواند ن سوره حمد در نماز واجب است بعد از آن خواندن بیش از صد سوره دیگر آزاد است. ۴- اگر روزه در ماه رمضان واجب است در تمام ایام سال غیر از عید فطر و قربان روزه گرفتن مستحب است. ۵- اگر در مصرف زکات نامی از بدهکاران، بردگان، فقرا و کارگزاران مسئله زکات آمده است. عبارت فی سبیل الله دست همه را باز گذاشته که هر کار خداپسندانه دیگر نیز می‌توان انجام داد. (۴۱) ۵) فی الرقاب: بخش پنجم سهمی از زکات برای آزادسازی بردگان است و آنان برده‌هایی هستند که با مالک خود قرار داد کتابت بسته‌اند که در مقابل پرداخت مبلغی آزاد شوند؛ و از پرداختن مال الکتابه ناتوان باشند و بنده‌هایی که نزد مالک خود به شدت و سختی به سر می‌برند بلکه هر نوع آزاد کردن بندگان از این قسم محسوب می‌شود چه مستحقی برای زکات باشد یا نباشد؛ بنابراین این صنف هر نوع آزاد کردن بندگان را شامل می‌شود. لیکن در «بنده مکاتب» ناتوانی که ذکر شد شرط است (که از پرداخت بدهی خود ناتوان باشد).(۴۲) اسیران معمولاً کسانی هستند که در جبهه جنگ با مسلمانان اسیر شده‌اند که درباره آنان چند طرح می‌توان تصور کرد: ۱- تمام اسیران را یکجا بکشیم که این کار با عاطفه و عقل و رأفت اسلام سازگار نیست. ۲- تمام آنان را یکجا آزاد کنیم این عمل سبب می‌شود که آنان پس از آزادی دوباره تجدید قوا کنند و به جنگ ما بیایند. ۳- آنان را در اردوگاه‌ها نگهداری کنیم این کار سبب رکود اقتصادی، فکری و تحمل هزینه زیاد است. ۴- اسرا در میان مسلمین تقسیم کنیم و پس از مدتی به تدریج آزاد نماییم که این طرح متعلق به اسلام و دارای امتیازاتی است. از جمله: الف) در این طرح هزینه اسرا در میان مسلمین تقسیم می شو دو فشاری بر نظام وارد نمی‌گردد. ب) اسرا در میان توده امت اسلامی با برنامه های اسلام آشنا می‌شوند و بسیاری از آنان دست از کفر و شرک بر می‌دارند. در تاریخ نام بسیاری از بردگان مسلمانان شده که منشأ آثار و برکات و به دست گرفتن مسئولیت‌های حساس شده‌اند آمده است تا آنجا که مادر شش امام معصوم ما، ازجمله کنیزان بوده‌اند و فرزندان بسیاری از بردگان در زمره‌ی نوابغ قرار گرفته‌اند. ج) کفاره روزه خوردن و یا بسیاری از اعمال ناروای دیگر؛ آزاد کردن برده قرار داده شده است. د) سهمی از زکات مسلمین برای خرید بردگان و آزادسازی آنان اختصاص داده شده است. (۴۳) آداب پرداخت زکات: برای کمک به فقرا، آداب فراوانی ذکر شده است. که مراعات آن‌ها ارزش کار را بالا می‌برد از جمله: ادب روانی: پرداخت زکات باید برخواسته از رضایت قلبی و طیب خاطر باشد. رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود هرکس زکات مال خود را عاشقانه بدهد در برابر هر دانه گندم و جو، قصری در بهشت دریافت می‌کند. (۴۴) حضرت علی (علیه السلام) فرمود: اگر پرداخت زکات با رضایت قلبی نباشد گرفتار پشیمانی طولانی و از دست دادن پاداش و انحراف عمل خواهد شد. (۴۵) نکته دیگر این که زکات دهنده توجه داشته باشد که هرچه دارد از خداوند است و پرداخت زکات او را به خود پسندی و غرور که سبب نابودی عمل اوست نکشاند؛ لذا قرآن درباره آباد کنندگان مساجد که اهل نماز و زکاتند می‌فرماید: «فَعَسی اولئک اَن یَکونوا مِن َالمُهتَدین» (۴۶) امید است هدایت شده باشند، شاید کلمه «امید» است به خاطر آن باشد که گاهی عبادت انسان به خاطر غرور و عجب نابود می‌شود. ادب اجتماعی: طبق آیه‌ی «یُقبَلُ التوبَهُ وَ یَا خُذ الصَّدَقات» (۴۷) خداوند توبه بندگانش را قبول می‌کند و خود صدقات را می‌گیرد و گرچه در ظاهر به شخص فقیر پرداخت می‌شود ولی در حقیقت این خداوند است که زکات را دریافت می‌کند. آری پیامبر و امام و فقیه، نمایند ه و دست خدا هستند و لذا باید کمال احترام به آنان گذاشته شود. امام صادق (علیه السلام) از یکی از یاران خود (اسحاق) پرسید: زکات مال خودت را چه می‌کنی؟ گفت فقرا به نزد من می‌آیند و من به آن‌ها پرداخت می‌کنم. امام فرمود این کار تو سبب ذلت فقرا است هرکس دوست خدا را ذلیل کند گویا در کمین جنگ با او نشسته است. (۴۸) بنابراین به جای آن که فقرا برای دریافت زکات به خانه تو بیایند تو باید زکات را به منزل آنان ببری. در حدیث دیگری می‌خوانیم: اگر گیرنده زکات از کلمه زکات رنج می‌برد زکات را به او بدهید ولی نگویید که این زکات است و مؤمن فقیر را ذلیل نکنید. (۴۹) امام خمینی می‌فرماید: اگر شخصی از گرفتن زکات شرمنده می‌شود مستحب است هنگام پرداختن در قلب نیت زکات کنید ولی در عمل آن را به عنوان هدیه قلمداد کنید. (۵۰) نه تنها هنگام پرداخت زکات با ید حفظ آبروی مردم را مراعات کرد بلکه بعد از پرداخت آن نیز نباید با منت گذاشتن گیرنده زکات را تحقیر کرد. (۵۱) زیرا قرآن می‌فرماید: «لاتَبطَلوا صَدَقاتِکُم بِالمَنِّ ولاَذی» (۵۲) صدقات را با منت و اذیت باطل نکنید. درباره حقیقت منت و ایذا، اختلاف است؛ بعضی گفته‌اند منت این است که از صدقه خود یاد کنید و ایذا، این است که آن را اظهار کند و نیز گفته شده منت آن است که گیرنده را در برابر عطای خود به کار گیرد و ایذا، آن است که او را به سبب فقری که دارد سرزنش کند و نیز گفته‌اند منت این است که به خاطر عطای خود تکبر کند و ایذا، آن است که او را مأیوس سازد و یا به خاطر این که سئوال می‌کند وی را مورد نکوهش قرار دهد. (۵۳) اگر بدانیم که فقیر مأمور الهی است تا مال ما را پاک کند و آن را برای قیامت حمل کند. با او برخورد کریمانه ای خواهیم داشت. در اسلام احترام گذاشتن به فقرا به قدری مهم است که در تاریخ می‌خوانیم: جنس کمی را نزد پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) آورده‌اند حضرت آن مقدار کم را به بعضی از فقرا داد، ولی نگران نشد که مبادا، در، دل دیگران کدورتی ایجاد شود. نزد سایر فقرا آمد و رسماً عذر خواهی کرد که چون مال کم بود به همه نرسید و فرمود: به کسانی دادم که حساسیت آنان بیشتر بود. (۵۴) ادب زمانی: رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود از اخلاق مؤمنین، سرعت در پرداخت زکات است. (۵۵) ادای زکات پیش از وقت وجوب، باید بدین صورت باشد که یا آن را از مال خود جدا کند و کنار بگذارد و یا آن را به عنوان وام به مستحق بدهد؛ زیرا در غیر این صورت تقدم در ادا جایز نیست و رفع ذمه نمی‌شود. (۵۶) سرعت در پرداخت زکات برکاتی دارد از جمله: ۱- نشانه عشق و علاقه نسبت به انجام تکالیف الهی است. ۲- فقیر در اثر تأخیر پرداخت آبروی خود را با سئوال و درخواست نمی‌ریزد. ۳- راه را به روی وسوسه های شیطان و افراد بخیل یا پیش آمد حوادثی که ممکن است مانع پرداخت شوند، می‌بندد. ۴- فقرا از اضطراب و دلهره، زودتر نجات می‌یابند. (۵۷) امام صادق (علیه السلام) به مناسبت آیه «وَآتو حَقَه یَومَ حِصادِه» فرمود قبل از این که محصولات را به خانه ببرید زکاتش را بدهید تا به سخاوت نزدیک‌تر باشید. (۵۸) پرداخت علنی: در اسرار و فلسفه‌ی احکام اسلامی تمام فرائض به طور علنی و آشکار انجام می‌پذیرد. اقامه نماز یومیه و به جماعت حتی از مسجد کوچک محله به شهر رفته و در مسجد بزرگ و پرجمعیت و در جماعت فوق‌العاده زیاد توصیه شده است که شرکت نماییم همین طور حج که یک فریضه‌ی عبادی سیاسی است به طور دست جمعی انجام می‌پذیرد و تمام مناسک آن به طور علنی است، و نیز جهاد در راه خدا با مشرکان و دشمنان دین، به طور دسته جمعی و با انسجام خاصی انجام می‌گیرد و همین طور سائر فرائض دینی (۵۹) در مورد زکات هم اگر چه پرداخت آن به صورت مخفیانه نشانه اخلاص و حفظ آبروی گیرندگان است، از طرفی باید گاهی از اوقات پرداخت‌ها، آشکار باشد تا هم دیگران تشویق شده و کمک کردن به دیگران جزء فرهنگ جامعه شود و هم انسان به بخل بی تفاوتی متهم شود. (۶۰) و همچنین مسلمانان با حس رقابت و چشم و هم چشمی که باشد و زکات مال خویش را هر چه سریع‌تر بپردازند. آثار فردی پرداخت زکات: ۱- درمان بخل: پرداخت زکات موجب پاک شدن نفس از اخلاق رذیله مانند بخل و قساوت و مانند آن می‌شود امام صادق (علیه السلام) می‌فرمایند: «دوست داشتن مردم نزد خدا با سخاوت ترین آن‌ها است وبا سخاوت ترین مردم کسی است که زکات مالش را بپردازد» (۶۱) بخل عیبی است که عیوب دیگری به دنبال خواهد آورد: بی اعتنایی به مردم، سنگدلی، عذر تراشی، دروغ پنداشتن ادعای فقرا، از دست دادن دوستان خوب گاو صندوقی برای وارثان، تنگ گیری نسبت به خود و بستگان، سوء ظن به وعده های خداوند تحقیر شخصیت خود در جامعه به توکل داشتن بر خدا توکل نمودن بر مال خود، گوشه ای از آثار بخل است. (۶۲) یکی از امامان معصوم را دیدند که از دل شب تا صبح درحالی‌که مشغول طواف کعبه بود. تنها یک دعا می‌کرد و آن این بود که خدایا مرا از بخل دور بدار. (۶۳) شاید مراد از آیه ۱۰۳ سوره توبه که به پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) دستور می‌دهد: «خُذمِن اَموالِهِم صَدَقَهً تُطَّهِّرهم وَ تُزکّیِهم» زکات اموال مردم را بگیر و آنان را پاک کن، مراد پاک کردن مردم از مرض بخل و حبّ دنیا می‌باشد. ۲- کلید برکت و زیاد شدن رزق: زکات موجب برکت در مال و زیاد شدن آن است چنان چه عادت هر شیء است که وقتی پاک شد، رشد می‌کند. (۶۴) مانند بریدن شاخه های درخت انگور که در ظاهر کوتاه کردن درخت است ولی در واقع سبب رشد آن می‌شود. هر یک از کلمات «زکات» و «برکت» واژه های مربوط به آن ۳۲ بار در قرآن آمده است و این نشانه آن است که زکات مساوی برکت است. (۶۵) به عبارت دیگر برای نفس ناطقه دو قوه می‌باشد: اول نظری، دوم عملی؛ قوه نظری کمال او در تعظیم امر خدا است و قوه عملی کمالش در شفقت بر خلق خدا است. زکات واجب شد برای این که از برای روح این جوهر کمال حاصل شود و آن عبارت است از اتصاف آن به صفت احسان به عباد الرحمن و سعی رسیدن خیر به سوی ایشان و دفع آفات از بندگان به قدر امکان است. (۶۶) آثار اجتماعی پرداخت زکات: الف- تعدیل ثروت: در جامعه های انسانی به طور کلی دو نوع طبقه بندی وجود دارد: ۱- طبقه بندی اقتصادی که مردم بر اساس سود و سرمایه و مقدار ثروت، طبقه بندی می‌شوند و نظام ارزش در این جامعه نیز پایه استوار است. این جامعه به دو طبقه‌ی مستکبر و مستضعف، متکاثر و فقیر سرمایه دارا و بینوا تقسیم می‌شود. این طبقه بندی ویژه نظام‌های سرمایه داری است. ۲- طبقه بندی صنفی که اختلاف بر اساس شغل‌ها است نه میزان ثروت و اندوخته های مالی، بلکه نوع کار و مشاغل، افراد را، از یکدیگر متمایز می‌سازد. طبقه بندی بر دو اصل استوار است: ۱- اختلاف استعدادها و ذوق و سلیقه‌ی انسان‌ها. این خود زمینه‌ی درونی و طبیعی برای تنوع کارها و مشاغل اجتماعی است .۲- احتیاج و ضرورت: زیرا که تشکیل جامعه نیاز به کار های متنوع و گوناگون دارد، و بدون این تنوع اجتماع تشکیل نمی‌گردد و تشکیل و انسجام نمی‌یابد از نظر قرآن کریم طبقات اجتماعی، برخی دیگر را به کار می‌گیرند و بعضی ما فوق دارند اما این امر در جهت طبقه بندی صنفی و تشکیل بخش‌ها و تخصص‌های گوناگون اجتماعی قرار دارد. که برای تشکیل یک اجتماع امری ضروری است، نه در جهت بهره کشی و استثمار (۶۷) قرآن کریم می‌فرماید: «وَرَفَعنا بَعضَهُم فَوقَ بَعضٍ دَرَجات لِیَتَّخَذَ بَعضُهُم بَعضاً سُخریاً» (۶۸) بعضی را بر بعضی برتری دادیم تا یکدیگر را به طور طبیعی به کار گیرند. اگر طبقه بندی از نوع دوم وجود نداشت هیچ فردی در خود، احساس نیاز نمی‌کرد و طبعاً جامعه متلاشی می‌شد. (۶۹) سخن ما در، رفع اختلاف طبقاتی از نوع اول است. اسلام از یک سو دست افراد قوی، مبتکر، پرکار، خّلاق و ... را در مالکیت باز گذاشته تا مانع رشد آنان نشود و از سویی درآمدهایی از قبیل سرقت، دریافت رشوه، اختلاس و ...را ممنوع دانسته است و از سوی دیگر به مالکین درآمدهای حلال اجازه نمی‌دهد تا درآمد خود را هر گونه خواستند مصرف کنند؛ و آنان را از اسراف و تبذیر و ثروت اندوزی نهی فرموده است و از طرف دیگران با واجب نمودن خمس و زکات و کفارات و سفارش اکید به انواع کمک‌ها و صدقات، اندکی از اموال آنان را با علم، اعتقاد و ایمان برای حل مشکلات طبقه محروم گرفته است. نتیجه عملی زکات در تعدیل طبقاتی که اسلام طرح ریزی کرده این گونه مطرح می‌شود که از در آمد اغنیا و طبقه ثروتمند یک دهم به عنوان خمس طبقات خاصی از محرومان اجتماع و یک دهم و گاهی یک بیستم به عنوان زکات به طبقات دیگری از مستمندان داده می‌شود. این ریزش و انتقال ثروت از طبقات بالاتر به طرف طبقات محروم، آنقدر ادامه خواهد یافت تا این سرازیری پر گردد و شکاف مسدود شود. در نتیجه تعادل در سطح زندگی این طبقات ضعیف با سطح عادی مردم حاصل گردد. آنقدر این کمک مخارج ادامه می‌یابد که فقیر، غنی گردد. (۷۰) ب) ایجاد اشتغال: یکی از مسائل مهم جامعه وجود بیکاری است که زمینه ساز انواع فسادها ست. اگر مردم خمس و زکات خود را بپردازند، چرخه های اقتصاد به گردش در می‌آید و بخش مهمی از افراد بیکار شاغل خواهند شد، همان گونه که گاهی از طریق مضاربه یا قرض‌الحسنه می‌توان ایجاد اشتغال کرد، از طریق پرداخت خمس و زکات و یا بخشش‌های بلا عوض و یا از طریق ایجاد زمینه های تحصیل برای بی سوادها و کم سوادها و آموزش فن و حرفه و تأسیس و توسعه مراکز فرهنگی و احداث جاده‌ها و پل‌ها و آبادنی های دیگر نیز می‌توان ایجاد اشتغال کرد. بنابراین در احیای زکات، حل مسئله اشتغال و توسعه اقتصادی و فرهنگی و پر کردن ایام فراغت و جلو گیری از مفاسدی که در اثر بیکاری به چشم می‌خورد، نهفته است به علاوه کار و اشتغال سبب دلگرمی به مکتب، به امت، به نظام اسلامی و سبب شکوفایی استعدادها و نبوغ‌ها و مانع انواع افسردگی‌ها، سوء ظن، رکود، ایجاد عقده و زمینه ساز انواع فتنه‌ها و آشوب‌ها است که اگر شعله آن بر افروخته شود همه را می‌سوزاند. (۷۱) ج) تقویت بنیه دینی مردم: از محل زکات جمع آوری شده می‌توان مدارس، کتابخانه‌ها، مساجد، و سایر مراکز دینی و فرهنگی را ایجاد نمود و یا آنچه را که قبلاً احداث شده است توسعه داد و با دعوت از کارشناسان دینی و علما و اساتید مناطق دیگر، پایگاه علمی و اعتقادی مردم تقویت نمود. (۷۲) د) کم شدن مفاسد اجتماعی و بسیج برای حل مشکلات: با پرداخت زکات و تأمین اجتماعی، فقر مردم بر طرف می‌شود و قویاً بخشی از مفاسد اجتماعی که برخاسته از فقر حاکم بر جامعه است از بین خواهد رفت. پرداخت زکات دل‌ها را به هم نزدیک می‌کند و جامعه را برای حل همه‌ی مشکلات آماده می‌سازد. اگر فقرا خود را در سود اغنیا شریک بدانند نابسامانی و مشکلات و آفات با تمام توان به پا خواهند خواست و تا آنجا که بتوانند در حل مشکلات کوشش خواهند نمود. (۷۳) بیشتر نویسندگان خصوصاً مارکسیست‌ها چنین می‌پندارند که ریشه تمام بدی‌ها فقر گروهی از مردم است کلیه جنایات به وسیله‌ی طبقات بی بضاعت انجام می‌گیرد. محرومیت آن‌ها را شرور می‌کند و هر کاری که بخواهند انجام می‌دهند زکات، فقر را با روش بسیار ظریفی از بین می‌برد. در نتیجه زکات نه تنها باعث کاهش جنایات می‌شود، بلکه امنیت اجتماعی و اطمینان خاطر را افزایش داده و به قلب مردم آرامش می‌دهد. ه) زکات وسیله ای برای جلوگیری از احتکار: در برنامه‌ی اقتصادی اسلام زکات از احتکار جلوگیری می‌کند؛ زیرا زکات به کالاهایی تعلق می‌گیرد که قابل احتکارند. درآمدهای سرمایه گذاری نشده، پول‌های راکد و احتکار موانعی هستند که از اجرای برنامه های اقتصادی جلوگیری می‌کنند. زکات، احتکار و انباشتن پول‌های راکد را متوقف می‌کند بدین طریق پول‌های راکد اجباراً در جریان سرمایه گذاری وارد شده و این امر به افزایش تولید منجر خواهد شد. (۷۴) نتیجه: انجام فریضه‌ی واجب زکات نه تنها موجب نقص و کاستی مال نمی‌شود، بلکه موجب فزونی و برکت آن هم می‌باشند و آثار فردی و اجتماعی فراوانی دارد. مصرف زکات را نباید به صورت دلخواهانه انجام داد، بلکه باید در مصارف هشت‌گانه ای در قرآن ذکر شده و مادر این مقاله آن را به پنج بخش تقسیم کردیم، انجام شود. از این مقاله این نتیجه حاصل می‌شود که نظام دینی جامعه را به دو قطب فقیر و غنی تقسیم نمی‌کند تا پرداخت زکات به فقیر واجب شود. بلکه فقر، اینجا یک فقر طبیعی و یک آزمایش الهی برای فقیر و غنی است. اگر زکات در فرهنگ جامعه اسلامی جاسازی شود فقر و بسیاری مشکلات ناشی از آن اعم از بیکاری، بی دینی، بدبین شدن نسبت به دین حتی فرو پاشی خانواده و طلاق‌ها کاهش می‌یابد. و دریک نتیجه گیری کلی می‌توان گفت عمل نکردن درست ما به احکام اسلام باعث مشکلات فراوان برای ما شده است. ............................................................................................................................ پی‌نوشت‌ها: ۱- موسوی راد لاهیجی، حسین، زکات دومین زیر بنای اقتصاد اسلامی، ص ۹- ۱۰٫ ۲- کلباسی، مجتبی، زکات در اندیشه‌ها، ص ۱۱٫ ۳- سوره توبه، آیه ۶۰٫ ۴- سوره مریم، آیه ۱۳٫ ۵- قرائتی محسن، زکات، ص ۱۴٫ ۶- موسوی راد لاهیجی، حسین، ص ۱۵٫ ۷- فروع کافی، ج ۳، ص ۵۰٫ ۸- عاملی، زین الدین، لمعه، ص ۱۵- ۳۸٫ ۹- سوره توبه، آیه ۱۰۳٫ ۱۰- حسینی، مرتضی اسلام و راه کار فاصله طبقاتی، ص ۲۹۲٫ ۱۱- قرائتی، محسن، ص ۵۵- ۵۶٫ ۱۲- سوره بقره، آیه ۲۷۳٫ ۱۳- کلباسی، محسن، ص ۱۱۹- ۱۲۰٫ ۱۴- سوره کهف، آیه ۷۹٫ ۱۵- سوره مدثر آیه ۴۴٫ ۱۶- سوره فجر آیه ۱۸، سوره الحاقه آیه ۳۴، سوره ماعون آیه ۳٫ ۱۷- سوره بلد، آیه ۱۱٫ ۱۸- تفسیر نمونه، ج ۲۷، ص ۷٫ ۱۹- سوره بقره، آیه ۱۲۶٫ ۲۰- همان. ۲۱- قرائتی، محسن، ص ۵۹٫ ۲۲- کلباسی، مجتبی، ص ۱۶۷٫ ۲۳- قرائتی، محسن، ص ۱۶٫ ۲۴- سوره نساء، آیه ۶٫ ۲۵- سوره نساء، آیه ۱۳۵٫ ۲۶- حسینی، مرتضی ص ۲۲٫ ۲۷- قرائتی، محسن، ص ۶۵- ۶۶٫ ۲۸- کلباسی، مجتبی، ص ۱۲۰٫ ۲۹- قرائتی، محسن، ص ۶۸٫ ۳۰- موسوی خمینی، روح الله، تحریر الوسیله، ج ۲، ص ۵۱٫ ۳۱- قرائتی، محسن، ص ۵۹- ۶۰٫ ۳۲- وافی، ج ۱۰، ص ۱۵۶٫ ۳۳- موسوی خمینی، روح الله، ج ۲ ص ۵۳٫ ۳۴- طباطبایی، محمد سعید، گفتگوهای فقهی، ص ۲۳۳٫ ۳۵- کلباسی، مجتبی، ص ۱۲۲٫ ۳۶- جامع الحدیث، ج ۹، ص ۲۴۲٫ ۳۷- حسینی، مرتضی، ص ۱۳۷- ۱۳۹٫ ۳۸- موسوی خمینی، روح الله ص ۵۵٫ ۳۹- قرائتی، محسن، ص ۶۶٫ ۴۰- کلباسی، مجتبی، ص ۱۲۲٫ ۴۱- قرائتی، محسن، ص ۶۶- ۶۷٫ ۴۲- موسوی خمینی، روح الله، ج ۲، ص ۵۳٫ ۴۳- قرائتی، محسن، ص ۶۴- ۶۵٫ ۴۴- جامع الحدیث، ج ۹- ص ۳۲٫ ۴۵- همان، ص ۳۴٫ ۴۶- سوره توبه، آیه ۱۸٫ ۴۷- سوره توبه، آیه ۱۰۴٫ ۴۸- جامع الحدیث، ج ۹، ص ۳۵۱٫ ۴۹- وسائل الشیعه، ج ۹، ص ۱۱۵٫ ۵۰- موسوی خمینی، روح الله، ج ۱، ص ۳۹۱٫ ۵۱- قرائتی، محسن، ص ۷۱٫ ۵۲- سوره بقره، آیه ۲۶۴٫ ۵۳- کلباسی، مجتبی، ص ۵۶٫ ۵۴- جامع الحدیث، ج ۹، ص ۴۹٫ ۵۵- همان. ۵۶- کلباسی، مجتبی، ص ۵۳٫ ۵۷- قرائتی، محسن، ص ۷۳٫ ۵۸- جامع الحدیث، ج ۲، ص ۱۹۵٫ ۵۹- موسوی راد لاهیجی، حسین، زکات زیر بنای اقتصاد اسلامی، ص ۱۸۴٫ ۶۰- قرائتی، محسن، ص ۷۳٫ ۶۱- نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام ج ۱۵ ص ۴٫ ۶۲- قرائتی، محسن، ص ۲۹-۳۰٫ ۶۳- نورالثقلین، ج ۵ ص ۳۴۶٫ ۶۴- نجفی، محمد حسن، ج ۱۵ ص ۴٫ ۶۵- قرائتی، محسن ص ۳۱٫ ۶۶- فخر الاسلام، محمد صادق، انیس الاعلام فی نصره الاسلام، ج ۳ ص ۱۷۴- ۱۷۵٫ ۶۷- حکیمی، محمد، معیارهای اقتصادی در تعالیم رضوی، ص ۳۶۷- ۳۷۰٫ ۶۸- سوره زخرف، آیه ۳۲٫ ۶۹- حسینی، مرتضی، ص ۲۰٫ ۷۰- موسوی صدر، مبارزه اسلام با فقر و گرسنگی، ص ۱۶۸٫ ۷۱- قرائتی محسن، ص ۴۴- ۴۵٫ ۷۲- همان، ص ۴۰٫ ۷۳- همان، ص ۴۱٫ ۷۴- کلباسی، مجتبی، ص ۲۷۱٫ .......................................................................................................................... منابع و مأخذ: ۱- قرآن کریم. ۲- صدر، سید موسوی، مبارزه اسلام با فقر و گرسنگی، بی جا، انتشارات نشر جهان آرا، بی تا. ۳- حکیمی، محمد، معیارهای اقتصادی در تعالیم رضوی، چاپ دوم، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، بهار ۱۳۷۶٫ ۴- حسینی، مرتضی، اسلام و راهکار فاصله طبقاتی، چاپ اول، قم، انتشارات فرهنگ قرآن،۱۳۸۰٫ ۵- قرائتی، محسن، زکات، چاپ دوم، تهران، ستاد اقامه نماز،۱۳۸۱٫ ۶- طباطبائی حکیم، محمد سعید، گفتگو های فقهی، نگارش سید عبد الهادی حکیم، چاپ اول، قم، انتشارات دفتر آیت الله العظمی حکیم،۱۴۱۶ ه ق. ۷- کلباسی، مجتبی، زکات در اندیشه‌ها، چاپ اول، تهران، ستاد اقامه نماز، زمستان ۱۳۸۰٫ ۸- موسوی راد لاهیجی، سید حسین، زکات دومین زیربنای اقتصاد اسلامی، چاپ اول، بی جا، انتشارات امام شناسی و نشر آثار الحجه، ۱۳۷۹٫ ۹- موسوی خمینی، روح الله، تحریر الوسیله، قم انتشارات فرهنگ قرآن،۱۳۸۰٫ ۱۰- نجفی محمد حسن، جواهر کلام، چاپ دوم، تهران، دارالکتب اسلامی،۱۳۶۵٫ ۱۱- فخر الاسلام، محمد صادق، انیس الاعلام فی نصره الاسلام، تهران، انتشارات نشر رضوی،۱۳۵۵٫ ۱۲- عاملی، زین‌الدین (شهید ثانی)، لمعه دمشقیه، ترجمه وتبین علی شیروانی، محمدمسعودعباسی، چاپ سوم، قم، موسسه انتشارات دارالعلم،۱۳۸۵٫ ........................................................................................................................... منبع : راسخون

مقایسه تأثیر مالیات اسلامی زکات با مالیات متعارف بر توزیع درآمد در استان های منتخب ایران

بسم الله الرحمن الرحیم  مقایسه تأثیر مالیات اسلامی زکات با مالیات متعارف بر توزیع درآمد در استان های منتخب ایران . هادی غفاری  باقر حسامی عزیزی  محمدامین بهزادی موحد دانش یار اقتصاد دانشگاه پیامم نور  استاد یار اقتصاد دانشگاه پیام نور کارشناس ارشد اقتصاد دانشگاه پیام نور  . متن کامل مقاله : pdf - مقایسه تأثیر مالیات اسلامی زکات با مالیات متعارف ... . چکیده : نقش مالیات ها در کاهش نابرابری های اقتصادی از مباحث بحث برانگیز به ویژه در دهه های اخیر بوده است. آثار تخریبی مالیات های تصاعدی بر کارایی موجب اصلاحات مالیاتی در سطح جهانی شده است. به نظر می رسد مالیات زکات در اسلام می تواند با توجه به ویژگی ها و پشتوانه اعتقادی آن، آثار توزیعی بهتری از مالیات های متعارف فعلی داشته باشد. ضمن اینکه برآوردها، بار مالیاتی را در زکات به عنوان عمده ترین مالیات در اسلام برای تمام خانوارها نسبت به نظام فعلی مالیات های متعارف، کمتر نشان می دهد. در تحقیق حاضر بر اساس روش اقتصاد سنجی داده های پانل و با استفاده از شاخص ضریب جینی به مقایسه تأثیر مالیات اسلامی زکات با مالیات متعارف بر توزیع درآمد در استان های منتخب ایران طی سال های ۱۳۹۳-۱۳۸۰ پرداخته شده است. نتایج حاکی از آن است که یک درصد افزایش در مالیات ها، ضریب جینی را به اندازه ۰۴۶/۰ درصد کاهش می دهد در حالی که این مقدار برای یک درصد افزایش در زکات، ۰۰۶۴/۰ می باشد. به عبارت دیگر، میزان تأثیر زکات بر توزیع درآمد کمتر از مالیات می باشد. علت آن می تواند سهم ناچیز درآمد ناشی از زکات در مقایسه با درآمد مالیاتی کشور باشد. کلید واژه ها: توزیع درآمد استان های ایران زکات مالیات متعارف .................................................................................................. منبع : نشریه  مطالعات اقتصاد اسلامی - سال یازدهم پاییز و زمستان ۱۳۹۷ شماره ۱ (پیاپی ۲۱)

زکات و اثرات در زندگی و رفع فقر و گشایش امور در جامعه

بسم الله الرحمن الرحیم زکات و اثرات در زندگی و رفع فقر و گشایش امور در جامعه .  زکات سومین رکن اسلام است که شخص را پس از اقرار به یگانگی خدا و به جا آوردن نماز در زمره امت اسلام قرار می دهد. خداوند می فرماید: فان تابوا واقاموا الصلوه واتوا الزکوه فاخوانکم فی الدین (توبه/ ۱۱) «پس اگر توبه کردند و نماز بجا آوردند و زکات دادند، برادران دینی شما هستند».  دین اسلام نیز کامل ترین و برترین دین الهی است که برنامه ای کامل برای زندگی مادی و معنوی انسان ارایه نموده و در تمام امور، دستورات دقیق، و حکیمانه ای مطرح ساخته است، با دقت در احکام و مسایل شرعی و برنامه های جامع دین اسلام، به این نکته مهم پی می بریم که دین اسلام، تنها یک قسمت از زندگی انسان یا یک جنبه از نیازهای او را مورد توجه قرار نداده، بلکه با عنایت به نیازهای مختلف آدمی در طول زندگی، احکام گسترده ای را برای او وضع کرده است. زکات نیز که یکی از فروعات دین اسلام می باشد، احکام و مسایل فراوانی دارد که بر یکایک مسلمانان لازم است در احیا و اقامه احکام آن بکوشند. کسانی هم که حکم وجوب زکات به آنها تعلق می گیرد، باید احکام آن را درست و دقیق بیاموزند، چرا که اگر به احکام اقتصادی اسلام (به خصوص در مورد زکات و خمس) توجه کرده و بدان عمل کنیم، آثار مثبت آن ها به زودی در زندگی ما آشکار گشته و عواقب و نتایج ناشی از عدم اهتمام به این فریضه های اسلامی، از جامعه دینی ما دور خواهد شد. در اسلام برای هر چیزی زکات مخصوصی معرفی شده مثلا : زکات علم و دانش، نشر و یاد دادن آن به دیگران و تلاش برای عمل به آن است. زکات زیبایی، حفظ عفت و آلوده نکردن خود به گناه است. زکات سلامتی بدن، کوشش در عبادت پروردگار و روزه گرفتن است. زکات قدرت، رعایت انصاف نسبت به دیگران است. زکات توانگری و دارایی، نیکی به همسایگان و صله رحم است. زکات شجاعت، جهاد در راه خدا است. زکات در لغت و قرآن، به معنای «طهارت، پاکیزگی، رشد و نموّ» به کار رفته است. به نقل دانشمند بزرگ شیعه، شیخ حمدحسن نجفی  (صاحب کتاب ارزشمند جواهرالکلام) : «زکات عبارت است از خارج کردن قسمتی از دارایی تا بقیه آن با برکات خداوند رشد کند ( و زیاد شود) و درجات صاحبش را بالا برد و مال را از حرام و صاحب آن را از صفات ناپسند، پاک گرداند». ۱ اسلام اهمیت زیادی به زکات و پرداخت آن داده است تا جایی که رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ سوگند یاد کرد که: جز مشرک کسی در مورد پرداخت زکات خیانت نمی کند۲٫ و نیز فرمود: یا علی، ده گروه از امت من کافر می شوند؛ یکی از آن ها کسانی اند که زکات نمی پردازند.  همچنین آن حضرت در جایی دیگر فرمودند : ای مردم! زکات اموال خود را بپردازید که هر کس زکات نپردازد، برای او نه نمازی است و نه حجی و نه جهادی ۳ قانون زکات تنها نه جنس را دربرمی گیرد:گندم، جو، خرما، کشمش، شتر، گاو، گوسفند، طلا، نقره . اثرات زکات در رفع فقر اسلام به فقر به دیده امتحان وفاداری انسان به خالق خود و یک مصیبت ترسناک می نگرد. فقر و بینوایی از معضلات جهانی است که کشورهای جهان خصوصا کشورهای جهان سوم از مظاهر و پیامدهای منفی آن در امان نیستند . برای رفع این معضل علاوه بر ضرورت برنامه ریزی های اقتصادی، طرح های اشتغال و برنامه ریزی های دیگری آموزه های اسلام، با وضع مقرراتی بر اموال صاحبان ثروت، راهکاری در این خصوص اندیشده است صاحبان مال در حقیقت مالک بخشی از اموال خود نیستند . آنچه به عنوان خمس و زکات در احکام فقهی مطرح هستند، در این قالب قرار می گیرند . زکات بر این فلسفه روشن اسلامی مبتنی است که مالک واقعی ثروت خداست و این که مالکیت صرفا به انسانها سپرده شده است تا از آن ثروتی که به دست آورده اند استفاده کنند. زکات به دلیل ماهیت ثابت و همیشگی خود به حکومت اجازه می دهد تا نوعی راهبرد دراز مدت را در مقابله با فقر بنا نهد. در مصرف زکات، اولویت باید به فقرای همان منطقه ای داده شود که از آنجا زکات جمع آوری شده است. این حکم احساس مطلوبی از همبستگی بین فقرا و ثروتمندان آن ناحیه ایجاد می کند. زکات بر خلاف مالیات، بین افرادی که زکات را می پردازند و آنهایی که آن را جمع آوری و توزیع می کنند اختلاف ایجاد نمی کند و با پایین ترین هزینه جمع آوری می شود. حتی در مورد جمع آوری قانونی آن، اکثر عاملان، کار خود را داوطلبانه انجام می دهند. چون زکات به طور سالانه از سرمایه برداشت می شود باعث تشویق سرمایه گذاری می شود; در غیراین صورت سرمایه بتدریج با کم کردن زکات از بین می رود. بنابراین وقتی زکات به درستی جمع آوری و در بین مستحقان واقعی آن توزیع شود به کاهش و حذف فقر در آن جامعه منجر می شود. . آثار پرداخت زکات نماز و زکات، دارای نقش مؤثر و ارتباطی محکم در شکل دادن به اجتماع پیشرفته اسلامی هستند و بی توجهی به هر یک از آن ها، به ایمان و اعتقادات افراد و محتوای اسلامی جامعه و سیر تکاملی آن، آسیب جدی وارد خواهد نمود. «وَ الْمُقِیمِینَ الصَّلاهَ وَ الْمُؤْتُونَ الزَّکاهَ وَ الْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الآخِرِ أُولئِکَ سَنُؤْتِیهِمْ أَجْراً عَظِیماً»   سوره نساء آیه ۱۶۲٫ به کسانی که نماز را به پا می دارند و زکات می دهند و ایمان به خدای بزرگ و قیامت دارند، پاداشی بزرگ عطا خواهیم نمود. برخی از آثار پرداخت زکات در زندگی اجتماعی: درمان بخل تأثیر در نسل آینده و جامعه فردا نشانه بی نقص بودن و کمال اسلام و ایمان دفع بلا از امت زکات بیمه کردن مال است آزمایش مردم زکات کلید برکت و زیاد شدن رزق کم شدن مفاسد اجتماعى پرداخت کننده زکات محبوب ترین فرد نزد خداوند ایجاد اشتغال زکات وسیله تقرب به خداوند وسیله اقتدار امت اسلام راه رسیدن به رحمت های خاص الهی سبب قبولی نماز وسیله باز شدن گره ها پس انداز مطمئن مایه فرو نشاندن غضب الهی و کفاره گناهان سبب زندگی شیرین ورود به باغ های الهی خواب راحت سبب گشایش برای مردگان شرط حلال شدن روزی سبب استجابت دعا و ... .  آثار نپرداختن زکات و موانع ترویج آن تلف شدن اموال مرگ چهارپایان اتلاف دو برابر محروم شدن از رحمت هزینه شدن اضطراری مال در راه اشرار اخراج از مسجد هزینه شدن مال در راه گناه علامت نفاق کمبود و قحطی قبول نشدن نماز و عبادات محروم شدن از تولیت و تعمیر مراکز دینی همردیف رباخواران بی برکتی شرک، علت نپرداختن زکات گسترش فقر متأسفانه در جامعه موانعی وجود دارد که از ترویج زکات این امر مقدس جلوگیری می کند. گاه اهمیت و جایگاه زکات در شرع مقدس اسلام، برای فرد ناشناخته است؛ یعنی نمی داند زکات هم ردیف نماز و از واجبات است که بر آن بسیار تأکید شده است همچنین بخل در آدمی، وی را از پرداخت زکات باز می دارد. وقتی در جامعه اسلامی، به یکی از واجبات یا ارزش های الهی عمل نشود یا تعداد کمی بدان عمل کنند، کم کم آن امر واجب یا ارزش موردنظر، فراموش می شود و مردم از آن غافل می شوند. . اما چه کنیم که زکات جایگاه واقعی خود را در جامعه پیدا کند؟ مسلمان باید زکات و دیگر انفاق های مالی را، مانند نماز و روزه، تکلیفی الهی بداند که انجام دادن آن واجب است و همان گونه که به دیگر واجبات دین عمل می کند، در عمل به تکالیف مالی نیز کوتاهی نکند و آن را وظیفه شرعی خود بداند. دولت اسلامی نیز در اجرای احکام نورانی اسلام، نقش مهمی دارد و می تواند با اقدام هایی حمایت گرانه، به ترویج فرهنگ زکات در جامعه یاری رساند. نقش حوزه های علمیه بسیار پر رنگ است. حوزه های علمیه و روحانیان باید توجه داشته باشند همان گونه که به بیان مسائل نماز و روزه می پردازند، در مورد مسائل زکات نیز به مردم آگاهی دهند تا این تکلیف شرعی هم در جامعه رواج یابد. شاید مهمترین سازمان آموزش و پرورش باشد تا از همان ابتدا مسایل مربوط به زکات را به فرزندانمان آموزش دهد. آموزش و پرورش می تواند با عضویت در ستاد جمع آوری زکات، گنجاندن موضوع زکات در کتاب های دینی، استفاده از زکات برای اداره دانش آموزان نیازمند یا مصرف آن در ساخت وساز مدارس و نمازخانه ها و... به ترویج این فرهنگ کمک کند. کلیدواژه ها : زکات ، درمان ، بخل ، دفع بلا،  رفع قبر ، اثرات زکات سبب قبولی نماز . . __________________________________________________________ منابع :  جواهر الکلام، ج ۱۵، ص ۳؛ دارالکتب الاسلامیه، ایران. بحار، ج ۹۶، ص ۲۹٫ مستدرک، ج ۱، ص ۵۰۷٫ز .............................................................................................................. پایگاه شیرازه  

آزمون بسندگی زکات و خمس در تأمین حداقلّ معیشت خانوارهای نیازمند در اقتصاد ایران طی سال های ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۷

بسم الله الرحمن الرحیم  آزمون بسندگی زکات و خمس در تأمین حداقلّ معیشت خانوارهای نیازمند در اقتصاد ایران طی سال های ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۷ . محمدمهدی عسکری دانشیار دانشکده معارف اسلامی و اقتصاد، دانشگاه امام صادق عبدالمحمد کاشیان دانشجوی دکتری رشتۀ علوم اقتصادی ، دانشگاه امام صادق.   متن کامل مقاله : PDF : آزمون بسندگی زکات و خمس . چکیده :  برای رفع فقر و تأمین حداقل های معیشتی خانوارهای نیازمند وضع شده اند. بنابر زکات و خمس به طور عمده بر اساس تصریح آیات قرآن کریم و روایات ائمه اطهار روایات، زکات تعیین شده برای رفع فقر کفایت می کند و اگر چنین نبود، خداوند بر مقدار آن می افزود. با توجه به شبهه های موجود در زمینه اندک بودن میزان زکات بالقوه و عدم کفایت آن برای رفع فقر، این سؤال مطرح می شود که آیا فتوای فقهای شیعه مبنی بر انحصار زکات در موارد نه گانه، با فلسفه اصلی وضع زکات یعنی رفع فقر سازگار است؟ در این تحقیق به منظور بررسی فرضیه «کفایت زکات با فرض انحصار آن در موارد نه گانه»، با استفاده از روش تحلیل آماری، به محاسبه ظرفیت بالقوّه زکات، زکات فطره، و خمس در اقتصاد ایران میپردازیم و پس از تبیین حدّاقلّ معیشت از نظر اسلام، منابع لازم را برای رفع فقر در جامعه ایران برآورد میکنیم. نتایج این بررسی نشان می دهد که در سال های اخیر، درآمدهای خمس و زکات آن قدر زیاد بوده که برای رفع فقر در جامعه کفایت می کرده است. این تحقیق به طور ضمنی نشان می دهد که فتوای فقهای شیعه مبنی بر انحصار زکات در موارد نه گانه، از نظر تجربی، منافاتی با فلسفه اصلی وضع زکات ندارد. کلید واژه ها: زکات، خمس، رفع فقر، اقتصاد ایران، حداقلّ معیشت. . . ___________________________________________________________________ منبع : نشریه معرفت اقتصادی سال دوم، شماره اول، پیاپی سوم، پاییز و زمستان ۱۳۸۹  

موارد وجوب زکات و خمس

بسم الله الرحمن الرحیم موارد وجوب زکات و خمس . نویسندگان: اسماعیل اسماعیلى . اشاره : در تمامى واجبات مالى اسلام: جزیه, خراج, نذورات, فىء و... خمس و زکات از جایگاه واهمیت خاصى برخوردارند. آن دو, بویژه خمس مهم ترین بخش از بودجه مالى نظام اسلامى را تشکیل مى دهند. از دیرباز, در خمس و زکات, مسائلى, چون: موارد وجوب, موارد مصرف, نصاب و شرایط وجوب, زمان وچگونگى وجوب و... را فقیهان, در کتابها و رساله هاى فقهى خود, به شرح و بسط, از آن سخن گفته اند. از این میان, آنچه مادر این نوشتار بدان خواهیم پرداخت, منابع خمس و زکات و چیزها و مواردى است که این دو واجب مالى بدانها بسته مى شوند. بررسى این که آنها بر چه مالهایى واجب مى شوند؟ برهمه مالها یا بر موارد مشخص؟در گونه دوم آیا اشیاى زکوى و جاهاى مشخص شده, براى هر یک از خمس و زکات, پایدارند, یا ناپایدار, یا مى شود اگر موارد یاد شده بس نبود, بر اساس شرایط و معیارها و مصلحت سنجى حاکم اسلامى, به جاها وچیزهاى دیگرى نیز گسترانده شوند. براى پاسخ به این پرسشها بایسته است, منابع و موارد وجوب هریک از خمس و زکات را جداگانه به بوته بررسى نهیم. . موارد وجوب خمس و زکات در آغاز, تصویرى کلى از موارد وجوب زکات, برابر آنچه در کتابهاى فقهى آمده است, نشان مى دهیم, تا چهارچوب بحث, روشن شود, آن گاه, به بحث و بررسى مسائل به میان آمده و پاسخ به پرسشهایى که یاد آور شدیم, مى پردازیم: . موارد وجوب خمس در کتابهاى فقهى منابع این واجب مهم مالى را هفت چیز ۱نوشته اند که عبارتند از: ۱ . مالها و ثروتهایى که در جنگ با کافران متجاوز, آنان که هیچ پیمانى با مسلمانان ندارند و در پناه حکومت اسلامى نمى زیند, یا گردنکشان علیه حاکم اسلامى و... به دست مى آید اگر با اذن امام انجام گرفته باشد. ۲ . معدنهاى طلا, نقره, آهن, سرب, مس, روى, گوگرد و... اگر آنچه استخراج شده, بیست دینار باشد. ۳ . گنجها و دفینه هایى که از دل زمین به دست مى آیند, اگر بیش از بیست دینار باشد. ۴ . آنچه غواصان از ژرفاى دریاها بیرون مى آوردند: مروارید, مرجان و... اگر ارزش آن به یک دینار برسد. ۵ . مال حلال آمیخته به حرام. اگر اندازه حرام, روشن نباشد و مالک آن هم معلوم نباشد. ۶ . زمینى که کافر ذمى از مسلمان بخرد. ۷ . سودهاى کسبها. درآمدهاى انسان در طول سال, از دادو ستد, کشاورزى, دامدارى, صنعت و... در وجوب خمس به چیزهایى که یاد شد, اختلافى نیست و همه فقهاى شیعه آن را پذیرفته اند۲٫ علماى اهل سنت, در اصل وجوب و تشریع با فقهاى شیعه هماهنگى دارند, ولى آنان, خمس را ویژه غنائم جنگى مى دانند و دیگر موارد هفتگانه را از سرچشمه هاى خمس, نمى شناسند. البته آنان نیز, در معدنها و گنجها, بایستگى پرداخت خمس را پذیرفته اند. ولى نه از باب خمس, بلکه از باب زکات. اینان براین باورند که در گنجها و معادن زکات است وا ندازه آن هم یک پنجم. ۳ . موارد وجوب زکات بنابر نظر مشهور بین فقیهان, زکات, برنُه چیز واجب است. در غلات: گندم, جو, خرما و کشمش. در دامها: گوسفند, شتر و گاو. در نقدینگى: طلا و نقره. در غلات چهارگانه, اگر پس از خشک شدن, به نصاب لازم: ۲۸۸ من تبریز و ۴۵ مثقال کم, برابر با ۲۰۷/۸۴۷ کیلوگرم برسد, قانون زکات آنها را در بر مى گیرد و صاحبان آنها در هنگام وجوب زکات, که در گندم وجو, وقت بستن دانه, در خرما هنگام زرد, یا قرمز شدن و در کشمش هنگام بستن دانه هاى انگور است, باید زکات آنها را پس از کسر هزینه بپردازد. زکات غلات چهارگانه, آبیارى شده از آب باران, یا رودخانه و به وسیله دلو, یا موتور و... است که پس از جمع آورى محصول و کسر هزینه ها, باید پرداخت گردد. در هریک از دامهاى سه گانه, نصاب جداگانه اى است. گوسفند پنج نصاب گاو دو نصاب و شتر ۱۲نصاب دارد. اینها اگر در بیابان بچرند و همه سال, رها باشند و به کار گرفته نشوند و در تمام سال, در ملک مالک باشند, صاحبان آنها, باید شمارى از آنها را, از باب زکات پرداخت کنند. در پولهاى از جنس طلا و نقره سکه خورده اگر به نصاب لازم, که در طلا, نصاب نخست آن بیست و نصاب دوم آن چهار مثقال و در نقره نصاب نخست آن, ۱۰۵ و نصاب دوم آن ۲۱ مثقال است,برسند و در تمام سال, از آنِ مالک باشند و... باید مالک (۲/۵ درصد) آنها را از باب زکات, بپردازد. موارد نُه گانه بالا, که شرایط وجوب, اندازه نصاب آنها و... در کتابهاى فقهى و در رساله هاى عملیه, بیان شده,۴ منابع برآوردن زکات و پذیرفته در نزد فقیهان شیعه است. فقهاى اهل سنت, غیر از ابن حزم اندلسى, که کشمش را از قانون زکات بیرون مى داند, بر وجوب زکات, در چیزهاى نه گانه, اتفاق نظر دارند.۵ صرف نظر از ناهماهنگى اندکى که در پاره اى شرایط وجوب هریک و اندازه نصاب آنها, وجود دارد, وجوب زکات را در آنها مسلم مى دانند. علامه در تذکره مى نویسد: (قداجمع المسلمون على ایجاب الزکاه فى تسعه اشیاء, الابل والبقر والغنم والذهب والفضه والحنطه والشعیر والتمر والزبیب واختلفوا فى مازاد على ذلک...)۶ همه مسلمانان, بر وجوب زکات در نُه چیز: شتر, گاو, گوسفند, طلا, نقره, گندم, جو, خرما و کشمش, هماهنگى دارند. ولى در غیر اینها, بر یک نظر نیستند. صاحب جواهر, در زیر عبارت شرایع, آن جا که موارد نُه گانه زکات را آورده, مى نویسد: (بلاخلاف اجده فیه بین المسلمین فضلاً عن المؤمنین, بل هو من ضروریات الفقه ان لم یکن من ضروریات الدین...)۷ من بین مسلمانان در این مسأله [وجوب زکات در نُه چیز] اختلافى ندیده ام, تا چه رسد به مؤمنان. بلکه از ضروریات فقه است اگر نگوییم از ضروریات دین. بنابر این, وجوب زکات در این نه چیز, روشن و فقهاى سنى و شیعه, بر آن اجماع دارند. و نیازى نمى بینیم به اثبات و استدلال و تکرار سخنان دیگران. ناگفته نماند, در این بخش از زکات, نکته هایى است که بحث و بررسى بیشترى را مى طلبد. شایسته است محققان و صاحب نظران حوزوى, با دیدى گسترده و با در نظر گرفتن نقش زمان و مکان, آنها را تجزیه و تحلیل کنند. در منابع هفتگانه خمس, سودهاى کسبها, در عصر حاضر, مهم ترین وگسترده ترین نقش را در بر آوردن خمس دارند. غیر از خمس سود دادو ستد, سایر منشأهاى خمس, چنین گسترده نیستند;زیرا اکنون معادن, که از منابع مهم خمس است, بیشتر در اختیار دولت است و حکومت اسلامى, به استخراج آنها مى پردازد. روشن است که بر این اساس, موردى براى خمس معادن باقى نمى ماند, زیرا, خمس, حق الاماره است, وقتى اصل مال در اختیار حاکم قرار دارد و در آمد آنها را در مصالح اسلام ومسلمانان به مصرف مى رساند, جداسازى خمس آن, وجهى ندارد, بویژه آن که بسیارى, از جمله: شیخ مفید,۸ شیخ طوسى,۹ سلاربن عبدالعزیز,۱۰ ابن براج,۱۱ معدنها را از انفال و در اختیار امام(ع) مى دانند که در این صورت, خمس معدنها چنانکه برخى از فقیهان احتمال داده اند, نوعى حق الاقطاع و یا حق الاماره است که دولت اسلامى, در هنگام واگذارى استخراج به بخش خصوصى, مى گیرد.۱۲ البته برخى۱۳ از فقیهان, معادن را از رواهاى اصلى و اولى, که همه مردم در استفاده از آنها, یکسانند, دانسته اند. اگر چنین باشد, وجوب پرداخت خمس آن, امرى روشن است. و همینگونه است در جاهایى که دولت اسلامى, بر سریر نیست و معدنها را دولت ستم پیشه, به گونه مستقیم, یا باواگذارى آن به افراد, استخراج مى کند. مواردى چون: گنجها, مال به دست آمده از راه شناگرى, غنائم جنگى, زمینى را که کافر زینهارى از مسلمان بخرد و مال حلال آمیخته به حرام, به خاطر شرایط و قیود و دایره محدودى که دارند و از آن جا که بسیارى از آنها مستقیم و غیر مستقیم در اختیار دولت اسلامى قرار دارند, مى توان گفت در عصر حاضر, نمونه هاى چندانى ندارند. . از این روى, دامنه بحث را نمى گستریم و تنها در سه محور زیر به بررسى مى پردازیم: ۱ . منابع زکات در نُه چیز. ۲ . بررسى زکات نقدین. ۳ . ضرورت و گستردگى خمس سودهاى کسبها. . پیش از این اشاره کردیم وجوب زکات در چیزهاى نه گانه, قطعى و مورد پذیرش دو فرقه است, ولى آیا تنها در همین نه چیز زکات واجب است یا خیر؟ وآیا ویژه ساختن زکات در موارد یاد شده از ناحیه امامان(ع), حکم همیشگى و پایدار است یا خیر حکومتى و ناپایدار. در بین فقهاى شیعه مشهور است که زکات, در همان موارد نه گانه واجب است و در غیر آن نُه مورد, زکاتى واجب نیست. بر آن, ادعاى اجماع و اتفاق نیز شده است. محقق حلّى از اجماع چنین گزارش مى دهد: (ولا یجب فى غیر ذلک وهو مذهب علمائنا عدا ابن الجنید و به قال الحسن وابن سیرین والحسن بن صالح بن حى وابن ابى لیلا واحدى الروایتین عن احمد۱۴٫٫٫) و[زکات] در غیر این [نُه مورد] واجب نیست و این مذهب علماى ما, جز ابن جنید است. [از علماى اهل سنت] حسن, ابن سیربن, حسن بن صالح بن حى, ابن ابى لیلا و احمد حنبل در یکى از دو روایت, همین نظر را دارند.... ابن زهره نیز, این نظر را دارد و بر آن ادعاى اجماع مى کند: (فزکاه الأموال تجب فى تسعه اشیاء... ولاتجب فیما عدا ماذکرناه بدلیل الاجماع)۱۵ زکاه در نُه چیز از مالها واجب است... ودر غیر آنها واجب نیست, به دلیل اجماع. مانند این سخنان را علامه در منتهى۱۶ و تذکره۱۷, شیخ در خلاف۱۸, سید مرتضى در ناصریات۱۹و بسیارى دیگر از۲۰ فقها دارند. از عبارت محقق و دیگران استفاده مى شود در میان علماى شیعه, ابن جنید اسکافى, وجوب زکات را تنها در موارد نُه گانه نمى داند و در مانند ذرت, عدس, کنجد, برنج و... واجب مى داند. در این باره علامه در مختلف مى نویسد: (اوجب ابن الجنید الزکاه فى الزیتون والزیت اذا کانا فى الأرض العشریه والحق خلاف ذلک وانّما هو مذهب أبى حنیفه ومالک والشافعى فى احد قولیه۲۱) ابن جنید, زکات زیتون و روغن آن را, اگر از زمینهاى عشریه به دست آمده باشند, واجب دانسته است, ولى حق, خلاف این است و آن مذهب ابوحنیفه و مالک و شافعى, در یکى از دو گفتارش است. و در جاى دیگرى مى نویسد: (قال ابن الجنید تؤخذ الزکاه فى أرض العُشر من کل ما دخل القفیز من حنطه وشعیر وسمسم واُرز ودُخن وذره و عدس وسُلت وسایر الحبوب و من التمروا لزبیب)۲۱ ابن جنید گوید: در زمینهاى عشرى, زکات آنچه داخل پیمانه شود, از: گندم و جو و کنجد و برنج و ارزن و ذرت و عدس و جوترش و دیگر دانه ها و از خرما و کشمش, گرفته مى شود. و در جاى دیگر مى نویسد: (أوجب ابن الجنید الزکاه فى العسل المأخوذ من أرض العشر)۲۳ ابن جنید, زکات را در عسلى که از زمینهاى عشرى به دست مى آید, واجب مى داند. از این عبارات, استفاده مى شود که ابن جنید اسکافى, زکات را تنها در چیزهاى نُه گانه نمى داند. غیر از ابن جنید, گویا یونس بن عبدالرحمان, از راویان و فقیهان بزرگ واز اصحاب امام کاظم و امام رضا(ع)۲۴, چنین نظرى داشته است. وى, بر این نظر بوده که ویژه بودن زکات در نُه چیز, مربوط به صدر اسلام بوده است و چیزهاى دیگرى پس از آن, توسط پیامبر(ص) و امامان(ع) بدان افزوده شده است. وى, در ذیل روایتى از پیامبر اکرم(ص) ابراز مى دارد: (معنى قوله (ان الزکاه فى تسعه اشیاء و عفا عماسوى ذلک) انّما کان ذلک فى اول النبوه کما کانت الصلاه رکعتین ثم زاد رسول اللّه(ص) فیها سبع رکعات وکذلک الزکاه وضعها وسنّها فى اوّل نبوته على تسعه أشیاء ثم وضعها على جمیع الحبوب)۲۵ معناى سخن پیامبر که فرموده (ان الزکاه فى تسعه اشیاء وعفا عما سوى ذلک) آن است که آن [واجب بودن زکات در نُه چیز] در آغاز نبوت بوده است, همان گونه نماز در آغاز دو رکعت بود و سپس پیامبر(ص) بر آن هفت رکعت افزود همچنین زکات را در آغاز, بر نُه چیز واجب فرمود, سپس بر همه دانه ها قرار داد. از ظاهر عبارت یونس بن عبدالرحمان, برمى آید که وى خواسته, بین روایاتى که زکات را فقط در نُه چیز واجب مى دانند و روایاتى که زکات را فراتر از نُه چیز واجب مى دانند, جمع کند, از این روى, آن را توجیه کرده است. در سخن یونس احتمال دیگرى نیز هست که در ادامه بحث بدان خواهیم پرداخت. نعمان بن ابى عبداللّه فقیه و قاضى القضاه حکومت فاطمیان, در نیمه دوم قرن چهارم۲۶ نیز, بر این نظر بوده که زکات, غیر از چیزهاى نه گانه را هم در بر مى گیرد. وى, در توضیح این حدیث از پیامبر اکرم(ص): (وماسقت السماء والأنهار ففیه العشر) مى نویسد: (هذا حدیث اثبته الخاص والعام عن رسول اللّه(ص) وفیه أبین البیان على انّ الزکاه تجب فى کل ما انبتت الأرض, اذلم یستثنى رسول اللّه(ص) من ذلک شیأً دون شیىء, وروینا عن أهل البیت(ع) من طرق کثیره وباسناد العامه عن رسول اللّه(ص)۲۷٫٫٫ این سخن پیامبر(ص) را همگان, شیعه و سنى, ثابت دانسته اند. و در این سخن, به روشن ترین بیان, وجوب زکات بر هر آنچه از زمین مى روید, بیان شده است; زیرا پیامبر اکرم(ص) از آن چیزى را جدا نفرموده است. [این حدیث] به راههاى زیادى از اهل بیت پیامبر(ص) و از راه اهل سنت, از پیامبر(ص) براى ما روایت شده است. قاضى نعمان, براى استوار کردن نظر خویش, روایات دیگرى را نیز از راههاى گوناگون, شیعه و سنى, نقل کرده است. با این حال, وى, فقیه در بار فاطمیان بوده و به باور برخى, از افکار احمد حنبل تأثیر پذیرفته است, از این روى, بیشتر فقهاى ما, به نظرات وى توجه چندانى نکرده اند.۲۸ برخى احتمال داده اند که از ظاهر عبارت کافى و نیز عنوانهاى باب هاى زکات و ترتیبى که براى آنها مقرر شده است, امکان دارد استفاده شود که کلینى نیز, معتقد به وجوب زکات, تنها در نُه چیز نبوده است. زیرا وى, پس از ویژه کردن چند باب به اصل وجوب زکات و اهمیت آن و نیز انگیزه وجوب زکات و ضرورت پرداخت آن, بابى را گشوده است با عنوان (باب ما وضع رسول اللّه(ص) الزکات علیه). در این باب, دو روایت آورده و سپس باب دیگرى را گشوده با عنوان: (باب آنچه از دانه ها زکات دارند) و در آن شش روایت آورده است که دلالت مى کنند بر وجوب زکات, در بیشتر از نُه چیز.۲۹ ثقهالاسلام کلینى, بر شیوه محدثان, نه در عنوان این دو باب و نه در ذیل آن, به مستحب بودن غیر موارد نه گانه و یاتقیه اى بودن روایاتى که فراتر از نُه چیز را مى گویند, اشاره نکرده است, بلکه پس از آن, باب دیگرى را گشوده, با عنوان: (باب واجب نبودن زکات در چیزهایى چون: سبزیها و مانند آن که از زمین مى رویند: و در آن, به چیزهایى که زکات در آنها واجب نیست, اشاره کرده است. بر این اساس, برخى احتمال داده اند که این باب, بخشى از دو باب پیش و نشان دهنده آن است که وى, نظر به وجوب زکات در غیر غلات چهارگانه داشته است.۳۰ علامه مجلسى پس از آن که خود به واجب بودن زکات تنها در نُه چیز, تصریح مى کند, مى نویسد: (وبعضى از علما گفته اند که زکات واجب است در حبوب, مانند: برنج و ماش و نخود و عدس و امثال اینها, هرگاه به نصاب جو و گندم برسند, به همان شرائط و مقدارى که گذشت)۳۱ شاید منظور علامه مجلسى از (بعضى از علما) ابن جنید باشد, بویژه آن که در مرآه العقول۳۲, تنها ابن جنید را از شیعه, مخالف وجوب زکات, تنها در نه چیز شمرده است ولى از آن جا که محقق و علامه, اصل وجوب زکات سایر دانه ها را, بدون اشاره به شرایط و اندازه آنها, از ابن جنید نقل کرده اند, احتمال مى رود, علامه مجلسى, نظر ابن جنید را از آنان گرفته باشد, زیرا کتاب فقهى از وى باقى نمانده است. اگر چنین باشد, این احتمال نیز وجود دارد که مراد وى از (بعضى از علما) فرد دیگرى از فقهاى شیعه باشد که ما از آن بى خبریم. صاحب جواهر نیز مى نویسد این قول به گروهى از علماى شیعه نسبت داده شده, ولى من آن را نیافتم, مگر آنچه از ظاهر کلام صدوق و پدرش۳۳ در مورد وجوب زکات مال التجاره استفاده مى شود. همچنین شیخ صدوق۳۴ و پدر وى, على بن موسى بن بابویه۳۵, افزون بر چیزهاى نُه گانه, زکات مال التجاره را نیز واجب دانسته اند. از علماى روزگارما, افرادى چون: شهید آیتاللّه صدر۳۶, محمد تقى جعفرى۳۷ و...۳۸ بر این نظرند که وجوب زکات, غیر از نُه چیز را نیز در بر مى گیرد. محمد تقى جعفرى مى نویسد: (بنابر این, زکات به موارد نُه گانه منحصر نیست و عموم و شمول حکم آن, بسى بیشتر و دامنه دارتر است.۳۹) شهید صدر, به روشنى بیان مى دارد: (زکات, به عنوان یک دید اسلامى, مخصوص مال معینى نیست.۴۰) البته وى, در حاشیه اش بر منهاج الصالحین۴۱, چنین نظرى را ابراز نکرده است. بنابر این از تمامى این گفتارها و مرورى که بر آراى برخى از فقیهان داشتیم, استفاده مى شود که در میان فقهاى شیعه نیز, وجوب زکات, تنها در نُه چیز, صددرصد قطعى نیست و در بین پیشینیان و علماى این روزگار, هستند عالمانى که به گستردگى دایره وجوب زکات نظر داده اند. از این روى, اجماعى بودن وجوب زکات در نُه چیز, همان گونه که برخى از بزرگان ادعا کرده اند, صرف نظر از خدشه هاى اصولى, قطعى نیست و در اصل راست آمدن آن, تردید است. اکنون, پیش از آن که به بررسى دلیلهاى وجوب زکات فقط در نه چیز, بپردازیم نگاهى مى افکنیم به دیدگاههاى فقهاى اهل سنت در این باره: فقهاى اهل سنت در مسأله نظرگاههاى گوناگونى دارند. که مشهور آن, نظرى است که زکات را به بیش از نُه چیز واجب مى داند. برخى, مانند: ابن سیرین, حسن بن صالح بن حى, حسن, ابن ابى لیلا و احمد حنبل در یکى از دو روایت, بسان شیعه, معتقدند به انحصار و جوب زکات غلات در اشیاى چهارگانه.۴۲ ابن قدامه, افزون بر اینها, از موسى بن طلحه, شعبى, ابن عمر, ابن المبارک, ابى عبید نیز چنین نظرى را نقل مى کند.۴۳ (الأنواع التى تجب فیها الزکاه خمسه اشیاء, الأول النعم وهى الابل والبقر والغنم... الثانى الذهب والفضه ولو غیر مضروبین, الثالث عروض التجاره, الرابع المعدن والرکاز, الخامس, الزروع والثمار ولازکاه فیما عداهذه الأنواع الخمسه)۴۴ چیزهایى که زکات بر آنها واجب است, پنج دسته اند: چهار پایان, که عبارتند از: ۱٫ شتر و گاو و گوسفند... ۲ . طلا و نقره هرچند, مسکوک نباشند. ۳ . کالاى تجارت ۴ . معادن و گنجها ۵ . میوه ها و محصولهاى کشاورزى. و در غیر این پنج نوع, زکات واجب نیست. ناگفته نماند آنان که به گستردگى دامنه زکات نظر دارند, در همه موارد بر یک رأى نیستند. مالکیان و شافعیان, تنها در چیزهایى که بشود ذخیره سازى و خشک کرد و غذاى مردم نیز باشند, مانند: گندم وجو, ذرت و برنج واجب مى دانند و در مواردى چون گردو, بادام, سیب و انار و... واجب نمى دانند.۴۶ حنبلیان در چیزهایى که افزون بر درخور خشک کردن و نگهدارى, درخور پیمانه کردن باشند, زکات را واجب مى دانند.۴۱ ظاهریه, ابن حزم وشوکانى, اصلاً زکات مال التجاره را واجب نمى دانند.۴۷ولى ابو حنیفه, در هر چه که از زمین بروید, به جز چند مورد, زکات را واجب مى داند به باور وى, به جز هیزم و نى و علف خشک, در همه گیاهان, میوه ها, سبزیها ودانه ها زکات واجب است.۴۸ ابو حنیفه, افزون بر گاو, شتر و گوسفند, زکات اسب را واجب دانسته است, ولى مالک و احمد, بر این نظر نیستند.۴۹ در بین فقهاى اهل سنت, ابو حنیفه گسترده ترین نظر را در رابطه با موارد وجوب زکات دارد. بنابر این, این که برخى پنداشته اند, همه علماى اهل سنت پذیرفته اند گستردگى دامنه وجوب زکات را, درست نیست. زیرا ملاحظه کردید که در این مسأله, دیدگاههاى گونه گونى داشتند. هرچند نظر مشهور در بین آنان, همانا, وجوب زکات در بیشتر از نه چیز است.۵۰ دلیلهاى انحصار زکات در نه چیز فقهاى شیعه, بر واجب بودن زکات تنها در نه چیز, صرف نظر از شهرت فتوایى بین اصحاب, به دلیلهایى استناد جسته اند, از جمله: ۱ . اجماع بسیارى از فقها از جمله شیخ, در خلاف وعلامه در نهایه ادعاى اجماع کرده اند شیخ انصارى در این زمینه مى نویسد: (المعروف بین الأصحاب عدم وجوب الزکاه فیما سوى التسعه الأصناف وعن الشیخینن فى الفقیه والخلاف۵۱ والسیدین فى الناصریه۵۲ والغنیه۵۳ علیه الاجماع, وعن المنتهى أنّ علیه علما وُنا اُجمع ومثله فى المعتبر باستثناء الاسکافى)۵۴ بین اصحاب مشهوراست که زکات درغیر از نُه چیز, واجب نیست. شیخ [صدوق] در (فقیه) وشیخ طوسى در (خلاف) وسید مرتضى در (ناصریات) و ابن زهره در (غنیه) بر آن ادعاى اجماع کرده اند و علامه در منتهى گفته (همه علماى ما برآنند) و چنین ابراز کرده محقق در معتبر, ولى ابن جنید را استثناء کرده است. در عبارت شیخ, چنانکه مصحح در پاورقى عبارت شیخ توضیح داده, در برخى نسخه ها به جاى (فقیه) (مقنعه) است چنین بر مى آید که همان درست باشد.۵۵ ولى همان گونه که پیش از این اشاره کردیم, نخست این که برخى از فقهاى شیعه, مانند ابن جنید و یونس مخالفت کرده اند و و دیگر این که در حجیّت چنین اجماعهایى تردید است, بویژه مستند این اجماعها, روایات باب است و خواهیم دید که در بین روایاتى که دایره زکات را فراتر از نه چیز مى دانند) نیز, روایات با ارزشى وجود دارد. ۲ . اصاله البرائه شیخ طوسى در خلاف۵۶ و علامه در مختلف۵۷ وسیدمرتضى در انتصار۵۸ و گروهى دیگر از بزرگان۵۹ در مقام استدلال بر انحصار زکات در اشیاى نه گانه, به (اصاله البرائه) نیز تمسک جسته اند. اینان, با اجراى این اصل, مى خواهند بگویند, در وجوب زکات تنها در نه چیز, تردیدى نیست و همه فقها در آن اتفاق نظر دارند , از این روى, اگر به خاطر پاره اى روایات و گفتارها, نسبت به وجوب زکات در دیگر موارد, دچار تردید شویم, مى گوئیم اصل برائت است و زکات دیگر موارد بر ما واجب نیست. پر واضح است که اجراى این اصل, بستگى به آن دارد که ما از ظهور روایات, دائر به وجوب زکات در غیراز موارد نه گانه دست برداریم و یا به گونه اى آنها را توجیه کنیم, همان طور که شیخ, علاّمه و بسیارى دیگر, آنها را حمل براستحباب و برخى نیز حمل بر تقیه کرده اند وگرنه روشن است که با وجود روایات با ارزش و ارجمند, نوبت به اصل نمى رسد. ۳ . روایات در منابع روایى, اخبار گوناگونى دیده مى شود که از پاره اى آنها وجوب زکات در اشیاى نه گانه استفاده مى شود, بدون آن که حکم وجوب را از دیگر موارد نفى کند و دسته اى از روایات نیز, افزون بر تأکید وجوب زکات در نُه چیز, به روشنى وجوب زکات را از جاهاى دیگر نفى مى کند. در برابر این دو دسته از روایات, روایاتى وجود دارد که نشانگر وجوب زکات, افزون بر نُه چیز, در دیگر موارد است. بنابر این, روایات را در دو گروه مى توان خلاصه کرد: گروهى که زکات را تنها در اشیاى نه گانه واجب مى دانند و گروهى که وجوب زکات را فراتر از نه مورد, مى دانند. اکنون, در این جا به گزیده اى از روایات هر دو گروه اشاره مى کنیم: الف. روایاتى که زکات را تنها در موارد نه گانه واجب مى دانند. از روایات بسیارى وجوب زکات, تنها در نه چیز استفاده مى شود.۶۰ شمار این روایات, چنان زیاد است که صاحب جواهر۶۱ و آقاى سید هادى میلانى۶۲ آنها را متواتر دانسته اند و برخى چون آقاى سید ابوالقاسم خویى۶۳ آنها را مستفیضه و متظافره دانسته اند. به نظر مى رسد مهم ترین مستند مشهور, همین روایات باشد که به پاره اى از آنها اشاره مى کنیم: * امام باقر و امام صادق(ع) مى فرمایند: (فرض اللّه الزکاه مع الصلاه فى الأموال وسنها رسول اللّه(ص) الزکاه على تسعه اشیاء وعفا رسول الله عما سواهنّ, فى الذهب والفضه والابل والبقر والغنم والحنطه والشعیر والتمرو الزبیب وعفا عما سوى ذلک)۶۴ خداوند متعال, همراه با نماز, زکات را نیز بر اموال واجب فرمود و پیامبر اکرم(ص) آن را در نه چیز مقرر داشت و از غیر آنها بخشید. در طلا, نقره, شتر, گاو, گوسفند, گندم, جو, خرما و کشمش واجب کرد و در غیر اینها بخشید. * امام صادق(ع) مى فرماید: (الزکاه على تسعه اشیاء, على الذهب والفضه والحنطه والشعیر والتمر والزبیب والابل والبقر والغنم وعفى رسول اللّه(ص) عما سوى ذلک)۶۵ زکات, بر نه چیز است: طلا, نقره, گندم, جو, خرما, کشمش, شتر, گاو, و گوسفند. و پیامبر خدا, از غیر آنها بخشید. * امام صادق(ع) مى فرماید: (وضع رسول اللّه(ص) الزکاه على تسعه أشیاء, و عفى عما سوى ذلک على الفضه والذهب والحنطه والشعیر والتمر والزبیب والإبل والبقر والغنم, فقال له الطیار وأنا حاضر: انّ عندنا حبّاً کثیراً یقال له الارز فقال له ابوعبداللّه(ع): وعندنا حب کثیر, قال: فعلیه شیئ؟ قال: لا, قداعلمتک انّ رسول اللّه(ص) عفا عما سوى ذلک).۶۶ پیامبر خدا, زکات را بر نُه چیز قرار داد و از غیر آنها بخشید. بر طلا, نقره, گندم, جو, خرما, کشمش, شتر, گاو و گوسفند. طیار به امام(ع) عرض کرد: (ومن در آن جا بودم): در پیش ما دانه هاى زیادى است که به آن برنج گفته مى شود. امام(ع) به وى فرمود: در نزد ما نیز دانه هاى زیادى است. طیار عرض کرد: پس بر آن زکات است؟ امام فرمود: نه. من که تو را آگاه ساختم که پیامبر(ص) از غیر آن موارد بخشید. * امام باقر(ع) مى فرماید: (لیس فى شىء أنبتت الأرض من الأرز والذره والدخن, والحمص, والعدس. وسایر الحبوب والفواکه غیر هذه الأربعه الأصناف وان کثر ثمنه زکاه, الاّ أن یصیر مالا یباع بذهب اَوْ فضه تکنزه, ثم یحول علیها الحول وقدصار ذهباً او فضه فتؤدى عنه من کل مأتى درهم خمسه دراهم ومن کل عشرین دیناراً نصف دینار)۶۷ در چیزهایى که از زمین مى روید, مانند: برنج, ذرت, ارزن, نخود, عدس و سایر دانه ها و میوه ها, به غیر از این چهار نوع: (گندم, جو, خرما و کشمش) زکاتى واجب نیست. هرچند ارزش آن زیاد باشد. مگر آن که مال بگردند و به طلا و نقره فروخته شوند وآن طلا و نقره را یک سال نزد خود, راکد نگهدارد. اگر چنین شد, باید از هر دویست درهم, پنج درهم و از هر بیست دینار نیم دینار بپردازد. در این روایات که اسناد آنها نیز با ارزش است, به روشنى وجوب زکات, تنها در نه چیز استفاده مى شود. صاحب جواهر, پس از آوردن روایات, که به نظر وى, متواترند, مسأله وجوب زکات را تنها در نه چیز, از مسائل تردید ناپذیر مى داند.۶۸ غیر از این روایات, روایات فراوان دیگرى, که در میان آنها صحیحه و موثقه نیز زیاد است, وجود دارد که این معنى از آنها استفاده مى شود. ب. روایات گسترش در برابر دسته اول, روایات دیگرى نیز وجود دارد که از ظاهر آنها استفاده مى شود که حکم وجوب, تنها در نُه چیز نیست, بلکه موارد بسیارى را در بر مى گیرد: * زراره از امام صادق(ع) مى پرسد: آیا در ذرت زکات است؟ امام مى فرماید: (الذره والعدس والسلت والحبوب فیها مثل ما فى الحنطه والشعیر وکل ما کیل بالصاع مبلغ الأوساق التى یجب فیها الزکاه فعلیه فیه الزکاه)۶۹ در ذرت و عدس وجو ترش و دانه ها زکات است, مانند زکاتى که در گندم وجو, وجود دارد. و هر چیزى که با صاع [پیمانه اى در حدود سه کیلو] پیمانه گردد و به مقدارى که زکات در آن واجب مى شود, برسد, پس بر آن نیز زکات است. در این روایت, که سند آن هم با ارزش است, به وجوب زکات در ذرت و عدس و مانند آن, تصریح شده است, بویژه آن که در ذیل روایت, به عنوان یک قاعده کلى: ( هرچه را بشود پیمانه کرد) ذرت و مانند آن را در بر مى گیرد. * محمدبن مسلم از امام(ع) مى پرسد از دانه ها, چه چیزهایى زکات دارد؟ امام مى فرماید: (البروالشعیر والذره والدخن والأرز والسلت والعدس والسمسم, کل هذا یزکى وأشباهه)۷۰ گندم و جو و ذرت و ارزن و برنج و جوترش و عدس و کنجد, همه اینها, و مانند آنها زکات دارند. دلالت این روایت روشن است, ولى سند آن اشکال دارد; زیرا نام امام(ع) در روایت نیامده و به اصطلاح, روایت مضمره است. * ابوبصیر از امام صادق(ع) مى پرسد آیا در برنج زکات است. امام مى فرماید: (ان المدینه لم تکن یومئذ أرض أرز فیقال فیه ولکنه قدجعل فیه وکیف لایکون فیه وعامه خراج العراق منه)۷۱ در آن زمان, در مدینه برنج نبود, تا درباره آن چیزى گفته شود و لکن در آن زکات قرار داده شده است. چگونه برنج زکات ندارد, در حالى که همه مالیات عراق از برنج است. از این روایت استفاده مى شود که در زمان پیامبر(ص), در مدینه چون برنج نبوده, از آن سخنى به میان نیامده است وگرنه برنج زکات دارد. غیر از این روایات, از مرسله ابى مریم, موثقه زراره۷۲ و روایات دیگرى نیز, بر وجوب زکات بر غیر از موارد نه گانه دلالت دارند. بنابر این بین این روایات و روایات دسته اول, در ظاهر, ناسازگارى است. دسته نخست, به روشنى وجوب زکات را از چیزهایى مانند: برنج, ذرت, عدس و... بر مى داشتند و بر وجوب آن, تنها در همان نُه مورد تأکید داشتند, در حالى که از ظاهر روایات دسته دوم, گسترده بودن حکم زکات فهمیده مى شد. از نظر سند نیز, اشاره کردیم که در میان هر دو دسته, روایاتِ با ارزش و درست وجود دارد. فقهاى ما, بر این ناسازگارى آگاه بوده اند و در کتابهاى فقهى خود, براى جمع بین روایات, راههاى گوناگونى را نشان داده اند: * تقیّه:گروهى از فقیهان, از جمله: سید مرتضى۷۳, شیخ یوسف بحرانى,۷۴ آقاضیاءعراقى۷۵, شهید ثانى۷۶و... روایات دسته دوم را که ناظر به وجوب زکات, در دیگر چیزها, افزون بر آن نه چیز, حمل برتقیه کرده اند و گفته اند: در آن شرایط, که حاکمان فاسد بنى امیه و بنى عباس, حکم مى راندند و براى دربارهاى پرهزینه خود, باشدت وخشونت به جمع آورى زکات از مردم مى پرداختند و از آرا و فتاواى فقهاى وابسته, چون: ابن ابى لیلا و ابو یوسف, که زکات را در بیشتر از آن نُه چیز, واجب مى دانستند, به عنوان حکم شرعى و وظیفه دینى بهره مى جستند. طبیعى بود که در چنین شرایطى, امامان معصوم(ع) براى حفظ پایگاه شیعه و حفظ جان خویش و شیعیان دربرخى موارد, در ظاهر همانند فقهاى اهل سنت مطالبى را اظهار کنند.۷۷ بر این اساس, ناچار باید براى جمع بین روایات, روایات گسترش را حمل بر تقیه کرد, بویژه آن که شهرت بین اصحاب نیز, تأیید کننده و برترى دهنده وجوب زکات, تنها در همان نُه چیز است. شیخ یوسف بحرانى, پس از بررسى روایات, در مقام جمع بین آنها مى نویسد: (والأظهر عندى حمل هذه الأخبار الأخیره على التقیه التى هى فى الأختلاف الاحکام الشرعیه اصل کل بلیه فانّ القول بوجوب الزکاه فى هذه الأشیاء مذهب الشافعى وابى حنیفه ومالک وابى یوسف ومحمد. کما نقله المنتهى)۷۸ روشن ترنزد من آن است که دسته دوم از روایات را حمل بر تقیه کنیم, تقیه اى که در هنگام اختلاف در احکام شرعى اصل [راه گشاى] هر مشکلى است, زیرا قول به وجوب زکات در این چیزها [غیر از موارد نه گانه] آن طور که علامه در منتهى نقل کرده, مذهب شافعى و ابوحنیفه و مالک و ابویوسف ومحمد است. در میان معاصران, حاج آقارضا همدانى در مصباح الفقیه۷۹ حمل بر تقیه را تقویت کرده, هرچند در نهایت فتوا به استحباب داده است. در حقیقت, مستند شیخ یوسف بحرانى در حدائق و دیگر افرادى که حمل بر تقیه را پذیرفته اند, دو چیز است: یکى مخالفت با اهل سنت و دیگرى شواهدى که نشان مى دهد روایات گسترش در شرایط اختناق و تقیه صادر شده است. مخالفت با عامه, در هنگام ناسازگارى روایات صحیحه, از برترى دهنده هاست. اشاره کردیم که بیشتر فقهاى اهل سنت زکات را بر بیشتر از نُه چیز گسترده اند و حکومتهاى آن روز نیز, به آراى آنان چنگ مى زده اند. به عقیده این گروه از فقیهان, در متن بسیارى از روایات تعمیم, نشانه هایى وجود دارد که به خوبى حکایت از آن مى کنند که امامان(ع) در حال پنهان کارى بوده اند. از باب مثال, در صحیحه على بن مهزیار, وقتى گوینده اى مى گوید در نزد ما چند برابر این برنج وجود دارد, امام(ع) با ناراحتى مى فرماید: (اقول لک انّ رسول الله(ص) وضع الزکاه على تسعه أشیاء وعفى عمّا سوى ذلک وتقول عندنا ارز وعندنا ذره. وقد کانت الذره على عهد رسول الله(ص). فوقع(ع) کذلک هو, والزکاه على کل ما کیل بالصاع...)۸۰ من به تو مى گویم پیامبر خدا(ص) زکات را بر نه چیز قرار داد و از غیر آن بخشیده و تو مى گویى در نزد ما برنج است, در نزد ما ذرت است. ذرت در زمان پیامبر(ص) هم بود. آن گاه امام(ع) مقرر فرمودند: چنین است آن [یعنى برنج هم زکات دارد] و زکات بر هر چیزى است که به وسیله صاع, پیمانه گردد. تعبیرهاى (اقول لک…) و (تقول عندنا ارز...) ونیز تأکید امام(ع) بر این که در زمان پیامبر(ص) هم, ذرت بوده و گونه پاسخ گوئى امام(ع), به پرسشگر نشان مى دهد که حکم امام به وجوب زکات در هر چیزى که درخور پیمانه باشد, از روى تقیه صادر شده است. روشن است که اگر روایت را حمل بر تقیه نکنیم, لازم مى آید که آغاز و پایان کلام امام(ع), ناسازگار باشند. در آغاز کلام, امام(ع) بر واجب بودن زکات, تنها در نه چیز, تأکید مى ورزد و در پایان, واجب بودن زکات را به همه چیزهایى که درخور پیمانه باشند, گسترش مى دهد! حال آن که در سخن امام(ع), ناسازگارى نمى تواند باشد. و یا در روایت دیگرى که شیخ یوسف بحرانى, آن را گواه نظر خویش آورده مى خوانیم: ابو سعید قمّاط روایت کرده است که از امام صادق(ع) در مورد زکات پرسش شد. امام فرمود: پیامبر خدا بر نُه چیز قرار داد و غیر آن را بخشید. گندم, جو, خرما, کشمش, طلا, نقره, گاو, گوسفند و شتر. آن مرد پرسید: در ذرت هم زکات است: امام(ع) به خشم آمد وفرمود: به خدا سوگند در زمان پیامبر(ص) هم کنجد و ذرت و ارزن و همه اینها بوده است. مرد سؤال کرد: آنها [اهل سنت] مى گویند اینها در زمان پیامبر(ص) نبوده است و چون اینها در زمان پیامبر(ص) نبوده است, بر آنها زکات قرار داده نشده و به آن نُه چیز قرار داده شده است؟ امام(ع) ناراحت شد و فرمود: دروغ مى گویند. آیا بخشیدن جز این است که آنها بوده اند بخشیده شده اند؟ به خدا سوگند, من چیزى غیر از این نُه چیز که بر آن زکات واجب باشد, نمى شناسم, هرکه مى خواهد, باور کند و هر که مى خواهد کفرورزد و آن را نپذیرد.۸۱) این گونه پرسش و پاسخها ولحنى که در بیان آن به کار رفته, به خوبى گویاى شرایط پنهان کارى است. خشم امام(ع), از این که اهل سنت, به مسأله گسترش زکات دامن مى زدند و نیز شرایط و موقعیت شیعیان در آن زمان, نشان مى دهد که خفقان شدید بوده و امام در حال تقیّه به سر مى برده است. از تأکید و سوگند امام(ع) بر واجب نبودن زکات در غیر این نُه چیز, استفاده مى شود که روایات گسترش وجوب زکات به ذرت, برنج و... از روى تقیّه صادر شده است و امام(ع), با این تأکید مى خواسته آن پندارها را از ذهنها دور کند. افزون بر این, در روایت طیار و صحیحه۸۲ زراره و موثقه ابى بصیر۸۳ و نیز روایت جمیل بن دراج و ابى بصیر۸۴ و مانند آنها نشانگر شرایط و حال و هواى تقیه است. پس, موقعیت خاص امامان(ع) در آن روزگار و شرایط سخت و اختناق آمیز و از همه مهم تر آراى فقهاى اهل سنت که گروهى از آنان در دربار خلفا, سمتهاى رسمى و مهمى داشتند, سبب مى شد که آن بزرگواران در شرح فرآورده هایى که زکات بر آنها واجب مى شود, راه احتیاط پویند, بویژه آن که از دیدگاه امویان و عباسیان, آنان متهم بودند که با فتواى به واجب نبودن زکات در بسیارى از چیزها, سر مخالفت با حکومت را دارند و مى خواهند کار گزاران حکومت را در جمع آورى زکات با مشکل روبه رو کنند. در چنین شرایطى طبیعى خواهد بود که این روایات, از روى تقیّه صادر شده باشند. گرچه وجود نشانه ها در پاره اى از اخبار, احتمال صدور تقیه اى آنها را تقویت مى کند, ولى به نظر مى رسد, حمل این همه روایات بر تقیه, خالى از اشکال نباشد, زیرا: ۱ . ائمه(ع) وظیفه بیان حقایق را بر عهده داشتند و در چنین مواردى که پاى شرح احکام الهى در میان است, بسیار دور مى نماد که به گمان خطر, مطلبى را, آن هم به این گستردگى بر خلاف باور خویش بیان کنند. ۲ . همواره پنهان کارى در شرایط ضرورت و ناگریزى است و به مقتضاى قاعده (الضرورات تتقدر بقدرها) در چینن حالى لازم بود به همان مقدار بیرون آمدن از تنگنا, و مثلاً دادن جواب کوتاه به سؤال کنندگان و راویان اکتفا شود و از تشریح آن خوددارى گردد. حال آن که در برخى از این روایات, امامان(ع) از این فراتر رفته اند و به شرح و گسترش آن پرداخته اند و حتى گاه افزون بر شرح, به بیان قواعد کلى براى شناختن موارد وجوب زکات نیز پرداخته اند. از باب مثال, در روایت محمدبن اسماعیل, وقتى وى از امام کاظم(ع) از زکات برنج مى پرسد, امام(ع) مى فرماید: (وامّا الأرز فما سقت السماء العشر)۸۵ اما زکات برنج, اگر با آب باران آبیارى شود, است روشن است که اگر ناچارى بود و امام(ع) در جایى بود که نمى توانست حق را بیان کند, مى توانست به جواب کوتاه بسنده کند و بفرماید: (آرى) یا (زکات دارد) ولى دیگر لزومى نداشت که امام با بیان یک قاعده, ذهن پرسشگر را به وجوب زکات در جاهاى دیگر, متوجه کند. یا در روایت زراره, وقتى وى از امام(ع) در مورد زکات ذرت مى پرسد, امام(ع) برابر قاعده مى بایست به شرح حکم ذرت بسنده مى فرمود و حال آن که امام(ع) مى فرماید: (الذره والعدس والسلت والحبوب فیها مثل مافى الحنطه والشعیر وکل ماکیل بالصاع فبلغ الأوساق التى یجب فیها الزکاه فعلیه فیه الزکاه)۸۶ ذرت, عدس و جو و دانه هاى دیگر, مانند جو و گندم است. [یعنى در آنها هم زکات واجب است] و هر چیزى که پیمانه گردد و به اندازه اى برسد که زکات بر آن واجب شود, در آن زکات واجب است. برابر این قاعده, امام, نه تنها زکات ذرت را, که زراره از آن پرسیده است, بلکه زکات همه دانه ها را واجب مى داند و با یادآورى یک قاعده فقهى, ملاک و قلمرو موارد زکات را بیان مى کند. اگر شرایط ناچارى و تقیه بود, با جمله اى کوتاه, پاسخ وى را مى داد.۸۷ ۳ . این که گفته شده در هنگام ناسازگارى روایات, مخالف بودن روایت با آراى فقهاى اهل سنت سبب برترى آن روایت مى شود, درست نیست, زیرا نخست این که در برترى دهندگى آن اختلاف است و همه آن را به تنهایى دلیل برترى روایت نمى شناسند و دیگر این که این, حکم همیشگى نیست. شیخ انصارى بر همین اساس, مخالفت با فتاواى علماى اهل سنت را در همه جا, به عنوان برترى دهنده روایت شیعه و یا نشانه پیشى داشتن و درستى نمى شناسد: (... تعلیلهم(ع) لتقدیم الخبر المخالف للعامه بأنّ الحق والرشد فى خلافهم, وانّ ما وافقهم فیه التقیه, فانّ هذه کلها قضایا غالبیه لا دائمیه)۸۸ علت آوردن امامان(ع) در روایات, به این که: خبر مخالف اهل سنت, پیش مى افتد یا حق و هدایت در مخالفت با آنان است, یا موافقت با آنان از سر تقیه است, همه, حکمتهاى حتمى و همیشگى نیستند, بیشتر این گونه است. ۴ . پیش از این اشاره کردیم که فقهاى اهل سنت نیز, در گسترش وجوب زکات, همرأى نیستند و در بین آنان نیز قول به وجوب زکات, تنها در نه چیز, وجود دارد و محقق و علامه, شمارى از آنان را نام برده اند; از این روى تقیه در چنین جایى معنى ندارد. افزون بر این,بسیارى از فقهاى اهل سنت, ناسازگار با حاکمان آن روزگار بوده اند و چنین نبوده که همه آنان وابسته به حکومتها باشند و مخالفت با فتاواى آنان ممکن نباشد. بنابر این, حمل این همه روایات صحیح, بر تقیه مشکل است.۸۹ * درخور وجوب و وجود (اقتضاء و فعلیت): راه حلى دیگرى که براى جمع بین این دو دسته از روایات (روایات وجوب زکات در نُه چیز و روایات وجوب زکات در بیشتر از آنها) آورده اند, درخور وجوب و وجود است. یعنى افزون بر موارد نُه گانه زکات, شایستگى وجوب دارند. هر چند به مصالحى, شارع, از وجوب کنونى آنها, سرباز زده است. روشن مى نماد, وجوب, تا به مرحله کنونى (فعلیت) نرسد, وظیفه نمى آورد, هرچند به گونه اى باشند که درخور و شایسته آن هستند (اقتضاء) که وجوب بر آنها قرار یابد. آقا ضیاءالدین عراقى, با یادآورى این نکته که روایات وجوب زکات, در نُه چیز, مستفیض, بلکه متواترند, گفته: شاید راه جمع این باشد که وجوب زکات, در چیزهاى دیگر, هنوز به مرحله اى نرسیده که براى مکلفان وظیفه بیاورد (فعلیت).۹۰ بنابر این, در اصل و در مرحله اقتضاء, زکات همه چیزهایى که در روایات به آنها اشاره شده, واجب بوده است, لکن وجوب شمارى از آنها, که همانا نُه چیز باشند, به مرحله کنونى نرسیده اند. این راه جمع, تمام نیست; زیرا, غیر از نُه چیز, در پاره اى از روایات گسترش, به گونه اى بیان شده اند که نشانگر کنونى بودن وجوب, در همه چیزهایند. ابوبصیر مى گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم: آیا برنج زکات دارد؟ امام فرمود: آرى. سپس فرمود: (در آن روزگار, در مدینه برنج نبود, تا در آن زکات قرار داده شود, ولى اکنون زکات آن واجب است. چگونه در برنج زکات نباشد, حال آن که مالیات عراق, از برنج است.)۹۱ توضیح امام(ع) درباره این که درآن زمان, برنج نبوده که بر آن زکات بسته شود وگرنه, برنج هم زکات دارد, حکایت از کنونى بودن حکم است. دیگر این که جمع آورى زکات, از دیگر دانه ها, توسط کارگزاران حکومت, در روزگار امامان(ع) بیانگر کنونى بودن وجوب در آنهاست. استحباب: بیشتر فقهاى امامیه, این راه جمع را برگزیده اند ودر غیر نُه چیز فتواى به استحباب داده اند. شیخ مفید در این باره مى نویسد: (ویزکى سایر الحبوب… سنه مؤکده دون فریضه واجبه وذلک انّه قدورد فى زکاه سایر الحبوب آثار عن الصادقین(ع) مع ماورد فى حصرها فى التسعه وقد ثبت أنّ اخبارهم لاتتناقض فلم یکن لنا طریق الى الجمع بینها الاّ اثبات الفرض فیما أجمعوا على وجوبه فیه وحمل ما اختلفوا فیه مع عدم ورود التأکید فى الأمر به, على المؤکده)۹۲ زکات در سایر دانه ها واجب نیست, بلکه مستحب مؤکد است; زیرا در روایاتى از امامان(ع) وجوب زکات در سایر دانه ها هم آمده است, با این که روایاتى از آنان وجود دارد درباره محدود بودن زکات درموارد نُه گانه. پیداست که روایات آنان نمى توانند با یکدیگر ناسازگار باشند. پس براى ما, راهى براى جمع بین این روایات وجود ندارد, مگر این که وجوب زکات را در مواردى که رأى یکسانى بر وجوب زکات در آنها وجوددارد [غیر موارد نُه گانه] ثابت بدانیم و روایاتى را که دربرگیرنده وجوب زکات در موارد اختلافى [غیر موارد نُه گانه] است, حمل بر استحباب مؤکد کنیم. بویژه آن که در فرمان به زکات آنها, همچون موارد نه گانه, تأکید نشده است. به نظر شیخ مفید, چون وجوب زکات در چیزهاى نه گانه, امرى است قطعى و روایات گسترش نیز از نظر سند و دلالت با ارزشند و نمى توان آنها را به کنارى نهاد, هیچ راهى نیست جز آن که روایاتى که گسترش مى دهند وجوب زکات را به غیر نُه چیز, حمل به استحباب کنیم, زیرا جمع بین روایات تا آن جا که ممکن باشد بهتر است, از دور افکندن دسته اى از آنها. شیخ طوسى در استبصار۹۳نیز پس از ذکر روایات, همین شیوه را برگزیده و بسان شیخ مفید در غیر موارد نه گانه, فتواى به استحباب داده است. غیر از شیخ, علامه,۹۴ شهید اول,۹۵ و بسیارى دیگر نیز حمل بر استحباب را بهترین راه دانسته اند. بیشتر فقهاى معاصر نیز, فتواى به استحباب داده اند. ولى باید توجه داشت که در هیچ یک از روایات, جمله و یا عبارتى که بیانگر استحباب زکات در غیر موارد نُه گانه باشد, وجود ندارد و روشن است که فتواى به استحباب نیز, چون وجوب, باید مستند به دلیل باشد وصرف جمع عرفى و تبرعى بین روایات, نمى تواند مستند فتواى به استحباب باشد. آقاى سید ابوالقاسم خویى مى نویسد: (ولا یخفى ان هذا النوع من الجمع وان کان مطرداً فى ابواب الفقه ولکنه غیر منطبق على المقام للتدافع بین مضمون الطائفتین وکونهما من المتناقضین فى نظر العرف بحیث لا قرینه لأحدهما على الاخرى ابداً. فانّا لو جمعنا فى کلام واحد بین قولنا (فیه الزکاه) و (لیس فیه الزکاه) او بین قولنا (عفى عنه الزکاه) و (انه فیه الزکاه) لکان الصدر منافیاً ومضاداً للذیل بحسب الفهم العرفى بالضروره ومن هنا انکر الأستحباب فى الحدائق واصر على الجمع بالحمل على التقیه)۹۶ پوشیده نماند که این گونه جمع بین روایات, هرچند در بابهاى گوناگون فقه, شایع است, ولى با این جا سازگارى ندارد. زیرا از نظرگاه عرف, این دو دسته از روایات, با هم ناسازگارند و معناى یکدیگر را نفى مى کنند. به گونه اى که در هیچ کدام نشانه اى براى دیگرى وجود ندارد. ما اگر بخواهیم جمله (درآن زکات است) و (زکات در آن نیست) و یا جمله (زکات آن بخشیده شده) و (درآن زکات است) را در یک جمله جمع کنیم, به طور یقین در نظر عرف, آغاز و پایان آن, با هم ناسازگارند و از این روى, صاحب حدائق منکر استحباب شده و راه حمل بر تقیه را براى جمع بین روایات برگزیده است. نتیجه این که: فتواى به استحباب, چون فتواى وجوب, دلیل مى خواهد. مجرد ناسازگارى روایات نمى تواند مجوز فتواى به استحباب باشد. غیر از آقاى خویى, دیگران نیز, تنها ناسازگارى روایات را براى فتواى به استحباب کافى ندانسته اند. از این روى, افرادى چون: شیخ انصارى, آقاى میلانى۹۷ و بسیارى دیگر۹۸, گرچه با آنان که فتواى به استحباب داده اند و راهى که براى جمع بین روایات برگزیده اند, همرأیند, ولى در شیوه استدلال آنان خدشه کرده اند. شیخ انصارى پس از بررسى روایات و راههایى را که براى جمع بین روایات پیموده اند, مى نویسد: (وعلیه فلا وجه للاستحباب الاّ فتوى الجماعه وظاهر لفظ العفو فى الأخبار)۹۹ بر این اساس, راهى براى فتواى به استحباب نیست, مگر فتواى گروه فقیهان وظاهر واژه (عفو) که در اخبار آمده است. به باور شیخ, استحباب را باید از ظاهر برخى روایات و جمله: (عفى رسول الله عماسوى ذلک) که در اخبار آمده و آرا و فتاواى, اصحاب, استفاده کرد. بر این اساس, راه حل سوم براى جمع بین روایات, بدین گونه که آن دسته از روایات را که آشکار کننده زکات در غیر چیزهاى نُه گانه است, حمل بر مستحب بودن کنیم, راهى منطقى و پسندیده است, ولى نه به خاطر ناسازگارى بین روایات و لزوم بر طرف کردن آن, چنانکه شیخ مفید و شیخ طوسى بر این نظرند, بلکه به خاطر وجود نشانه ها و دلیلهایى که نشانگر شایستگى و درستى زکات در آن موارد است. در حقیقت به کمک این دلیلها, در مى یابیم که معناى روایات گسترش, وجوب نیست, استحباب است. اکنون براى توضیح بیشتر به برخى از آن نشانه ها, به گونه اى گذرا اشاره مى کنیم: *مشهور فقهاى شیعه, فتواى به استحباب زکات در غیر موارد نه گانه داده اند و روایات گسترش را نیز حمل بر آن کرده اند. بى شک فتواى به استحباب, از سوى فقیهان, بویژه بزرگان و پیشینیان اصحاب, چون: محقق۱۰۰, ابوالصلاح حلبى و دیگران۱۰۱ نمى تواند بدون مستند و دلیل فقهى بوده باشد, از این روى, شاید در نزد آنان روایات و آثارى از امامان(ع) در این خصوص بوده است, ولى اکنون ما از آنها آگاهى نداریم و از دسترسى به آنها بى بهره ایم. قدر مسلم آن که فتواى جزمى آنان به استحباب, حکایت از یقینى بودن حکم در نزد آنان مى کند. بنابر این, فتواى فقهاى شیعه, به استحباب, گواه و نشانه اى است گویا بر این که مواردى که در روایات گسترش آمده است, موارد استحبابى زکات است, نه وجوب, زیرا در روایات انحصار, موارد وجوب شناسانده شده و حکم وجوب از غیر آنها برداشته شده است. * همان طور که شیخ انصارى و دیگران یادآور شده اند, جمله: (وعفى رسول اللّه عما سوى ذلک) که در روایات معتبر تکرار شده است, حکایت از آن مى کند که حکم وجوب پرداخت زکات از غیر نُه چیز بخشیده شده است, ولى استحباب آن با توجه به روایات گسترش زکات به غیر نه چیز, به حال خود باقى است. به عبارت دیگر, ما به کمک این تعبیر مى توانیم اطمینان بیابیم که مراد از روایات گسترش زکات به غیر نُه چیز, وجوب نیست, بلکه استحباب است.۱۰۲ * در پاره اى از روایات از جمله صحیحه على بن مهزیار ۱۰۳, نشانه هایى وجود دارد که مى تواند مؤید حمل بر استحباب در غیر موارد نُه گانه باشد. در آغاز این روایت, امام(ع) بر وجوب زکات در موارد نه گانه و بخشودگى دیگر موارد, از سوى پیامبر(ص) تأکید کرده, ولى در پایان سخن, به واجب بودن زکات در همه دانه ها, به روشنى اشاره دارد. بر این اساس, در این روایت, امام(ع), دو سخن ناسازگار را تصدیق مى کند. در چنین مواردى, وجوب هر دو, نمى تواند مراد جدى امام(ع) باشد. از این روى, طبیعى است که افزون بر موارد نه گانه را حمل بر استحباب کنیم. *در آیات بسیارى, به انفاق اهمیت داده شده است و با تعبیرهایى گوناگون به مؤمنان سفارش شده است که انفاق کنند, از جمله: (وانفقوا فى سبیل اللّه ولاتلقوا بایدیکم الى التهلکه واحسنوا انّ اللّه یحب المحسنین)۱۰۴ و در راه خدا انفاق کنید. [با ترک انفاق] خود را به دست خود به هلاکت نیفکنید و نیکى بورزید که خداوند نیکو کاران را دوست دارد. (فاتقوا اللّه ما استطعتم واسمعوا واطیعوا وانفقوا, خیراً لأنفسکم)۱۰۵ پس تا آن جا که در توان دارید تقواى الهى پیشه کنید و گوش دهید و اطاعت نمایید و انفاق کنید که براى شما بهتر است. (... الذین یقیمون الصلاه ومما رزقناهم ینفقون)۱۰۶ آنان که نماز را به پا مى دارند و از آنچه به آنها روزى کردیم, انفاق مى کنند. از این آیات و مانند آنها, اهمیت انفاق به خوبى استفاده مى شود و این نیز مى تواند تأیید کننده حمل روایات گسترش زکات به غیر نُه چیز, بر استحباب باشد.۱۰۷ بنابر این, به نظر مى رسد استحباب زکات در غیر موارد نه گانه و حمل روایات گسترش, بر استحباب, بهترین راه حل براى جمع بین روایات باشد. * از آن جا که در روایات معتبر, بر وجوب زکات در نُه چیز, تأکید شده, حال یا باید روایات گسترش را حمل بر تقیه کنیم و از دلالت بیندازیم, یا آنها را حمل بر استحباب کنیم و بگوییم زکات در غیر موارد نه گانه مستحب است و برابر قاعده: (الجمع مهما امکن اولى من الطرح) حمل بر استحباب, راهى مناسب براى جمع روایات و عمل به همه آنهاست. تعیین به وسیله حاکم: برخى از فقیهان, راه حل دیگرى براى جمع بین روایات, ارائه داده اند, بدین گونه: پیامبر اکرم(ص) از سوى خدا, مأموریت پیدا کرد, تا آنچه را خداوند تشریع کرده و بر مسلمانان واجب گردانیده از مال خود بپردازند, عملى سازد و مالهاى آنان را پاک سازد: (خذمن اموالهم صدقه, تطهرهم وتزکیهم بها...)۱۰۸ از مالهاى ایشان, زکات بگیر و آنان را پاک ساز و پرورش ده. پیامبر(ص), از جایگاه حاکم و مسؤول اداره جامعه, نُه چیز را که مهم ترین سرمایه آن روزگار, بویژه عربستان به شمار مى آمد, مشمول مالیات زکات قرار داد و در چیزهاى دیگر قرار نداد. بنابر این, نظر, مشخص کردن موارد زکات, در هر زمان, به دست حاکم اسلامى است. او, در هر عصر, هماهنگ با نیاز جامعه و حکومت و نیز نوع ثروت و داراییهایى که در اختیار مردم است, زکات را قرار مى دهد. بر این مبنى, موارد وجوب زکات در زمان پیامبر اکرم(ص), با آنچه در زمان امیرالمؤمنین(ع) و یا امامان دیگر(ع) بوده, متفاوت است. حتى در دوران یک حاکم.چه بسا دایره موارد زکات, گسترش یابد و یا محدود گردد. شمارى از فقهاى۱۰۹معاصر, این نظریه را به میان آورده اند و تقویت کرده اند و در تأیید و استوارسازى آن, دلیلهایى اقامه کرده اند. با این حال, بدان ملتزم نشده اند و تنها از دریچه احتمال بدان نگریسته اند. روشن است که چنین نظرى مى تواند منشأ آثار بزرگى گردد و شیوه نگرش به مسأله زکات و عملکرد دولت اسلامى را دگرگون سازد. از این روى, شایسته است که این نظررا, هرچند در حد یک احتمال, به دقت ارزیابى کنیم و به دلیلهاى که آورده اند, یا مى توان آورد, اشاره کنیم و میزان دلالت هریک را به بوته بررسى نهیم. ۱٫ زکات بر اسب: از پاره اى روایات بر مى آید که حضرت امیر(ع) در دوران زمامدارى, افزون بر موارد نُه گانه, بر اسبها نیز, زکات بست. از جمله در روایت ارزشمندى از زراره و محمدبن مسلم, از امام باقر و امام صادق(ع) روایت کرده اند که فرمود: (وضع امیرالمؤمنین(ع) على الخیل العتاق الراعیه فى کل عام دینارین وجعل على البرازین دیناراً)۱۱۰ حضرت امیر(ع) بر اسبهاى نجیب علف چر, در هر سال دو دینار و بر اسبهاى باربر, در هر سال یک دینار قرار داد. روشن است که اگر آنچه ویژه شده براى زکات, دگرگون ناپذیر بودند, افزودن چیز دیگرى بر آنها جایز نبود. قرار دادن زکات بر اسبها از سوى حضرت امیر(ع), آن هم در دوران حکومت, این حقیقت را مى نمایاند که اولاً, وجوب زکات, ویژه این نُه چیز نیست و هرگاه نیاز بود, افزایش مى یابد. ثانیاً, مشخص کردن منابع زکات, در هر زمان, به دست حاکم اسلامى است. پیامبر اسلام(ص) در صدر اسلام, به خاطر ضعف بنیه مالى مسلمانان و شرایط ویژه آن روزگار و سرزمین, نُه چیز را در قلمرو زکات قرار دادند, ولى در زمان زمامدارى حضرت امیر(ع), که از سویى نیازمندیهاى عمومى و احتیاجهاى دولت اسلامى افزایش یافته بود و از دیگر سوى در سرزمین عراق, محل حکومت آن بزرگوار, بر خلاف حجاز, اسب فراوانى بود, از این روى, وى, از جایگاه حاکم اسلامى اسب را در کنار نُه مورد دیگر قرار داد و قانون زکات را بر آن جارى ساخت. شهید صدر, با اشاره به حدیث بالا, مى نویسد: (آنچه از امیرالمؤمنین(ع) به ثبوت رسیده است که آن حضرت بر مالها, علاوه بر موارد زکاتى که در قانون ثابت اسلامى است, وضع زکات کرد. معمولاً به طور ثابت تعلق زکات در اسلام بر نُه قلم از اموال است, ولى از امام(ع) رسیده است که در دوران خود, بر اموال دیگرى نیز زکات وضع کرد, مانند اسب و غیره. این عنصر متحرک, کاشف از آن است که زکات, به عنوان یک دید اسلامى, مخصوص مال معینى نیست و این حق ولى امر است که زکات را بر هر کالایى که مصلحت بداند طبق ضرورتهاى خاصى, قرار دهد.)۱۱۱ از این سخن استفاده مى شود که آنچه از ناحیه شارع مقدس رسیده است, اصل زکات است به عنوان واجب مهم مالى و تعیین موارد اخذ زکاتَ, به عهده حاکم و مقام ولایت امر است. افزون بر این, از عبارت شهید صدر بر مى آید که امیرالمؤمنین(ع) بر اشیاى دیگرى غیر از اسب نیز زکات قرار داد. ممکن است گفته شود که مالیاتى که على(ع) بر اسبها قرار داد, زکات نبود, بلکه در حقیقت خراجى بود که از مالکان آنها گرفته مى شد. از این روى, این روایت دلیل بر وجوب زکات بر اسب و دیگر چیزها, از سوى حاکم اسلامى نمى شود. این اشکال وارد نیست, زیرا با توجه به این که در روایت دیگرى از مالیاتى که امیرالمؤمنین(ع) بر اسبها بست, به عنوان (صدقه) یاد شده است. مسلم, مراد آن حضرت زکات بوده است, نه خراج. زراره مى گوید به امام صادق(ع) عرض کردم: آیا قاطر زکات دارد؟ امام فرمود: نه. عرض کردم پس چگونه بر اسبها زکات قرار داده شده, ولى بر قاطر قرارداده نشده است؟ امام(ع) فرمود: (لأن البغال لاتلقح والخیل الأناث ینتجن. ولیس على الخیل الذکور شىء قال: قلت: فما فى الحمیر؟ قال: لیس فیها شىء . قال: قلت: هل على الفرس او البعیر یکون للرجل یرکبهما شىء؟ فقال: لا. لیس على مایعلف شىء, انّما الصدقه على السائمه المرسله فى مرجعها, عامها الذى یقتنیها فیه الرجل فامّا ماسوى ذلک فلیس فیه شىء)۱۱۲ زیرا قاطرها, زاد و ولد نمى کنند, ولى اسبهاى ماده مى زایند. وبر اسبهاى نر چیزى نیست. عرض کردم: پس در الاغ چیست؟ فرمود: در آن چیزى نیست. عرض کردم: آیا براسب وشترى که براى سوارى از آنها استفاده مى شود زکات است؟ فرمود: نه. بر حیواناتى که از علف آماده شده تغذیه مى کنند, چیزى نیست. زکات, تنها بر حیوان بیابان چر, واجب است, همان سالى که مالک براى در آمد, اندوخته است. امّا در غیر آن چیزى نیست. از این روایت, که سند آن صحیحه است, استفاده مى شود که آنچه امیرالمؤمنین(ع) بر اسبها قرار داده زکات بوده, نه خراج; زیرا تعبیر (صدقه) با پسوند (سائمه), تنها با زکات, همانندى مى کنند. شاید گفته شود که این روایت, از روى تقیه صادر شده است. پیش از این گفتیم: صدور این روایت نمى تواند از روى تقیه باشد, زیرا زراره که از بزرگان اصحاب امام صادق(ع) و راوى این دو روایت است, هنگامى که فهمید, پاسخ امام(ع) از روى تقیه است, دیگر معنى نداشت که بپرسد: چرا در اسبها زکات است و در قاطرها نیست؟ بنابر این, گمان صدور این روایت, از روى تقیه, مردود است. این نکته نیز درخور درنگ است: امیرالمؤمنین(ع), در حالى بر اسبها زکات قرار داد که پیش از وى, برابر پاره اى از روایات, پیغمبر اکرم(ص), از گرفتن زکات آنها خوددارى کرد و به مردم بخشید. ابو یوسف, از آن حضرت روایت کرده است که فرمود: (تجاوزت لکم عن صدقه الخیل والرقیق)۱۱۳ زکات اسب و برده را, بر شما بخشیدم گذشته از انگیزه هاى این بخشودگى, سخن پیامبر(ص) گویاى آن است: زکات اسب در آن زمان, واجب بوده و تا هنگام بخشش آن حضرت, از مردم گرفته مى شده است. دیگر این که پیامبر اکرم(ص) از جایگاه حاکم اسلامى, زکات اسبها را بر مردم بخشید و على(ع) به عنوان حاکم اسلامى بر آنها زکات قرار داد. روشن است اگر وجوب زکات, تنها در نُه قلم, امرى ثابت و دائمى بود, دیگر قرار دادن زکات اسب موردى نداشت. اگر بخشیدن پیامبر(ص) زکات اسب را, حکمى تشریعى بود, هیچ گاه حضرت على(ع) بر آنها زکات قرار نمى داد.همانا, روایت مورد بحث, در منابع روایى شیعه وجود ندارد, از این روى, امکان دارد در سند آن خدشه کرد. روایت زراره با این که از نظر سند و دلالت, خوب و با ارزش است, ولى فقها بدان فتوا نداده اند و آن را حمل بر استحباب کرده اند. ۲ . روایت بخشش: در روایات زیادى, پس از بیان موارد نه گانه وجوب زکات, این جمله (وعفى رسول اللّه عما سوى ذلک) آمده است. از جمله, در پایان: صحیحه فضلاء, صحیحه عبداللّه بن سنان, صحیحه أبى بکر حضرمى, موثقه حسن بن شهاب و روایات بسیار دیگرى که در بخش پیش به برخى از آنها اشاره کردیم.۱۱۴ برخى گمان برده اند, تأکید پیامبر(ص) بر بخشودگى غیر موارد نه گانه, بیانگر این است که: ۱ . در اصل و در حقیقت, به موجب اطلاقات وعمومات قرآن, همچون: (خذ من اموالهم صدقه)۱۱۵, (آتوالزکاه)۱۱۶, (انفقوا..)۱۱۷ و... و زکات در همه مالها واجب بوده, ولى پیامبر اکرم(ص) بنابه دلایلى آنها را بخشیده است وگرنه بخشش پیامبر(ص) معنى ندارد. باید وجوبى باشد, تا پیامبر(ص) آن را ببخشد.۱۱۸ ۲٫ مسأله بخشیدن زکات از غیر موارد نه گانه در صدر اسلام, تنها بر اساس مصلحت سنجى پیامبر اکرم, از جایگاه حاکم اسلامى و با در نظر گرفتن شرایط زمان و مکان و جایگاه ویژه مسلمانان در صدر اول, انجام گرفته است, نه این که پیامبر(ص) حکم تشریعى را لغو کرده باشد. بر همین اساس, برخى گمان برده اند که جمله: (وعفى رسول الله عما سوى ذلک) اشاره به سیاست پیاده شدن جُسته جُسته احکام زکات است.۱۱۹ اینان بر این نظرند: رسول اکرم(ص) احساس کرد گرفتن زکات از همه مالها و داراییها, براى نو مسلمانان امکان دارد, گران آید و زمینه را براى پیاده شدن کامل این قانون فراگیر الهى مساعد نمى دید; از این روى, از اختیارات حکومتى خویش استفاده کرد و از گرفتن زکات, از دیگر داراییهاى آنان, خوددارى کرد. در روایت على بن مهزیار, که پیش از این گذشت, امام کاظم(ع), اشاره روشن دارد به این که در زمان پیامبر(ص), ذرت, برنج وجود داشته و پیامبر اکرم, زکات آنها را غیر از نُه مورد, بخشیده است و در پایان روایت مى فرماید: (در هر چیزى که پیمانه گردد, زکات وجود دارد.)۱۲۰ گذشته از نشانه هایى که گمان تقیه اى بودن این روایت را تقویت مى کند, دلالت آن نیز, اشکال دارد. زیرا: اولاً, پاره اى نشانه ها حکایت از آن دارند که در ذهن پرسش گران و راویان, این نکته قطعى بوده که سرچشمه هاى زکات در زمان پیامبر(ص) و امامان(ع) یکسان بوده و امامان(ع) در پاسخ به پرسش گران و بیان جاهاى استقرار زکات, این فکر را وازده اند. حال آن که اگر مشخص کردن جاهاى زکات, به عهده حاکم بود, لازم بود, ائمه(ع), پرسش گران را آگاه مى فرمودند, تاگول نخورند. ثانیاً, در پاره اى از روایات, راویان مورد اعتماد, از زکات غلات دیگرى مى پرسیدند, امام بر ثابت بودن حکم زکات, بر اشیاى نُه گانه, تأکید مى ورزد و مى فرماید: پیامبر, دیگر چیزها را بخشید. این, نشان مى دهد که بخشش پیامبر(ص) چیزهاى دیگر را, از آن روى نبوده که حاکم جامعه اسلامى بوده, بلکه وى, بیان قانون الهى مى کرده است. جمیل بن دراج مى گوید: از امام صادق(ع) شنیدم: (رسول خدا, زکات را بر نه چیز قرار داد و دیگر موارد را بخشید.... طیار, به امام(ع) عرض کرد:... در مناطق ما, دانه هاى فراوانى است که آنها را برنج مى نامند. امام(ع) فرمود: در مناطق ما نیز, دانه هاى فراوانى وجود دارد. عرض کرد: پس زکات بر آنها واجب است. امام فرمود: نه. گفتم: رسول خدا دیگر موارد را بخشید.۱۲۱) تأکید امام(ع) بر بخشیدن دیگر موارد و وجوب زکات, تنها در همان موارد نه گانه, حکایت از حکم ثابت شرعى دارد. یعنى این نُه مورد شرعاً ثابتند. ۳ . روایت یونس: پیش از این گفتیم: یونس بن عبدالرحمان, از جمله فقیهانى است که قلمرو ز کات را فراتر از نُه مورد مى داند. وى در توضیح جمله: (وعفى رسول اللّه عما سوى ذلک) مى گوید: (معنا قوله (ان الزکاه فى تسعه اشیاء و عفا عما سوى ذلک) انّما کان ذلک فى اول النبوه کما کانت الصلاه رکعتین ثم زاد رسول اللّه(ص) فیها سبع رکعات, وکذلک الزکاه, وضعها و سنها فى اول نبوته على تسعه اشیاء ثم وضعها على جمیع الحبوب).۱۲۲ معناى سخن پیامبر(ص) از جمله (ان الزکاه فى تسعه...) آن است که در آغاز نبوت, زکات فقط در نُه چیز, واجب بوده است. همان طور که نماز در ابتدا دو رکعت بود, سپس پیامبرخدا(ص) هفت رکعت بر آن افزود. زکات هم این گونه بود. در آغاز نبوت, پیامبر(ص) آن را در نُه چیز قرار داد, سپس بر همه دانه ها واجب کرد. یونس, نُه مورد را, ویژه صدر اول مى داند و بر این باور است که پیامبر(ص) حکم وجوب را به سایر کالاها, گسترده است. گویا به نظر یونس, موارد وجوب زکات, همیشگى و ثابت است, ولى پیامبر(ص) به اراده خداوند, در مراحل بعدى, آن را گسترش داده و چیزهاى دیگرى را نیز, به قلمرو زکات وارد ساخته است. و این احتمال نیز مى رود که مرادیونس, این بوده که مشخص کردن موارد وجوب, به اختیار پیامبر بوده و او, از جایگاه حاکم اسلامى, در آغاز رسالت, آن را در نُه چیز قرار داد و از چیزهاى دیگر, دست برداشت. آن گاه که شرایط مالى مسلمانان بهبود یافت, دامنه زکات را گسترد. براساس این احتمال, از سخنان یونس, استفاده مى شود که در اصل, مشخص کردن موارد زکات, به دست حاکم و از اختیارات اوست و به هرگونه صلاح بداند, مى تواند بر قلمرو آن بیفزاید و یا از آن بکاهد. گروهى احتمال داده اند که: ثقهالاسلام کلینى, که سخن یونس را در زیر روایتى در کافى آورده, با وى همرأى است.۱۲۳ براى اثبات ویا تقویت این احتمال, دلیلى دردست نداریم, هرچند از چگونگى باب بندى کتاب زکات کافى, همان گونه که پیش از این گفتیم, چنین پندارى به ذهن مى آید. به این سخن یونس خرده گرفته اند. نخست این که: خلاف ظاهر بسیارى از روایات است. اگر پیامبر(ص) خود موارد زکات را به دیگر چیزها گسترده بود, دیگر معنى نداشت که درسده هاى بعد, امامان(ع) بر وجوب آن , تنها در همان موارد نه گانه و بخشش پیامبر از دیگر موارد تأکید کنند. شیخ طوسى, درباره سخن یونس, که به گونه اى جمع بین روایات است, مى نویسد: (ولا یمکن حملها على ماذهب الیه یونس بن عبدالرحمان انّ هذه التسعه اشیاء کانت الزکات علیها فى اوّل الإسلام ثم اوجب اللّه بعد ذلک فى غیرها من الأجناس, لأن الأمر لوکان على ماذکره لما قال الصادق(ع) (عفا رسول اللّه عما سوى ذلک) لانّه اذا أوجب فیما عدا التسعه الأشیاء بعد ایجابه فى التسعه, لم یبق شیئى معفوعنه, فهذا القول واضح البطلان)۱۲۴ ممکن نیست بین روایات, آن گونه که یونس بن عبدالرحمان گفته است جمع کرد. بدین گونه که در آغاز اسلام, زکات در نه چیز واجب بوده و سپس خداوند, در چیزهاى دیگر هم واجب گردانید. زیرا اگر همان گونه که او گفته است, مى بود, امام صادق(ع) نمى فرمود: (پیامبر زکات دیگر موارد را بخشیده است) چون اگر پیامبر(ص) بعد از واجب کردن زکات در نُه چیز, در چیزهاى دیگر هم واجب کرده باشد, دیگر جایى براى بخشش پیامبر باقى نمى ماند. [و این سخن که پیامبر(ص) دیگر موارد را بخشیده] بى مورد است. پس نادرستى سخن یونس روشن است. به باور شیخ, اگر پیامبر اکرم(ص) آن گونه که یونس گفته است, موارد زکات را گسترده, امامان(ع) نمى بایست بر وجوب زکات, فقط در نه چیز, به بخشش پیامبر استناد کنند. غیر از شیخ, دیگران نیز این اشکال را بر یونس وارد دانسته اند.۱۲۵ دیگر این که چنین برداشتى از کلام یونس, خلاف ظاهر است; زیرا سخن وى, بر فرض که درست هم باشد, نظر به این دارد که قلمرو وجوب زکات, تنها نُه چیز نیست, نه این که مشخص کردنِ موارد به دست حاکم باشد. از تشبیه زکات به نماز, به خوبى استفاده مى شود که منظور یونس, آن است که پیامبر(ص) به اراده خداوند بر موارد وجوب زکات افزود و این, ارتباطى به مشخص کردن موارد زکات, از سوى حاکم ندارد. ۴ . اختلاف روایات: گفتیم که روایات در مشخص کردن موارد زکات, گوناگونند. پاره اى زکات را تنها در نُه چیز دانسته اند: (فى تسعه أشیاء لیس فى غیرها۱۱۶ شىء)۱۲۶ پاره اى آن را در هر چیزى که پیمانه شود, واجب دانسته اند: (الزکاه فى کل شئ کیل)۱۲۷٫ در پاره اى از روایات زکات از برنج, عدس و... برداشته شده و در برخى تأیید شده است و... اسناد این روایات هم, خوب است. بر این اساس, گروهى احتمال داده اند که نفس وجود اختلاف آن هم به این گستردگى در روایات, بیانگر این نکته است که مشخص کردن منابع زکات, وابسته به مصالح دگرگون شونده, و در اختیار حاکم اسلامى است. در حقیقت ائمه(ع), هریک در موقعیت خاص خویش, مواردى را در قلمرو زکات دانسته اند. ولى همان طور که پیش از این گفتیم, براى جمع بین روایات, فقها راههاى دیگرى را چون: حمل بر استحباب وحمل بر تقیه… رفته اند. افزون بر این, اگر مشخص کردن موارد به دست حاکم بود, مى بایست در میان راویان و شیعیانى که این مسائل را از امامان(ع) مى پرسیدند و یا در پاسخ امامان(ع) به ایشان, این مطلب نموده مى شد و به این نکته اشاره مى شد. و حال آن که در هیچ یک از روایات, چنین چیزى دیده نمى شود. در اصل, در ذهن شیعیان نیز, چنین مطلبى نبوده است, بلکه از تعابیرى که در روایات به کار رفته است, خلاف این نیز استفاده مى شود. امام صادق(ع) مى فرماید: (واللّه ما أعرف شیأ علیه الزکاه غیر هذا)۱۲۸ به خدا قسم, چیزى را که زکات بر آن واجب باشد, غیر از این [نه چیز] نمى شناسم. تأکید امام(ع) بر وجوب زکات در نُه چیز و نیز تعبیر: (ما أعرف شیأ...) نشان مى دهد که ائمه(ع) موارد مشخص شده و ثابت زکات را بیان مى کرده اند و گرنه, اگر به دست خود آنان بود, مى فرمودند: چه چیزهایى زکات دارد و چه چیزهایى زکات ندارد. ۵ . وظیفه حاکم: نکته دیگرى که شاید بتواند این دیدگاه را تأیید و تقویت کند, این که: برابر روایات با ارزش و ارجمند, حاکم اسلامى وظیفه دارد, تک تک مسلمانان را زیر پوشش حمایت خویش قرار دهد, راهها, شهرها, روستاها و جاى زندگى آنان را امن سازد, شرایط مساعدى براى اجراى عدالت و رشد و کمال مردم, فراهم آورد, نابسامانیهاى مالى را سامان دهد, کشور اسلام را از دستبرد دشمنان, پاس دارد, بنیه دفاعى مسلمانان را, با تهیه ساز و برگ نظامى و فراهم آوردن امکانات لازم, تقویت کند و... روشن است که از سویى, انجام این کارهاى مهم, به بودجه عظیمى نیاز دارد و از سوى دیگر, شرایط در همه جا, یکسان نیست و در هر سرزمینى, به خاطر شرایط اقلیمى و نوع داراییها و میزان بهره مندى از دهشهاى طبیعى و... فرق مى کند. از این روى, با موارد نُه گانه وجوب زکات, که بسیارى از آنها, اهمیت خویش را امروز از دست داده اند, نمى توان, به این کارهاى مهم دست زد و نیازهاى جامعه اسلامى را برآورد. پس مسؤولیتهاى بزرگ حاکم, ایجاب مى کند که مقدار بودجه براى دستیابى به آن هدفها و موارد برآوردن آن, تغییر پذیر باشد و در هر زمان, حاکم منابع زکات را مشخص کند. از پاره اى روایات, استفاده مى شود که پیوستگى ژرفى بین انجام این وظیفه ها از سوى حاکم و پرداخت مالیات اسلامى, وجود دارد. به گونه اى که سرباز زنندگان از پرداخت, از خدمات محروم مى گردند. امیرالمؤمنین(ع) مخنف بن سلیم را مأمور جمع آورى زکات خاندان بزرگ بکربن وائل, کرد و در دستور العملى به وى نوشت: (فمن کان من اهل طاعتنا من اهل الجزیره وفیما بین الکوفه وأرض الشام, فادّعى, انه ادى صدقته الى عمال الشام, وهو فى حوزتنا, ممنوع قد حمته خیلنا ورجالنا, فلا تجزله ذلک. وان کان الحق على مازعم انه لیس له ان ینزل بلادنا ویؤدى صدقه ماله الى عدوّنا۱۲۹٫٫٫) پس هر کس از پیروان ما, از اهالى جزیره و بین کوفه و سرزمین شام, ادعا کرد: زکات مال خود را به کارگزاران شام پرداخته است و حال آن در سرزمین و حوزه حکومت ما به سر مى برد, هیچ یک از سوارگان و پیادگان ارتش اسلام, حق ندارند از او پاس دارد و پشتیبانى کند. و اگر گمان مى برد که حق چنان است که او مى پندارد حق ندارد در سرزمین و حوزه حکومت ما فرود آید و زکات مال خود را به دشمن ما بپردازد. در سیره خلفا و حاکمان صدر اسلام نیز, این معنى دیده مى شود. حاکم طائف, به خلیفه دوم نوشت که زنبورداران از پرداخت زکات عسل خویش که در زمان پیغمبر(ص) مى پرداختند, خوددارى مى کنند, تکلیف چیست؟ خلیفه در پاسخ به وى, دستور داد: (ان ادوا الیک ما کانوا یؤدونه الى النبى(ص) فاحم لهم اودیتهم وان لم یؤدوا الیک ماکانوا یؤدونه الى النبی(ص) فلاتحم لهم۱۳۰ اگر آنچه را به پیامبر(ص) مى پرداختند, اکنون به تو مى پردازند, آنان را پشتیبان باش و بیابانهاى آنان را [محل پرورش زنبور و کشتزار] نگهبانى کن ولى اگر آنچه را در زمان پیامبر(ص) مى پرداختند, اکنون نمى پردازند, از آنان حمایت نکن. از این عبارات امکان دارد استفاده شود که: اولاً, در زمان پیامبر و خلفا, زکات عسل, دست کم, از سرزمینهاى آبادى چون طائف گرفته مى شده است. ثانیاً, حاکم اسلامى, برنامه هاى خویش را به پشتوانه همین بودجه انجام مى دهد و در حقیقت, پرداخت مالیات اسلامى, افزون بر جنبه هاى عبادى, وظیفه اى است که در برابر بهره مندى از خدمات و استفاده از جامعه سالم است که دولت اسلامى آن را به وجود آورده است. ناگفته نماند این تنها احتمال است, زیرا افزون بر ضعف سند این اخبار, دلالت آنها هم روشن نیست و چنین مسائلى نمى تواند دلیل تعیین موارد زکات به دست حاکم باشد. آنچه از زنبورداران طائف گرفته مى شده است گویا خراج و مالیاتى بوده است که بر اساس قرار داد مى پرداخته اند. ۶ . فلسفه تشریع زکات: در روایات فراوانى, به فلسفه تشریع زکات به روشنى اشاره شده, از جمله: در روایتى از امام کاظم(ع) آمده است: (انّما وضعت الزکاه قوتاً للفقراء وتوفیراً لأموالهم.۱۳۱) زکات نهاده شده است, تا غذاى فقیران فراهم شود و اموال آنان فزونى یابد. یا امام صادق(ع) مى فرماید: (انّما وضعت الزکاه اختباراً للأغنیاء و معونه للفقراء ولوان الناس ادّوا زکاه اموالهم مابقى مسلم فقیر محتاجاً۱۳۲٫٫٫) وجوب زکات آزمایشى است براى ثروتمندان و کمکى براى نیازمندان. و اگر مردم زکات مالهاى خود را بپردازند, مسلمان فقیر و نیازمندى یافت نخواهد شد. از این روایات و مانند آن, به خوبى استفاده مى شود که انگیزه وجوب زکات, بر آوردن نیاز نیازمندان است و رساندن سطح زندگانى آنان, به سطح زندگى مردمان میان حال. بى شک تحقق چنین هدفى, بر عهده دولت اسلامى قرار دارد. حاکم اسلامى باید زمینه اجراى این تعادل اقتصادى را فراهم آورد و فقر و محرومیت را ریشه کن سازد. از آن جا که نیازها در زمانها و مکانها و شرایط گوناگون فرق مى کند, مى توان نتیجه گرفت که بایسته فلسفه تشریع زکات و راست آمدن چنین هدفهایى آن است که مشخص کردن موارد زکات در هر عصر, به دست حاکم باشد تا با در نظر گرفتن موقعیت و نیاز محرومان و بر آوردن نیازهاى اجتماعى, از مردم زکات بگیرد و در صورت بسنده نبودن موارد نه گانه و یا تغییر ارزشمندى موارد, بر چیزهاى دیگرى نیز زکات ببندد. و باز هم اگر بسنده نبود, با قرار دادن مالیاتهاى دیگر, هدفهاى اسلام را تحقق بخشد. امام کاظم(ع) مى فرماید: (على الوالى فى حاله عدم کفایه الزکاه ان یمون الفقراء من عنده بقدر سعتهم حتى یستغنوا.۱۳۳) اگر موارد زکات, نیاز نیازمندان را بر نیاورد, بر حاکم است که از نزد خویش نیاز فقیران را برآورد, به گونه اى که بى نیاز گردند. شهید صدر در توضیح این روایت مى نویسد: (کلمه (من عنده) (نزد خود) دلالت بر این دارد که مسؤولیت در این مجال متوجه ولى امر است که با همه امکانات خود, غیر از اقلام نه گانه ویژه زکات, به برآوردن نیاز یاد شده بپردازد. بنابر این, در این جا هدف ثابتى مطرح است و باید ولى امر, آن را تحقق بخشد. با امکاناتى که در اختیار دارد, در این راه یعنى تحقق بخشیدن به حداقل ثروت و سطح زندگى متوسط افراد جامعه اسلامى, کوشش به عمل آورد۱۳۴٫٫٫) در صدر اسلام, منابع نه گانه زکات, مهم ترین و بزرگترین ثروت روز را تشکیل مى داده اند. افزون بر غلات چهارگانه و دامهاى سه گانه که اقلام درشت ثروت بوده اند, طلا و نقره نیز, تنها ابزار داد و ستدهاى مردم بوده و ملاک و معیار ارزش کالاها به شمار مى رفته اند از این روى, منابع یاد شده, نیازهاى محرومان و جامعه را بر مى آوردند, ولى اکنون که پاره اى از موارد نُه گانه, اهمیت خویش را از دست داده اند, پر آشکاراست که این نُه چیز, براى برطرف کردن نیازها بسنده نیستند. کاشف الغطاء ,که حدود یکصدو پنجاه سال پیش مى زیسته, پس از بر شمردن شرایط وجوب زکات, در دامهاى سه گانه, مى نویسد: (فلا زکاه فى بهائم ایران ولاخراسان ولاآذربایجان الاّ ماشذَّ و ندر منها لانّها تعلف الشهرین والثلاثه.۱۳۵) پس زکاتى در چهارپایان ایران و خراسان و آذربایجان نیست, جز در موارد بسیار اندک, زیرا آنها در دو یا سه ماه از سال را, از علفهاى آماده تغذیه مى شوند. بنابر این, فلسفه تشریع زکات, دگرگون شدن نیازها, کم اهمیت شدن موارد نُه گانه در روزگار ما و... ایجاب مى کند حاکم اسلامى, که عهده دار این مهم است, در هر زمان, موارد زکات را مشخص سازد. گروهى از فقیهان روزگار ما, با برشمردن زوایاى دیگرى از فلسفه تشریع زکات و نیز روشن کردن جایگاه حاکم و اشاره روشن به این که زکات از جمله احکامى است که انگیزه جعل آن روشن است و مى تواند گسترش یابد, این نظر را پذیرفته اند.۱۳۶ با این همه, به این دلیل نیز خدشه هایى وارد شده که به برخى از آنها اشاره مى کنیم: ۱ . در خود همان روایاتى که فلسفه و حکمت تشریع زکات بیان شده, بر این نکته نیز, به روشنى اشاره شده که این موارد نُه گانه, اگر به تمام و کمال جمع آورى گردند, نیازهاى جامعه اسلامى را برآورده مى کنند از جمله در پایان روایات زراره آمده: (... لو علم انّ ذلک لا یسعهم لزادهم.۱۳۷) اگر موارد نه گانه, نیازها را بر آورده نمى کردند, خداوند آنها را زیاد مى فرمود. بنابر این, اگر چه پاره اى از موارد زکات, در جایى و یا زمانى, امکان دارد کم باشند, ولى اگر همان موارد, به دقت, از سوى کارگزاران دولت اسلامى گردآورى شوند و مالهاى ثروتمندان از این جهت بررسى شوند, نیاز فقیران و دیگر نیازها را برآورده مى سازند چنانکه در روایت نیز, به روشنى به کفایت این موارد, اشاره شده است.۱۳۸ بله, جمع آورى دقیق زکات, مى تواند به اندازه درخورى حجم آن را افزایش دهد, با این حال, بعید مى نماد همه نیازها را برآورد, زیرا همان طور که پیش از این اشاره کردیم در روزگار ما, با طلا و نقره مسکوک داد و ستد نمى شود و قانون زکات آنها را در برنمى گیرد. همچنین شتر, که در گذشته از ارکان مهم سرمایه به حساب مى آمده, اکنون در آستانه نابودى قرار دارد یا گاو و گوسفند, گرچه نقش مهمى در برآوردن شیر و گوشت و فرآورده هاى لبنى دارند و شمار بسیارى از آنها براى همین منظور پرورش داده مى شوند, ولى همه آنها در مراکز دامپرورى نگهدارى و تغذیه مى شوند و به اصطلاح بیابان چر نیستند و قانون زکات آنها را در بر نمى گیرد. غلات چهارگانه نیز, از آن جا که از چاههاى عمیق و نیمه عمیق, آبیارى مى شوند, زکاتى که به آنها واجب مى شود, بسیار اندک است: پنج درصد, اگر دیگر شرایط را داشته باشند. بنابر این از موارد نه گانه وجوب زکات, تنها روى غلات چهارگانه مى شود حساب بازکرد که خیلى بعید مى نماد بتوان از این راه, نیازها را برآورد. ۲ . بله, باید نیاز نیازمندان برطرف شود و فقر و محرومیت ریشه کن گردد. ولى باید توجه داشت که غیر از زکات مالیاتهاى دیگرى نیز وجود دارد که حاکم مى تواند از آنها در این مسیر بهره ببرد, مانند: خمس, خراج, جزیه, انفاقات, صدقات مستحبى, موقوفات و... افزون بر این, انفال و ثروتهاى عمومى در اختیار حاکم قرار دارند, وى مى تواند از آنها نیز استفاده کند. پس هیچ نیازى نیست که حاکم موارد دیگرى را در قلمرو زکات وارد کند. البته این درجاى خود ثابت شده است که اگر بازهم مالیاتهاى اسلامى کفایت نکرد, حاکم اسلامى مى تواند از راههاى دیگر به اندازه برآوردن نیازها, از مردم مالیات بگیرد. جمع بندى از مجموع آنچه در این بخش به اختصار آوردیم, مى توان نتیجه گرفت: دیدگاه تعیین موارد زکات به دست حاکم در هر زمان, که به صورت یک احتمال از سوى گروهى از فقیهان روزگار ما ابراز شده است, با توجه به نشانه هایى که بدانها اشاره کردیم, دیدگاه مناسب مى نماد, گرچه رأیى خلاف مشهور است و دلیلها و تأییدها که براى آن اقامه شده, استوار و قوى نیستند. یگانگى خمس و زکات نکته مهمى که چه بسا راه حل اساسى براى این مطلب باشد, بررسى این مسأله است که آیا راست آمدن هدفها و حکمتهایى که بدان اشاره کردیم, تنها از بودجه زکات امکان دارد و یا مجموعه مالیاتهاى اسلامى, بودجه حکومت و در اختیار ولى امر مسلمانان قرار دارند و به جز برخى جاهاى مصرف, که در روایات تأکید شده که باید از بودجه خاصى برآورده شوند, دیگر نیازها را به گونه شایسته و با استفاده از آنها برطرف مى کند؟ به نظر مى رسد که اگر این مساله, به دقت بررسى شود که آیا خمس و زکات, دو مالیات جداى از یکدیگرند یا این که همه آنها در حقیقت زیر مجموعه (واجب مالى) هستند که بودجه نظام اسلامى را تشکیل مى دهند و در مجموع گرفتن و هزینه کردن آنها به دست حاکم است. براى روشن شدن موضوع, تا اندازه اى گسترده تر, وارد بحث مى شویم: خمس و زکات, کامل کننده یکدیگر در کنار زکات, مالیاتهاى دیگرى از جمله خمس, مطرح است و به نظر مى رسد آنها دو مالیات جداى از هم نیستند, بلکه کامل کننده یکدیگرند و براى هدفى یگانه نهاده شده اند این دو واجب مالى ثابت, گرچه هریک از منابعى خاص برآورده مى گردند, ولى در بسیارى از احکام همانندند.هر دو عبادتند و نیاز به قصد قربت دارند, هر دو سبب پاکى مالها و تزکیه نفس مى شوند و فلسفه تشریع آنها, یکسان است. در حقیقت, خمس و زکات, دو رکن مهم نظام مالیاتى اسلام را تشکیل مى دهند. ثروتمندان, در راستاى راست آمدن عدالت اجتماعى باید بخشى از مال و داراییهاى خویش را مستقیم و یا از راه دولت اسلامى به گروههاى فقیر و نیازمند و برآوردن نیازهاى عمومى و بر آوردن مصالح مسلمانان, انتقال دهند. شاید براى همین بوده است که بسیارى از پیشینیان از فقها, مسائل مربوط به خمس را در کتاب مستقلى در فقه نیاورده اند, بلکه بیشتر, مسائل آن را در ذیل کتاب زکات و یا در بین بحثهاى دیگر آورده اند. چنانکه ابوالصلاح حلبى از پیشینیان فقهاى امامیه (۴۴۷ ـ ۳۷۴هـ ق.) مسائل مربوط به خمس و زکات و برخى دیگر از واجبات مالى را در فصلى زیر عنوان (حقوق مالى) آورده است.۱۳۹ شیخ طوسى نیز در خلاف, قسمتى از مسائل مربوط به خمس را در کتاب زکات و بخشى از آن را در کتاب (فىء وقسمه الغنائم) وکتاب (قمسه الصدقات) قرار داده است.۱۴۰ در (مبسوط) نیز مسائل مربوط به خمس در (کتاب زکات) آمده است.۱۴۱ سید مرتضى در (انتصار)۱۴۲و دیگر کتابهاى فقهى. بر همین اساس گروهى از محققان احتمال داده اند که در واقع خمس هم نوعى زکات و یا از شاخه هاى زکات است; زیرا زکات معناى گسترده اى دارد و همه گونه هاى صدقات واجب وحتى خمس و دیگر واجبات مالى را در بر مى گیرد. تعبیراتى نظیر (الطهاره والنماء) ویا (مایخرجه الإنسان من حق اللّه تعالى الى مستحقیه) و (الحق الواجب فى المال) و مانند آن که در کتابهاى فقه ولغت درمعناى (زکات) آمده است, مى تواند پشتیبان این احتمال باشد۱۴۳٫ علامه عسکرى با اشاره به گستردگى معناى زکات, در قرآن مى نویسد: (وبما انّ الزکات لوحظ فیها الوجوب, ایّ حق اللّه فى المال, نرى انها تشمل انواع الصدقات الواجبه والخمس الواجب و غیر هما من کل ما کتب اللّه على الأنسان فى المال ویشهد لهذا ماورد فى کتاب رسول اللّه لملوک حمیر: (وآتیتم الزکاه من الغنائم خمس اللّه وسهم النبى وصفّیه وما کتب الله على المؤمنین من الصدقه) فان لفظ (من) بعد الزکاه لبیان انواع الزکاه المذکوره بعدها...)۱۴۴ از آن جا که در زکات, واجب بودن حق خداوند در اموال, مقرر گردیده, مى بینیم که همه گونه هاى آن را: صدقه هاى واجب و خمس واجب و غیر آن دو, هرآنچه خداوند بر انسان قرار داده است, در بر مى گیرد. گواه این سخن نامه پیامبر اکرم(ص) به پادشاهان حمیر است که: (وبپردازید زکات را از غنیمتها, خمس خدا و رسول برگزیده او, و آنچه خداوند از صدقه بر مؤمنان واجب گردانیده است.) واقع شدن کلمه (من) پس از زکات, براى بیان گونه هاى زکاتهایى است که پس از آن آمده اند. به موجب این احتمال, که گروهى دیگر از فقیهان روزگار ما, نیز آن را یادآور شده اند, و کار برد گسترده واژه (زکات) در قر آن و احادیث, امکان دارد استفاده شود که زکات, به معناى گسترده, همه واجبات مالى, چه خمس و زکات و چه دیگر واجبات مالى را, در بر مى گیرد. بنابر این, منابع خمس و زکات کامل کننده یکدیگرند, چه آن طور که احتمال دادیم, آنها دو شاخه و دو فرع از یک اصل مالیاتى باشند و چه دو واجب مستقل مالى وجداى از یکدیگر باشند. از این روى, بر فرض که گذشت زمان, نوع سرمایه ها را تغییر دهد و به جاى گاو و گوسفند و شتر و موارد دیگر زکات, سرمایه ها و کالاهاى دیگرى عمده داراییها را تشکیل دهند و... در این اصل مهم که براى راست آمدن هدفهاى الهى و ریشه کن شدن فقر و محرومیت و... باید برخورداران, بخشى از داراییهاى خود را به عنوان مالیات بپردازد, فرقى نمى کند; زیرا اگرقانون زکات آنها را در بر نگیرد, قانون خمس آنها را بر مى گیرد. از آن جا که هم منابع خمس و هم مقدارى که از مال, باید از باب خمس جدا گردد, بسیار بیشتر از زکات است, مى تواند به آسانى هدفهاى اسلامى را تحقق بخشد. از باب نمونه: منابع خمس, همه درآمدها و فایده هایى است که بهره انسان مى شود. روشن است که , یا بیست درصد مجموعه درآمدى که از راههاى گوناگون به دست مى آید, اگر درست گردآورى شود, از همه منابع زکات بیشتر است. بنابر این, خمس, که کامل کننده زکات است, همه گونه هاى داراییها را در بر مى گیرد. بویژه هم خمس و هم زکات در اختیار دولت اسلامى قرار مى گیرد, تا هزینه کند. امکان دارد گفته شود: که هزینه هاى (مصارف) خمس و زکات فرق مى کند. برابر آیات شریفه و روایاتى که از امامان رسیده, زکات بسیار گسترده است و موارد مصرف خمس محدود. در خمس, نیمى از حکومت است, که در زمان غیبت در اختیار ولى امر مسلمانان, یا فقیه جامع الشرایط قرار مى گیرد و نیم دیگر هم براى روبه راه کردن زندگى فقیران و نیازمندان و برآوردن هزینه در راه ماندگان از سادات و... بله, درست است که مصرفهاى خمس و زکات, تفاوت دارند, ولى: ۱ . بسیارى از فقها, از جمله امام خمینى, آن را حق یگانه و همه آن را در اختیار حاکم اسلام مى دانند که وى زندگى سادات فقیر را از آن تأمین کند و به هر گونه که مصلحت بداند در مصالح اسلام و مسلمانان به مصرف برساند. در حقیقت, حاکم, زندگى نیازمندان از سادات را باید از این گونه مالیات, برآورده سازد, نه این که نیمى از مجموعه خمس مال آنان باشد. ۲ . بر فرض که نیمى از آن هم در اختیار حاکم باشد, با توجه به درصد بالا و نیز گستردگى قلمرو آن باز هم مى تواند بودجه مهمى را تشکیل دهد. ۳ . در جاى خود ثابت شده است که خمس و زکات و دیگر مالیاتها را باید در اختیار امام(ع) و حاکم اسلامى گذارد و پیداست که اگر همه این مالها در اختیار حاکم باشد, بسیارى از این ناهماهنگیها و اشکالهایى که مطرح مى شود, پیش نمى آید. زکات نقدین دو مورد از منابع نه گانه برآوردن زکات, درهم و دینار سکه زده شده اند و رایج. دیدگاه مشهور در بین فقهاى شیعه آن است که: بر درهم و دینار, با چهار شرط, زکات واجب مى شود: ۱ . جنس آنها از طلا و نقره باشد. ۲ . پول رایج باشند و سکه زده شده. ۳ . میزان آنها به نصاب لازم (بیست مثقال در نصاب اول و چهار مثقال در نصاب دوم, براى دینار. یکصد و پنج مثقال در نصاب اول و بیست و یک مثقال در نصاب دوم براى درهم.) برسد. ۴ . یک سال کامل و بدون هیچ تغییرى در نزد مالک راکد بماند. بنابراین, طلا و نقره اى که در زمان ما, به گونه شِمش و با قطعات گوناگون در دست مردم و یا مراکز مالى نگهدارى مى شوند, زکات ندارند, چون سکه زده شده نیستند. همچنین پولهاى رایج و اوراق بهادارى که در داد و ستدها کاربرد دارند, زکات ندارند زیرا جنس آنها از طلا و نقره نیست. روشن است که با وجود این شرایط و تعریفى که از نقدین ارائه شده این دو مورد از منابع برآوردن زکات, نمونه خارجى در زمان ما ندارند و بر هیچ یک از اوراق بهادار, اسناد مالى, و میلیاردها ریال پولهاى انباشته شده در بانکها و مراکز مالى که مهم ترین وسیله داد و ستد در عصر حاضر به حساب مى آیند, درخور برابرى نیستند. با این همه, در این مسأله, فقهاى امامیه اتفاق دارند. فقها, هم بر اصل وجوب زکات درهم و دینار و هم بر لزوم تحقق شرایطى که بر آن اشاره کردیم براى وجوب زکات همرأیند. چنانکه شیخ در خلاف ۱۴۵ و سید مرتضى در انتصار۱۴۶ و ابن زهره در غنیه۱۴۷ و علامه در تذکره۱۴۸ و منتهى۱۴۹ و صاحب مدارک۱۵۰ و صاحب جواهر۱۵۱ و بسیارى دیگر ادعاى اجماع و نبود ناهماهنگى کرده اند. مستند فقها روایات ارزشمندى است که اینک به برخى از آنها اشاره مى کنیم: ۱ . در روایت صحیح آمده که على بن یقطین, به حضرت ابوابراهیم موسى بن جعفر(ع) عرض کرد: در نزد من, نزدیک به یک سال است, چیزهاى با ارزشى [درهم و دینار, طلا و نقره] وجود دارد, آیا زکات آنها بر من واجب است؟ امام(ع) فرمود: (لا, کل مالم یحل عندک علیه الحول فلیس علیک فیه زکاه. وکل مالم یکن رکازاً فلیس علیک فیه شیئ) قال قلت: وماالرکاز؟ قال: الصامت المنقوش)۱۵۲) نه. هرچیزى که در نزد تو باشد و سال بر آن نگذرد, زکات ندارد. و هرچیزى که رکاز نگردد, زکات آن بر تو واجب نیست. عرض کردم: رکاز چیست؟ فرمود: (پول) سکه دار راکد. ۲٫ در روایت معتبر دیگرى, جمیل بن دراج از امام صادق و امام کاظم(ع) روایت کرده است که فرمودند: (لیس على التبر زکات, انما هی على الدراهم والدنانیر۱۵۳) طلا و نقره خام [سنگ طلا و نقره] زکات ندارند. زکات, بر درهم و دینار مسکوک مقرر شده است. شرط مسکوک بودن درهم و دینار و گذشت یک سال, براى وجوب زکات از این روایات به خوبى استفاده مى شود. شرط رسیدن به نصاب و طلا و نقره بودن جنس آنها نیز امرى روشن است و افزون بر اتفاق فقها, روایات فراوانى نیز بر آن دلالت دارند که نیازى به یادآورى آنها نمى بینیم. در مسأله زکات نقدین, نکته مهمى که وجودارد این که: معنى و مقصود از نقدین که با تعبیرهاى: (ذهب و فضه) (درهم و دینار) و (المال الصامت) در منابع اسلامى آمده, چیست؟ آیا درهم و دینارى که در روایات آمده اندو زکات بر آنها واجب شده, موضوعیت دارند و مخصوص پولهاى درگردش آن زمان بوده است؟ و یا موضوعیت ندارند و منظور پولى است که در دست مردم راکد بماند و مورد استفاده قرار نگیرد؟ همان طور که اشاره کردیم فقهاى ما, فقط همان پول در گردش آن زمان را با شرایط و خصوصیاتى که برشمردیم, داخل در قانون زکات دانسته اند و پولهاى امروز, مانند اسکناس, سکه هاى فلزى غیر طلا و نقره و... را خارج از قلمرو این حکم مى دانند. البته فقهاى عامه, به جز حنبلیان, پولهاى در گردش در هرزمان را داخل نقدین مى دانند و براین باورند: هدف شارع آن بوده است: از پولى که کنز مى شود و بیش از یک سال از جریان اقتصادى کنار مى رود و در یک جا راکد مى ماند, مالیات اخذ کند. در آن زمان, چنین پولى طلا و نقره مسکوک بوده و اکنون اسکناس است. عبدالرحمان جزیرى در: (فقه على المذاهب الاربعه) مى نویسد: (جمهور الفقهاء یرون وجوب الزکاه فى الاوراق المالیه, لانّها حلت محل الذهب والفضه فی التعامل, و یمکن صرفها بالفضه بدون عسر, فلیس من المعقول ان یکون لدى الناس ثروه من الاوراق المالیه ویمکنهم صرف نصاب الزکاه منها بالفضه, ولایخرجون منها زکاه, ولذا اجمع الفقهاء ثلاثه من الأئمه على وجوب الزکاه فیها وخالف الحنابله فقط...۱۵۴ عموم فقیهان برآنند که در اوراق مالى, زکات واجب است; زیرا آنها اکنون در داد و ستدها, به جاى طلا و نقره به کار مى روند و به آسانى مى توان آنها را به نقره تبدیل کرد. بنابراین, عقلایى نیست که در نزد مردم سرمایه و ثروت بزرگى از اوراق مالى باشد, و براى آنان تبدیل نصاب آنها به نقره امکان داشته باشد, با این حال, زکات آن را خارج نکنند. از این روى, همه فقهاى مذاهب اهل سنت, به غیر از حنبلیان که مخالفت کرده اند, براین نظرند. همانا, در میان فقهاى سه مذهب یادشده اهل سنت نیز, کم وبیش, در این مسأله اختلافاتى وجود دارد: از شافعیان گزارش شده که در اوراق مالى زکات را واجب نمى دانند. ولى روى هم رفته فقهاى اهل سنت, زکات نقدین را به اوراق مالى و اسکناسها مى گسترند. در میان فقهاى شیعه روزگار ما نیز, گروهى این نظر را دارند که فرقى بین پولهاى درگردش روزگار ما و درهم و دینار مسکوک در صدر اسلام نیست وپول اگر به حد نصاب برسد و یک سال راکد بماند, زکات دارد. شهید سید محمدباقر صدر, در حاشیه اى که بر کتاب (منهج الصالحین) آقاى سید محسن حکیم دارد, مسأله را چنین طرح مى کند: (هنا کلام فی ان زکاه النقدین هل تختص بخصوص مایسمى بالنقود؟ او أن المقصود من النقدین فیها کل ما تمحض فی المالیه امّا بطبعه کالنقود او بعنایه اعداده للتجاره کالسلع التجاریه ولکن یشترط فی وجوبها فی تلک السلع على القول به مضى الحول على السلعه بعینها)۱۵۵ در این جا, این سخن به میان مى آید که آیا زکات نقدین, ویژه همان چیزهایى است که نقود نامیده مى شوند,یا آن که منظور از نقدین چیزهایى است که ویژه مالیت و ارزش گذاریند, حال یا به طبیعت خود, مانند پولهاى مسکوک و یا به اعتبار درست شدن و آماده شدن آنها براى تجارت و داد و ستد, مثل کالا و چیزى که با آن داد و ستد مى کنند. البته اگر براین باور باشیم که زکات بر آنها واجب است, مسلم در وجوب زکات گذشت یک سال شرط است. و سپس در جمله دیگرى که حاشیه بر جمله (... ان یکونا مسکوکین...) است, نظر خود را چنین بیان مى دارد: (المناط اتخاذهما نقداً بآی نحو کان۱۵۶٫٫٫ ملاک, بهربردارى پول, از نقدین است, به هرگونه که باشد. گویا شهید صدر تنقیح مناط کرده که زکات نقدین, یعنى آنچه ابزار داد وستد است, زکات دارد. ملاک, پول بودن است. محمد جواد مغنیه نیز, همین دیدگاه را دارد۱۵۷٫ گروهى با طرح این مسأله و یادآورى قرائن و مؤیداتى, این نظریه را تقویت کرده اند, ولى خود نظر روشنى نداده اند۱۵۸٫ ما, در این جا, تمامى آنچه را براى تأثیر و استوار ساختن در برگیرندگى زکات نقدین, اسکناسها و اوراق مالى را آورده اند و یا مى توان آورد, به گونه خلاصه مى آوریم: ۱ . طلا و نقره, پشتوانه اوراق مالى: پولهاى درگردش امروزى و اوراق بهادارى که وسیله یک دادوستد قرار مى گیرند, در حقیقت, به جاى همان طلا و نقره اند; زیرا طلا و نقره, پشتوانه این اوراق بها دارند که در بانکها و خزانه دولتها نگهدارى مى شوند. در عصر حاضر, دولتها براى آسانى کار بازرگانى و دادوستد, طلاها و جواهرات را قیمت گذارى و ارزش سنجى مى کنند و در برابر آنها, اسکناس به چاپ مى رسانند و در بین مردم, نشر مى دهند, از این روى, اسکناسها, بدون آن پشتوانه, ارزش عقلایى ندارند. به گونه اى که اگر فردى, در برابر کالایى که فروخته, اسکناسى به او بدهند بدون پشتوانه و یا اسکناسى باشد که به آسانى تبدیل به طلا و نقره نشود, حاضر نخواهد شد که در برابر کالاى خود, چنین اسکناسى را دریافت کند و... پولهاى امروزى, در حقیقت, نماینده همان نقدین هستند و هیچ فرقى بین آنها نیست. اگر به مقدار وجوب زکات برسند و یک سال راکد بمانند, قانون زکات, آنها را در برمى گیرد. شاید بشود در این دلیل خدشه کرد که همیشه پول, داراى پشتوانه طلا و نقره نیست گاه, دولتى چندها برابر طلا و نقره موجود در خزانه, اسکناس نشر مى دهد. چاپ و نشر اسکناس و اوراق بهادار, پیرو اعتبار دولتها و مقررات ویژه اى است که بانک مرکزى تعیین مى کند. ۲ . جلوگیرى از کنز: افزون بر هدفهاى کلى که در فلسفه تشریع زکات منظور شده و در بحث پیش به آن اشاره کردیم, چنین برمى آید, جلوگیرى از کنز پول و خارج ساختن آنها از مدار اقتصادى که سبب رکود فعالیتهاى اقتصادى و بلوکه شدن داراییها کشور مى گردد, مورد نظر بوده است; از این روى, بسیارى از فقها بر واجب بودن زکات نقدین, به حرمت کنز نیز استدلال کرده اند. محقق در معتبر مى نویسد: (لاخلاف فی وجوب الزکاه فیها (نقدین) ویدل ایضاً علیه قوله تعالى: (والذین یکنزون الذهب والفضه ولاینفقونها فى سبیل الله فبشرهم بعذاب ألیم...۱۵۹) در وجوب زکات در طلا و نقره (نقدین) اختلافى نیست و[افزون بر دلیلهاى دیگر] آیه شریفه نیز بر آن دلالت مى کند. خداوند مى فرماید: و آنان که طلا و نقره را ذخیره مى سازند و در راه خدا بخشش نمى کنند, به مجازات دردناک بشارت ده. پیش از اختراع پول, مسأله تبدیل فرآورده ها وکالاها در میان مردم در گردش بود. هرکس کالایى را که تولید مى کرد و از نیاز خودش بیشتر بود, مى داد و در برابر آن کالاى مورد نیاز خویش را مى گرفت. طبیعى بود مبادله کالا به کالا, دشواریهاى فراوانى را به همراه داشت. پیدایش طلا و نقره و روشن شدن اهمیت و ارزش آنها به زودى آنها را به ابزارى براى مبادله کالاها درآورد. بنابراین, فلسفه اصلى نقدین و پول, همان گردش سریع و کامل چرخهاى دادوستد و بازرگانى است و آنها که پول را از حرکت باز مى دارند, حرکت مبادلات را کند مى کنند و سبب زیان به منافع جامعه مى گردند. در حقیقت گنجینه ساختن پول, کارى است خلاف فلسفه ایجاد پول. براین اساس, اسلام افزون براینکه گنج و ذخیره سازى طلا و نقره را, که وسیله و ابزار دادوستد کالا در آن زمان به شمار مى آمد, تحریم کرده, با وضع زکات بر آن, به گونه اى مردم را از ذخیره سازى و راکد نگهداشتن آنها بازداشته است. شهید سید محمدباقر صدر با اشاره به آیه حرمت کنز: (والذین یکنزون الذهب والفضه۱۶۰) مى نویسد: (ولیس الذهب والفضه الاّ مثالین للنقد و النقد هو الذی من شأنه أن ینفق, فهذا یعنى أن اکثار النقد محرم.... وقد یکون هذا هو السبب فی اعتبار رکود المال لدى صاحبه سنه کامله شرطاً فى ثبوت زکاه النقدین۱۶۱٫٫٫) طلا و نقره, چیزى نیست مگر نمونه اى براى پول. و پول چیزى است که باید خرج شود و به جریان افتد. بنابراین, نگهدارى و گنج آن حرام است. ... و مى تواند همین رکود مال به مدت یک سال در نزد صاحب مال, شرط ثابت شدن زکات نقدین قرار گیرد. در جاى دیگر, با اشاره به همین نکته مى نویسد: (اسلام همچنانکه کنز و انباشتن پول را حرام دانسته, در بسیارى حالات نیز, مالیات بر پول نقد انباشته شده معین نموده است, تا این که پول, از نقش حقیقى خود, به عنوان وسیله اى آسان براى مبادله کالا به کالا, منحرف نشود و به وسیله احتکار و ثروت اندوزى و استثمار و حاکمیت زور تبدیل نگردد۱۶۲٫) پس, فلسفه تشریع زکات نقدین, ایجاب مى کند که پولهاى درگردش زمان ما, یعنى اسکناسها و اوراق بهادار, در قلمرو قانون زکات وارد گردند. این دیدگاه شهید صدر, با دیدگاه ایشان: (تعیین موارد وجوب زکات, به عهد حاکم است) بهتر تحقق مى یابد. البته برابر نظرگاه مشهور هم: (زکات تنها در نُه چیز واجب است), نوع استدلال, در خور تطبیق است. زیرا به باور اینان, زکات بر پول قرار داده شده و پول چیزى است که در هرزمانى, بین مردم, جریان دارد. ۳ . تبدیل موضوع: در صدر اسلام, موضوع زکات نقدین, طلا و نقره مسکوک و درگردش, یا همان درهم و دینار بوده که با آنها خرید و فروش, انجام مى پذیرفته است. ولى اکنون, موضوع زکات نقدین تغییر یافته و جاى درهم و دینار را اسکناس و اوراق مالى گرفته است و اینها, همان نقش را که در آن روزگار, درهم و دینار داشتند, دارند. پس با دگرگونى موضوع, حکم مسلم تغییر نمى کند, بلکه روى موضوع جدید مى رود. در بابهاى دیگر فقه نیز ما, همانند این را داریم. ازباب نمونه: در کتاب جهاد, احکامى براى پیادگان, سوارگان, تیر اندازان, کمان داران, سپراندازان و چگونگى تقسیم غنائم بیان شده که اکنون, بیشتر و بلکه همه آنها دگرگون شده اند و موضوعهاى جدیدى جاى آنها را گرفته, با این حال, احکام جهاد بر موضوعات جدید هم جارى است. همین طور در کتابها و بابهاى دیگر فقهى موضوعاتى را که اکنون تغییر یافته باشند فراوان مى توان یافت که درهمه آنها حکم بر همان موضوعات جدید جارى است۱۶۳٫ از این دلیل پاسخ داده اند که موضوع زکات نقدین, طلا و نقره است و طلا و نقره, به حال خود باقى است. بله, طلا و نقره با شرایطى که براى وجوب زکات بر آن گفته شده کم و یا اصلاً در زمان ماوجود ندارند, ولى, تا موضوع وجود دارد, حکم روى همان موضوع مى رود و سرایت آن به اسکناس و مانند آن دلیل مى خواهد. ۴ . گسترش معناى نقدین (الغاى خصوصیت): گروهى از فقهاى روزگار ما, بر این باورند که: منظور از (نقدین) در روایات و سخنان امامان(ع) خصوص طلا و نقره سکه زده شده نیست. در حقیقت, طلا و نقره در آن روزگار ابزار مبادله بوده اند, از این روى, در روایات تعبیر به طلا و نقره مسکوک یا درهم و دینار شده است وگر نه هدف اسلام, نهادن زکات بر وسیله مبادله کالاها بوده که اکنون اسکناسها و اوراق مالى, همان نقش را دارند. محمد جواد مغنیه در باره آراء فقها در مورد زکات نقدین مى نویسد: (قال فقهاء هذا العصر کلهم او جلّهم ان الأموال اذا کانت من نوع الورق کما هی الیوم فلازکات فیها وقوفاً عند حرفیه النص الذی نطق بالنقدین الذهب و الفضه, ونحن على خلاف معهم, ونقول بالتعمیم, لکل مایصدق علیه اسم المال, و(العمله) وان النقدین فی کلام اهل البیت(ع) أخدا وسیله, لاغایه, حیث کانا العمله الوحیده فی ذلک العهد. ولیس هذا من باب القیاس المحرم, لأنّ القیاس مأخوذ فی مفهومه وحقیقته ان تکون العله المستنبطه مظنونه لامعلومه... ونحن هنا نعلم علم الیقین ان عله الزکاه فی النقدین موجوده بالذات فی الورق, لامظنونه, فتکون کالعله المنصوصه اَوْ اقوى, واذن, هى من باب تنقیح المناط المعلوم, لامن باب القیاس المظنون المجمع على تحریم العمل به۱۶۴٫٫٫) فقیهان این روزگار, همه و یا بیشتر آنان, بر این باورند که اگر اموال (نقدین) از نوع اسکناس باشند, چنانکه امروز هست, زکاتى بر آنها واجب نیست. بدان جهت که نصوصى که زکات نقدین را بازگو مى کنند, قید: (طلا و نقره) دارند. ولى ما با آنها اختلاف داریم و بر این نظریم که زکات نقدین, گسترش مى باید و بر هر چیزى که اسم پول و ارز صدق کند, بار مى شود; زیرا (نقدین), در سخن امامان(ع) وسیله اند, نه هدف, تا این که آن دو, تنها ارز در این عصر باشند. البته این از باب قیاس حرام, نیست. زیرا در مفهوم و حقیقت آن نوع قیاس, علت ظنّى وجود دارد, نه علت روشن.... ما, از روى قطع و یقین مى دانیم, نه گمان, که علت زکات نقدین, ذاتاً در اوراق مالى و اسکناس هم وجود دارد. پس در حقیقت, مثل علت منصوصه و یا قوى تر از آن است, بر این اساس, گسترش زکات نقدین به اوراق مالى و اسکناس, از باب قیاس ظنى که بر حرمت آن اتفاق است, نیست. خلاصه, طلا و نقره و درهم و دینار بودن, خصوصیتى ندارد, منظور چیزى است که وسیله دادوستد قرار مى گیرد. بنابراین, اوراق بهادار, در زمان ما, حکم همان درهم و دینار آن زمان را دارند و حکم زکات, اگر شرایط وجوب فراهم باشد, در مورد آنها نیز جارى است. همانا, با توجه به تاکیدى که به طلا و نقره بودن نقدین در روایات شده, الغاى خصوصیت و گسترش معناى نقدین به اسکناس و… مشکل است. هرچند بیرون آوردن پولهاى در گردش و ملیاردها اسکناسى که امروزه جایگزین درهم و دینار شده اند و اساس دادوستدها را تشکیل مى دهند, از قلمرو قانون زکات, بسیار مُشکل تر مى نماد و سبب مى شود که اصلاً زکات نقدین, نمونه اى نداشته باشد. البته اگر بپذیریم و بتوانیم استوار سازیم که کم و زیاد کردن منابع زکات در هرزمان در دست حاکم قرار دارد که در بخش پیش بدان پرداختیم, در زکات نقدین, مشکلى نخواهد بود وگر نه براى حلّ درست این مسأله, باید کاوشها و بررسیهاى علمى دقیق ترى صورت گیرد. بایستگى گسترش خمس سودهاى کسبها معروف و مشهور بین فقهاى شیعه, وجوب خمس در سودهاى کسبها (ارباح مکاسب) است. بسیارى از فقها, پیشینیان و پسینیان و همروزگاران, به وجوب و بایستگى آن به روشنى اشاره دارند, از آن جمله: شیخ مفید۱۶۵, شیخ طوسى۱۶۶, محقق حلى۱۶۷, علامه۱۶۸, ابن ادریس۱۶۹, ابن زهره۱۷۰, سید مرتضى۱۷۱, ابن براج۱۷۲, سلار۱۷۳, صاحب حدائق۱۷۴, صاحب مدارک۱۷۵, شیخ انصارى۱۷۶ و... در میان فقهاى شیعه, ظاهراً, تنها ابن جنید۱۷۷ در وجوب آن تردید کرده به احتیاط گرویده است. در برابر, فقهاى اهل سنت, بیشتر, خمس سودهاى کسبها را واجب نمى دانند و مالیات خمس را تنها در غنائم جنگى واجب مى دانند. آنان حتى در معادن و گنجها, گرچه به وجوب خمس فتوا داده اند, ولى آن را از موارد زکات شمرده اند. افزون بر وجوب, فقهاى شیعه بر گستردگى خمس سودهاى کسبها نیز تاکید ورزیده اند. در نظر آنان, سودهاى کسبها, محدود به درآمدهاى به دست آمده از داد وستد و کار نیست, بلکه بر تمامى درآمدها و منافعى که از راهها و شغلهاى گوناگون به دست آید و از هزینه زندگى اضافه باشد, واجب مى شود. فقیهان, با برشمردن شغلها و راههاى به دست آوردن درآمد در زمان خویش, گستردگى آن را به خوبى نموده اند. دلیلهاى وجوب خمس در سودهاى کسبها براى وجوب خمس در سودهاى کسبها, به دلیلهاى فراوانى استدلال شده است که به برخى از آنها اشاره مى کنیم: ۱ . آیه غنیمت: (واعلموا انّما غنمتم من شیئ فانّ للّه خمسه و للرسول ولذى القربى والیتامى والمساکین وابن السبیل۱۷۸٫٫٫) و بدانید هرگونه غنیمتى به شما رسد, خمس آن براى خدا و براى پیامبر و براى ذى القربى و یتیمان و مسکینان و در راه ماندگان است… واژه (غنیمت) از ریشه (غنم) به معناى دست یافتن به چیزى و رسیدن به فایده و درآمد است. ابن فارس در معناى این واژه مى نویسد: (یدل على افاده الشیء لم یملک من قبل.۱۷۹) دلالت بر به دست آوردن و فایده بردن چیزى مى کند که از پیش ملک انسان نبوده است. راغب اصفهانى, با اشاره به این که واژه غنیمت از ریشه (غنم) به معناى گوسفند است, مى نویسد: (... ثم استعملوا فی کل مظفور به من جهه العدى وغیره۱۸۰٫) سپس در هرچیزى که انسان از دشمن و یا غیر دشمن به دست مى آورد, به کاررفته است. در لسان العرب۱۸۱ و مجمع البحرین۱۸۲ نیز به همین معنى آمده است با این تفاوت که آنان (من غیر مشقه) در معناى غنیمت قید کرده اند. به عقیده آنان, غنیمت به فایده و سودى گفته مى شود که بدون زحمت به دست آید. براین اساس, معناى غنیمت گسترده است و هرفایده و سودى را دربرمى گیرد. چه این سود از راه جهاد و پیروزى بر کفار به دست آید, چه از راه کار و تلاش و تجارت, یا از راههاى معدن کاوى, شناگرى و… فقهاى اهل سنت, خمس را محدود به غنائم جنگى مى دانند و در وجوب خمس سودهاى کسبها, با علماى شیعه اختلاف نظر دارند. مستند آنان در این دیدگاه, واژه (غنیمت) است که بر غنائم جنگى اطلاق شده و شأن نزول آیه شریفه را که ناظر به پیروزى مسلمانان بر کافران در جنگ بدر است مؤید آن شمرده اند. ولى اشاره کردیم که معناى (غنیمت, گسترده است و دلیلى ندارد که ما آن را به گونه اى خاص از درآمد اختصاص دهیم. البته تردیدى نیست که دستاوردهاى جنگى, از نمونه هاى روشن غنیمت است, ولى این سبب نمى شود که واژه (غنیمت) بر فایده ها و درآمدهایى که از راههاى گوناگون دیگر به دست مى آید, صدق نکند. شأن نزول آیه شریفه نیز عموم آیه را تخصیص نمى زند و گستردگى معنى را محدود نمى سازد. بسیارى از مفسران و فقهاى اهل سنت نیز به گستردگى واژه (غنیمت) به روشنى اشاره دارند. گفته اند: در اصل, هرفایده و درآمدى که بهره انسان گردد, دربر مى گیرد.با این حال مى گویند: معناى شرعى آن, همان غنائم جنگى است۱۸۳٫ فقها و مفسران شیعه, بر وجوب خمس سودهاى کسبها به این آیه شریفه استدلال کرده اند و تأکید کرده اند که غنائم ویژه غنائم جنگى نیست و همه گونه هاى درآمدها را دربر مى گیرد۱۸۴٫ شیخ مفید از پیشینیان فقهاى شیعه مى نویسد: (والخمس واجب فی کل مغنم... والغنائم کل ما استفید بالحرب من الأموال... وکل مافضل من ارباح التجارات والزراعات والصناعات عن المؤنه والکفایه فی طول السنه على الإقتصاد۱۸۵) خمس در هرغنیمتى واجب است و غنیمت, یعنى هرچیزى از مالها در جنگ با کفار به دست آید... و هرسودى که از تجارت و کشاورزى و صنعتگرى به دست آید و از هزینه معمول سالانه, زیاد آید. شیخ نیز پس از بر شمردن موارد خمس, به آیه شریفه استناد کرده و مى نویسد: (وهذه الأشیاء کلها مما غنمه الانسان۱۸۶). مانند این سخنان را محقق در معتبر و علامه در تذکره و منتهى و صاحب مدارک و صاحب جواهر و بسیارى دیگر گفته اند۱۸۷٫ افزون برگستردگى معناى غنیمت در کتابهاى لغت, در مصادر روایى و سخنان امامان(ع) نیز, در معناى گسترده که هر فایده اى را دربرمى گیرد, استعمال شده است. در نهج البلاغه, در نامه ها و خطبه هاى امیرالمؤمنین(ع) بسیار این کلمه به کاررفته است از جمله: (ان اللّه سبحانه جعل الطاعه غنیمه الاکیاس۱۸۸). خداوند, اطاعت و فرمانبردارى [از حق را] غنیمت و بهره هوشمندان قرارداده است. یا: (... من اخذ بها لحق وغنم۱۸۹٫٫٫) کسى که راه [خدا] را پیش گیرد, به منزل رسیده و سود برده است. یا: (اغتنم المهل و بادر الأجل۱۹۰) فرصتها را غنیمت بشمارید و مهلتها را دریابید. یا: (الحمد لله الذى علا بحوله و دنا بطوله, مانع کل غنیمه وفضل.۱۹۱) سپاس خدایى را که برتر است به قدرت و نزدیک است از جهت عطا و نعمت, بخشنده هرفایده و فضلى. و نیز در نامه هاى۲۳, ۳۱, ۴۵, ۵۳ و… در احادیث رسیده از پیامبر نیز, این گستردگى معناى غنیمت فراوان, به چشم مى خورد, چنانکه در حدیثى در باب رهن مى خوانیم: (الرهن لمن رهنه, له غنمه وعلیه غرمه۱۹۲) رهن از آن کسى است که گرو گذاشته است, سود از آنِ او و زیان نیز برعهده اوست. یا: (غنیمه مجالس الذکر الجنه). فایده انجمنهاى یاد خدا, بهشت است. یا: (الصوم فی الشتاء الغنیمه البارده) روزه در زمستان غنیمت آسانى است.و…۱۹۳ بنابراین, معناى غنیمت در آیه شریفه, گسترده است و در برگیرنده هرنوع فایده و سودى که بهره انسان گردد, مى شود, چه از راه جهاد با کفار و چه از راه کسب و کار و تجارت و یا راههاى دیگر. ۲ . روایات امامان(ع): در روایات بسیارى به وجوب خمس در سودهاىکسبها, به روشنى اشاره شده است, از جمله: * امام صادق(ع) در تغییر آیه شریفه (واعلموا انّما غنمتم من شیئ..) مى فرماید: (هی واللّه الافاده یوماً بیوم۱۹۴٫٫٫) سوگند به خدا آن فایده اى است که روز به روز بهره انسان مى شود. * عبدالله بن سنان از امام صادق(ع) روایت کرده که فرمود: (على کل امرئ غنم او اکتسب الخمس مما اصاب ...۱۹۵) بر هرفردى که غنیمتى به دست آورد و یا کسبى کند, خمس آنچه را به دست مى آورد واجب است.... * محمد بن حسن اشعرى مى گوید, گروهى از یاران ما, خدمت امام جواد(ع) نامه نوشتند و پرسیدند: آیا خمس بر هردرآمدى است که بهره انسان شود, چه کم چه زیاد, از هرنوع که باشد فرقى نمى کند؟ آیا بر صنعتگران هم خمس است؟ چگونه؟ حضرت در پاسخ آنان به خط خویش مرقوم فرمود: (الخمس بعد المؤنه)۱۹۶ خمس, پس از کسر هزینه است. * ابو على بن راشد وکیل امام حسن عسکرى(ع) مى گوید به آن حضرت نامه نوشتم: شما مرا امر فرمودید: برخیزم و حق شما (خمس) را (از شیعیان) بگیرم. من هم فرمان شما را به شیعیان رساندم. گروهى از آنان گفتند: حق امام چیست؟ من نمى دانم, در پاسخ آنان چه بگویم. حضرت فرمود: بر آنان خمس واجب است. عرض کردم: در چه چیزى؟ فرمود: در کالاها و کشتزارها. عرض کردم: آیا به تاجران و صنعتگران واجب است. فرمود: اگر پس از کسر هزینه در امکان آنان باشد.۱۹۷ از این روایات و روایات فراوان دیگر, که به این مضمون از پیشوایان دین رسیده است, به خوبى وجوب خمس در سودهاى کسبها و همه سودها و در آمدهاى انسان, استفاده مى شود. به سند ودلالت پاره اى از این روایات اشکال شده, ولى با توجه به بسیارى روایات و نیز دلالت روشن آیه شریفه و فتواى اصحاب به مضمون این روایات, جایى براى بحث در سند و دلالت آنها نیست. ۳ . اجماع: علماى شیعه, ادعاى اجماع دارند بر این که در سودهاى کسبها, خمس واجب است. شیخ طوسى مى نویسد: (یجب الخمس فی جمیع المستفاد من أرباح التجارات والغلات والثمار على اختلاف أجناسها بعد اخراج حقوقها ومؤنها واخراج مؤنه الرجل لنفسه و مؤنه عیاله سنه. ولم یوافقنا على ذلک احد من الفقهاء, دلیلنا اجماع الفرقه ۱۹۸٫٫٫) درهمه بهره هایى که از تجارت و غلات و میوه هاى گوناگون به دست مى آید, پس از کسر هزینه هاى آنها و کسر هزینه فرد و اهل و عیال وى, خمس واجب است. و هیچ یک از فقهاى اهل سنت, در این نظر با ما موافق نیستند. دلیل ما اجماع علماى شیعه است. شیخ طوسى, پس از اشاره به گستردگى خمس سودهاى کسبها و مخالفت فقهاى اهل سنت, ادعاى اجماع مى کند. غیر از شیخ, علامه در منتهى و تذکره و شیخ طبرسى در مجمع البیان و سید مرتضى در انتصار و ابن زهره در غنیه و بسیارى دیگر بر وجوب خمس در سودهاى کسبها ادعاى اجماع کرده اند. در بین فقهاى شیعه, گویا کسى مخالف این دیدگاه نیست و وجوب آن را همه پذیرفته اند. گروهى از عبارت ابن جنید در مختلف, نتیجه گرفته اند که وى در مسأله تردید کرده است. علامه در مختلف مى نوسید: (المشهور بین علمائنا ایجاب الخمس فی ارباح التجارات والصناعات والزراعات, وقال ابن الجنید: فامّا ما استفید من میراث أو کدّ بدن او صله أخ او ربح تجاره اَوْ نحو ذلک, فالأحوط اخراجه, لاختلاف الروایه فی ذلک, ولو لم یخرجه الانسان لم یکن کتارک الزکاه التی لاخلاف فیها۱۹۹). مشهور بین علماى ما, وجوب خمس در سودهاى دادوستد وصنعتگرى و کشاورزى است. و ابن جنید گفته است: امّا در آنچه از میراث به انسان مى رسد, یا با زحمت و کار بدنى بهره انسان مى شود و یا پاداش و هدیه اى از برادرى مى رسد و یا سود تجارت و مانند آن, پسندیده تر, کنارنهادن خمس آن است; زیرا روایات در این باره گوناگون است و اگر آن را انسان خارج نکند, مانند ترک کننده زکات, که در آن اختلافى وجود ندارد, نیست. از ظاهر سخن ابن جنید بر مى آید, در وجوب خمس سودهاى کسبها, تردید دارد و ظاهراً احتیاط وى, از روایات تحلیل مایه مى گیرد. امّا خود ابن جنید, خوددارى از خارج کردن خمس را جایز ندانسته است و افزون براین, احتیاط وى به اجماع زیانى نمى رساند و روایات تحلیل هم, همان گونه که بسیارى از فقها احتمال داده اند, بر فرض درستى سند آنها و تمام بودن دلالت آنها, مربوط به مناکح و دوران سخت شیعه در آن روزگار است. البته غیر از مخالفت ابن جنید, از زوایاى دیگر نیز امکان دارد کسى در جهت بودن اجماع, خدشه کند. با این همه, به فرض که بر دلالت دلیل اجماع هم خدشه وارد آید, به اصل وجوب خمس در سودهاى کسبها آسیبى وارد نمى آید. بنابراین بایسته بودن گستردگى خمس سودهاى کسبها در میان فقهاى شیعه روشن است و آیات و روایات, به روشنى بر آن دلالت دارند. ________________________________________ ۱ . (نهایه), شیخ طوسى, در: (جوامع الفقهیه)/ ۳۰۰; (مختلف الشیعه), علامه حلى, ج۳/ ۱۸۵ ـ ۱۹۶, دفتر تبلیغات اسلامى. گروهى از فقها (مال حلال مخلوط به حرام) و (زمینى را که کافر ذمى از مسلمان بخرد) از موارد خمس نیاورده اند و پنج مورد از موارد هفت گانه را ذکر کرده اند. ر . ک:(الانتصار), سید مرتضى علم الهدى, در (جوامع الفقهیه)/ ۱۵۵; (غنیه النزوع) ابن زهره, در: (جوامع الفقهیه)/ ۵۰۷; (وسیله), ابن حمزه, در: (جوامع الفقهیه)/ ۷۱۸٫ (المراسم) سلاربن عبدالعزیز دیلمى, در: (جوامع الفقهیه)/ ۵۸۱٫ ۲ . (جواهر الکلام), شیخ محمد حسن نجفى, ج۱۶/۵, دار احیاء التراث العربی, بیروت; (نهایه) چاپ شده در: (جوامع الفقهیه)/۳۰۰٫ ۳ . (خلاف), شیخ طوسى, ج۲/ ۱۱۶ ـ ۱۱۹, انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین; (خراج), قاضى ابویوسف,/ ۲۱, ۲۲ و۷۰٫ ۴ . (تحریر الوسیله), امام خمینى, ج۱/ ۳۱۵, دار التعارف, بیروت. ۵ . (فقه الزکاه), یوسف قرضاوى, ج۱/ ۱۴۶, مؤسسه الرساله, بیروت. نقل او از: (المحلى) ابن حزم, ج۵/ ۲۰۹; (الفقه على المذاهب الأربعه), عبدالرحمان جزیرى, ج۱/ ۵۹۶, دار احیاء التراث العربی, بیروت. ۶ . (تذکره الفقهاء), علامه حلى, ج۱/ ۲۰۵ مکتبه المرتضویه, قم. ۷ . (جواهر الکلام), ج۱۵/ ۶۵٫ ۸ . (مقنعه), شیخ مفید, ۲۷۸/, کنگره شیخ مفید. ۹ . (مبسوط), شیخ طوسى, ج۱/۲۶۴, مکتبه المرتضویه, قم. ۱۰ . (مراسم), سلاربن عبدالعزیز دیلمى, چاپ شده در (جوامع الفقهیه)/ ۵۸۱٫ ۱۱ . (مهذب), ابن براج, ج۱/ ۱۸۶, انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین, قم. ۱۲ . (دراسات فی ولایه الفقیه), حسینعلى منتظرى, ج۳/ ۶۲, ۳۴۰, دار الفکر, قم. ۱۳ . (معتبر فی شرح المختصر), محقق حلى/ ۲۹۶; (تذکره الفقهاء), علامه حلّى ج۱/ ۲۵۴٫ ۱۴ . (معتبر فی شرح المختصر), محقق حلى/ ۲۵۸٫ ۱۵ . (غنیه), در (جوامع الفقهیه)/ ۵۰۴٫ ۱۶ . (منتهى المطلب), علامه حلى, ج۱/ ۴۷۳٫ ۱۷ . (تذکره الفقهاء), ج۱/ ۲۰۵٫ ۱۸ . (خلاف), ج ۵۴/۲ ـ ۶۱٫ ۱۹ . (ناصریات) سید مرتضى علم الهدى در: (جوامع الفقهیه)/ ۲۴۰٫ ۲۰ . (مبسوط), شیخ طوسى ج۱/ ۱۹۰; (مقنعه) شیخ مفید/ ۲۳۴٫ (کتاب الزکاه), شیخ انصارى, تراث الشیخ الاعظم, ج۱۰/ ۱۲۸, کنگره شیخ انصارى, قم. ۲۱ . (مختلف الشیعه), علامه حلّى ج۳/ ۷۱٫ ۲۲ . (همان مدرک)/ ۷۰٫ ۲۳ . (همان مدرک)/ ۷۲٫ ۲۴ . (رجال نجاشى), تحقیق: محمد جواد نائینى, ج۲/ ۴۲ شماره ۱۲۰۹, دار الاضواء بیروت. ۲۵ . (فروع کافى), کلینى, ج۳/ ۵۰۹, دار التعارف, بیروت. ۲۶ . (طبقات اعلام الشیعه), شیخ آقا بزرگ تهرانى, قرن چهارم/ ۳۲۴, اسماعیلیان, قم. ۲۷ . (دعائم الاسلام), نعمان بن محمد, تحقیق آصف بن على أصغر فیضى, ج۱/ ۲۶۵, دار المعارف, قاهره. ۲۸ . غیر از صاحب دعائم, احمدبن یحیى بن مرتضى, صاحب کتاب (البحر الزخار) از فقهاى زیدیه نیز معتقد به گسترش بوده است. ر.ک (البحر الزخار), ج۲/ ۱۴۵, دار لمحکمه, صنعا. ۲۹ . (فروع کافى), ج۳/ ۵۰۹ ـ ۵۱۱٫ ۳۰ . (کتاب الزکات), حسینعلى منتظرى, ج۱/ ۱۵۴, انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى, قم. ۳۱ . (بیست و پنج رساله فارسى), محمد باقر مجلسى, تحقیق رجایى, (رساله خمس و زکات)/ ۳۴۷, کتابخانه آیت اللّه مرعشى. ۳۲ . (مرآه العقول), علامه مجلسى ج۱۶/ ۲۱, دار الکتب الاسلامیه, تهران. ۳۳ . (جواهر الکلام), ج۱۵/ ۷۲٫ ۳۴ . (مقنع), شیخ صدوق, در (جوامع الفقهیه)/ ۱۴٫ ۳۵ . (فقه الرضا), منسوب به امام رضا(ع), ج۱/ ۱۷۲, تحقیق مؤسسه آل البیت, کنگره جهانى امام رضا; (مختلف الشیعه) علامه حلّى ج۱/ ۷۹٫ ۳۶ . (مجموعه آثار شهید صدر), تصویرى از اقتصاد اسلامى/ ۳۳, ترجمه دکتر جمال موسوى, روزبه. ۳۷ . (منابع فقه), محمدتقى جعفرى/ ۷۸, نور. ۳۸ . (تبصره الفقهاء), محمد صادقى, ج/۲۰۹, فرهنگ اسلامى. ۳۹ . (منابع فقه), محمد تقى جعفرى/ ۷۸٫ ۴۰ . (مجموعه آثار), مقاله تصویرى از اقتصاد اسلامى/ ۳۳٫ ۴۱ . (منهاج الصالحین), سید محسن حکیم, با تعلیق و حاشیه شهید سید محمد باقر صدر, ج۱/ ۴۱۴, دار التعارف, بیروت. ۴۲ . (معتبر), محقق حلى,/ ۲۵۸; (انتصار), در (جوامع الفقهیه)/ ۱۵۲٫ ۴۳ . (مغنى) ابن قدامه حنبلى, ج۲/ ۵۵۰, دار الکتاب العربى; بیروت; (فقه الزکاه), ج۱/ ۴۴۹٫ ۴۴ . (الفقه على المذاهب الاربعه), عبدالرحمان جزیرى, ج۱/ ۵۹۴٫ ۴۵ . (فقه الزکاه) یوسف قرضاوى ج۱/ ۳۵۰, ۳۵۳٫ ۴۶ . (همان مدرک); کتاب الزکاه), حسینعلى منتظرى, ج۱/ ۱۴۷٫ ۴۷ . (فقه الزکاه)/ ۳۲۳٫ ۴۸ . (همان مدرک)/ ۳۵۴; (سلوک الملوک), فضل الله بن روزبهان خنجى اصفهانى, تصحیح محمدعلى موحد/ ۲۳۶, خوارزمى, تهران. ۴۹ . (سلوک الملوک)/ ۲۳۵٫ ۵۰ . (الجامع لاحکام القرآن), محمدبن احمد انصارى قرطبى, ج۷/ ۱۰۰, دار احیاء التراث العربى, بیروت; (بدایه المجتهد و نهایه المقتصد), ابن رشد قرطبى, ج۱/ ۲۵۰, دار المعرفه, بیروت. شیخ محمود شلتوت مفتى ورئیس اسبق جامع الأزهر مصر, در باره اختلاف آراء و عقاید فقها در باب زکات مى نویسد: (هذه الفریضه تکون معظم جهاتها فى الأصل والمقدار محل خلاف بین العلماء وبالتالى تکون باختلافهم فیها مظهر تفرق فی الواجب الدینی بین المسلمین جمیعاً لاختلافهم فی التقلید و تعدد السبل. هذا یزکى مال الصبى والمجنون, وذاک لایزکیه, وهذا یزکى مایستنبته الانسان فی الأرض وذاک لایزکى انّما نوعاً خاصاً او ثمره خاصه, وهذا یزکى الدین وذاک لایزکیه, وهذا یزکى عروض التجاره وهذا لایزکیها وهذا یزکى حلیّ النساء وذالک لایزکیه, وهذا یشترط النصاب وذاک لایشترط وهذا وهذا الى آخر ما تناولته الآراء فیما تجب زکاته ومالاتجب, و فیما تصرف فیه الزکاه ومالاتصرف.) ر.ک.فقه الزکاه), ج۱/ ۱۱٫ نقل وى از: (الإسلام عقیده وشریعه)/ ۱۰۹, دار العلم, مصر. بیشترین قسمتهاى این واجب (زکات) هم در اصل وهم در مقدار, مورد اختلاف علماست و اختلاف علما در آن, سبب اختلاف همه مسلمانان در واجب دینى شده است; زیرا آنان در تقلید و شمار راهها, با هم اختلاف دارند. این زکات مال کودک و دیوانه را واجب مى داند و آن دیگرى واجب نمى داند. این, هرچه را از زمین مى روید, مشمول زکات مى داند و آن دیگرى نمى داند, مگر نوعى خاص و یا میوه اى خاص را. این زکات دین را واجب مى داند و آن دیگرى واجب نمى داند, این, زکات مال التجاره را واجب مى داند و آن واجب نمى داند. این, زیور آلات زنان را مشمول زکات مى داند و آن دیگرى نمى داند. این, نصاب را شرط مى داند و دیگرى نمى داند و... در مورد هرچیزى که آراى فقها آن را در برگرفته که برچه واجب است و بر چه واجب نیست و همین طور در مورد مصرف زکات که در چه مصرف میشود و در چه نشود… ۵۱ . (خلاف), شیخ طوسى ج۲/ ۶۳٫ ۵۲ . (ناصریات), سید مرتضى علم الهدى, در (جوامع الفقهیه)/ ۲۴۱٫ ۵۳ . (غنیه), در (جوامع الفقهیه)/ ۵۰۴; (منتهى), ج۱/ ۴۷۳; (معتبر)/ ۲۵۸٫ ۵۴ . (کتاب الزکات), شیخ اعظم انصارى/ ۱۲۸٫ ۵۵ . مصحح, در پاورقى توضیح داده که در برخى نسخه ها به جاى (فقیه) (مقنعه) است, ولى نه در فقیه و نه در مقنعه, چیزى که نشان دهنده اجماع باشد و جود ندارد. امّا از عبارت شیخ مفید در مقنعه, در چند صفحه پس از صفحه اى که مصحح یاد کرده اند, استفاده اجماع مى شود. شیخ در باب (حکم الحبوب بأسرها فی الزکات) در مقام جمع بین روایات, روایات گسترش را حمل بر استحباب مؤکد مى کند و کنار گذاشتن. دسته اى از روایات را (روایات مفید حصر) مخالفت با اجماع فرقه محقه مى داند. ظاهراً (اجماع فرقه محقه) در عبارت شیخ مفید, همان اجماع وجوب زکات تنها در نه چیز است مقنعه/ ۲۴۵٫ ۵۶ . (خلاف) شیخ طوسى ج۲/ ۶۳٫ ۵۷ . (مختلف الشیعه) علامه حلّى ج۳/۷۰٫ ۵۸ . (انتصار), سید مرتضى علم الهدى, در: (جوامع الفقهیه)/ ۱۵۲٫ ۵۹ . (غنیه), ابن زهره در: (جوامع الفقهیه)/ ۵۰۴٫ ۶۰ .(وسائل الشیعه), شیخ حر عاملى, ج۳۲/۶ ـ ۳۸, بیروت. ۶۱ . (جواهر الکلام), ج۱۵/۶۵٫ ۶۲ . (محاضرات فی فقه الإمامیه, کتاب الزکاه), آقاى سید هادى میلانى, تقریر: فاضل حسینى میلانى, ج۱/ ۲۹۰ دانشگاه فردوسى مشهد. ۶۳ . (مستند عروه الوثقى, کتاب الزکاه), سید ابوالقاسم خویى, تقریر: مرتضى بروجردى ج۱/۱۳۸٫ ۶۴ . (فروع کافى), ج۳/ ۵۰۹٫ ۶۵ . (وسایل الشیعه), شیخ حر عاملى, ج۶/ ۳۶, دار احیاء التراث العربی. بیروت. ۶۶ . (همان مدرک). ۶۷ . (همان مدرک)/ ۴۱٫ ۶۸ . (جواهر الکلام) ج۱۵/ ۶۹٫ ۶۹ . (وسایل الشیعه), ج۶/ ۴۱٫ ۷۰ . (همان مدرک)/ ۴۰٫ ۷۱ . (همان مدرک)/ ۴۱٫ ۷۲ . (همان مدرک)/ ۳۹, ۴۰٫ ۷۳ . (انتصار) سید مرتضى علم الهدى, در: جوامع الفقهیه)/ ۱۵۲; (ناصریات), از: (جوامع الفقهیه)/ ۲۴۱٫ ۷۴ . (حدائق الناضره), شیخ یوسف بحرانى, ج۱۲/ ۱۰۸, انتشارات اسلامى, قم. ۷۵ . (شرح تبصره المتعلمین), آقا ضیاء عراقى, ج۲/ ۳۹۴, انتشارات اسلامى, قم. ۷۶ . (منتقى الجمان), جما الدین حسن, ابن شهید ثانى, ج۲/ ۳۶۳, انتشارات اسلامى, قم. ۷۷ . شدت خفقان و ظلم در بنى عباس به اندازه اى بود که برخى از فقهاى اهل سنت نیز به آسانى نمى توانستند بر خلاف رأى و نظر قاضیان و فقیهان رسمى, عقیده اى ابرازکنند. ابوحنیفه در یک مورد که بر خلاف نظر ابن ابى لیلا, فقیه رسمى حکومت و قاضى مشهور کوفه فتوا داده بود, مورد مؤاخذه قرار گرفت و از ابراز آراءش ممنوع شد. به گونه اى که از باز گفتن نظراتش به فرزندان و خانواده اش هم هراس داشت و مى گفت:(امیر من را از فتوا دادن منع کرده است) طبیعى بود که در چنین شرایطى ائمه(ع) به مراتب بیشتر از ابوحنیفه تحت فشار حکومت بودند; از این روى, امام صادق(ع) در ردّ آراء ابولیلا گاهى تقیه مى فرمود: (امّا قول ابن ابى لیلا فلااستطیع رده) ر. ک (کافى), کلینى ۷/۶۲; (وفیات الأعیان), ابن خلکان, ج/. ۷۸ . (حدائق الناضره), ج۱۲/۱۰۸٫ ۷۹ . (مصباح الفقیه), حاج آقا رضا همدانى/ ۱۹٫ ۸۰ . (فروع کافى), ج۳/۵۱۰٫ ۸۱ . (وسایل الشیعه), ج۶/ ۳۳٫ ۸۲ . (همان مدرک) ۳۶, ۴۰٫ ۸۳ . (همان مدرک)/ ۴۰٫ ۸۴ . (همان مدرک)/۳۶٫ ۸۵ . (همان مدرک)/۳۹٫ ۸۶ . (همان مدرک)/۴۱٫ ۸۷ . (کتاب الزکاه), حسینعلى منتظرى ج۱/۱۶۲٫ ۸۸ . (فرائد الأصول) شیخ انصارى ج۲/ ۷۸۱, انتشارات اسلامى, قم. ۸۹ . (منتهى), ج۱/۴۷۳٫ (معتبر)/ ۲۵۸٫ ۹۰ . (شرح تبصره المتعلمین), ج۲/ ۳۹۴٫ ۹۱ . (وسایل الشیعه) ج۶/ ۴۱٫ ۹۲ . (مقنعه) شیخ مفید/ ۲۴۴ ـ ۲۴۵٫ ۹۳ . (الاستبصار) شیخ طوسى ج۲/ ۴, دار التعارف, بیروت. ۹۴ . (مختلف الشیعه), ج۳/ ۷۱; (نهایه الاحکام), شیخ طوسى ج۲/ ۳۲۱٫ ۹۵ . (الدروس الشرعیه فی فقه الامامیه) شهید اول, ج۱/ ۳۲۹٫ انتشارات اسلامى, قم. ۹۶ . (مستند عروه الوثقى کتاب الزکاه), ج۱۹/۱۴۰; (حدائق الناضره), ج۱۲/۱۰۸; (مصباح الفقیه)/ ۱۹; (مجمع الفایده) محقق اردبیلى ج۴/ ۴۳, انتشارات اسلامى, قم. ۹۷ . (محاضرات فی فقه الامامیه, کتاب الزکاه) سید هادى میلانى ج۲/ ۸۹٫ ۹۸ . (مصباح الفقیه)/ ۱۹٫ ۹۹ . (کتاب الزکاه) شیخ انصارى/ ۱۲۹٫ ۱۰۰ . (شرایع), محقق حلّى, ج۱/ ۱۴۲, دار الأضواء, بیروت. ۱۰۱ . (کافى) ابو الصلاح حلبى/ ۱۶۵, مدرسه امیرالمؤمنین(ع), اصفهان. ۱۰۲ . (مصباح الفقیه)/۱۹; (کتاب الزکاه) شیخ انصارى/ ۱۲۹٫ ۱۰۳ . (فروع کافى), ج۳/ ۵۱۰٫ ۱۰۴ . سوره (بقره) آیه ۱۹۵٫ ۱۰۵ . سوره (تغابن), آیه ۱۶٫ ۱۰۶ . سوره (انفال), آیه ۳٫ ۱۰۷ . در بیش از هفتاد مورد با تعبیرهاى گوناگون توصیه به انفاق شده است, از جمله: سوره (بقره), آیات: ۳, ۱۱۰, ۲۱۵, ۲۵۴; سوره (توبه), آیه ۳۴; سوره (حج), آیه ۳۵; سوره (طلاق), آیه ۷٫ ۱۰۸ . (توبه), آیه ۱۰۳٫ ۱۰۹ . (دراسات فی ولایه الفقیه), حسینعلى منتظرى ج۳/ ۲۵, دار الفکر, قم. ۱۱۰ . (تهذیب), شیخ طوسى ۴/۶۷; (استبصار) شیخ طوسى ج۲/ ۱۲, دار التعارف, بیروت. ۱۱۱ . (مجموعه آثار شهید صدر), مقاله تصویرى از اقتصاد اسلامى/ ۳۳٫ ۱۱۲ . (وسایل الشیعه), ج۶/ ۵۱٫ ۱۱۳ . (خراج), ابو یوسف/ ۷۷٫ ۱۱۴ . (وسایل الشیعه), ج۶/ ۳۲ ـ ۵۱٫ ۱۱۵ . سوره (توبه) آیه ۱۰۳٫ ۱۱۶ . سوره (بقره) آیه ۱۱۰٫ ۱۱۷ . (همان سوره), آیه ۹۵٫ ۱۱۸ . (دراسات فی ولایه الفقیه), ج۳/ ۲۶٫ ۱۱۹ . تفسیر (فرقان), محمد صادقى ج۱۰/۱۴۹, فرهنگ اسلامى. ۱۲۰ . (فروع کافى), ج۳/ ۵۱۰٫ ۱۲۱ . (وسایل الشیعه), ج۶/ ۳۶٫ ۱۲۲ . (فروع کافى), ج۳/۵۰۹٫ ۱۲۳ . (جواهر الکلام), ج۱۵/ ۶۹٫ ۱۲۴ . (استبصار), ج۲/ ۴٫ ۱۲۵ . (مجمع الفائده والبرهان) محقق اردبیلى ج ۴/۴۴٫ (مدارک) سید محمد موسوى عاملى ج۵/ ۴۵, مؤسسه آل البیت. ۱۲۶ . (وسایل الشیعه), ج۶/۳۵٫ ۱۲۷ . (همان مدرک) /۳۳, ۳۹ و۴۱; (فروع کافى) ج۳/ ۵۰۹ ـ ۵۱۱٫ ۱۲۸٫ ۱۲۹ . (دعائم الاسلام), ج۱/ ۲۵۹٫ ۱۳۰ . (خراج)ابو یوسف)/ ۷۱٫ ۱۳۱ . (وسائل الشیعه), ج۶/۴٫ ۱۳۲ . (همان مدرک) ۱۳۳ . (مجموعه آثار شهید صدر), مقاله تصویرى از اقتصاد اسلامى/ ۳۴ ـ ۳۶٫ ۱۳۴ . (همان مدرک). ۱۳۵ . (کشف الغطاء), شیخ جعفر کاشف الغطاء/ ۳۲۵٫ ۱۳۶ . (دراسات فی ولایه الفقیه), ج۳/۲۵; (کتاب الزکاه), حسینعلى منتظرى, ج۱/ ۱۶۶; (منابع فقه), محمدتقى جعفرى ۴۴ ـ ۸۷٫ ۱۳۷ . (وسایل الشیعه) ج۶/ ۳٫ ۱۳۸ . افزون براین, آنچه در مورد فلسفه تشریع زکات گفته شده, چون: از بین بردن فقر و محرومیت و... از آیات و روایات استفاده شده اند. در حقیقت, آنها حکمتهاى این تکلیف عبادى اند, نه علت وجوب آن, بنابراین, مشکل بتوان وجوب زکات را از احکام, منصوص العله شمرد, به گونه اى که هرجا مثلاً فقربود, وجوب باشد و هرجا نبود, نباشد. ۱۳۹ . (کافى), ابو الصلاح حلبى/ ۱۶۴٫ ۱۴۰ . (خلاف), ج۲/ ۱۱۶, ۱۸۱; ج۴/ ۲۲۳٫ ۱۴۱ . (مبسوط) شیخ طوسى, ج۱/ ۲۳۶٫ ۱۴۲ . (انتصار), چاپ شده در (جوامع الفقهیه)/ ۱۵۵٫ ۱۴۳ . (مفردات) راغب اصفهانى, ماده: (زکا)/ ۲۱۳, دار المعرفه, بیروت; (تذکره), ج۱/ ۲۰۰٫ ۱۴۴ . (مرآه العقول), مقدمه, مرتضى عسکرى,/ ۷۳, دار الکتب الاسلامیه تهران; (معالم المدرستین), مرتضى عسکرى, ج۲/ ۹۷٫ ظاهراً این نامه را نویسنده از (سیره ابن هشام) و (فتوح البلدان) گرفته است, ولى اندکى با آنچه در آن دو کتاب آمده تفاوت دارد. کلمه (واعطیتم) در متن بعد از کلمه (الزکاه) وقبل از کلمه (من) وجود دارد. (وآتیتم الزکاه واعطیتم من المغانم خمس الله) که مقدارى معناى جمله با آنچه آقاى عسکرى نوشته تفاوت مى کند. ر.ک. (السیره النبویه), ابن هشام, ج۴/ ۲۳۵, دار احیاء التراث العربی, بیروت; (فتوح البلدان), بلاذرى/ ۸۲, دار الکتب العلمیه, بیروت. ۱۴۵ . (خلاف), ج۲/ ۷۵ ـ ۹۰٫ ۱۴۶ . (جوامع الفقهیه)/ ۱۵۳٫ ۱۴۷ . (همان مدرک)/ ۵۰۵٫ ۱۴۸ . (تذکره), ج۱/ ۲۱۵٫ ۱۴۹ . (منتهى), ج۱/ ۴۹۳٫ ۱۵۰ . (مدارک الاحکام), ج۵/ ۱۱۵٫ ۱۵۱ . (جواهر الکلام), ج۱۵/ ۱۸۰٫ ۱۵۲ . (تهذیب), ج۴/ ۸٫ ۱۵۳ . (وسایل الشیعه), ج۶/ ۱۰۶٫ ۱۵۴ . (الفقه على المذاهب الاربعه), ج۱/ ۶۰۵٫ ۱۵۵ . (منهج الصالحین), ج۱/ ۴۲۰٫ ۱۵۶ . (همان مدرک); (طرح گسترده اقتصاد اسلامى) شهید سیّد محمدباقر صدر, ترجمه فخرالدین شوشترى/ ۱۲۴, بدر. ۱۵۷ . (الفقه على المذاهب الخمسه), ج۲/ ۷۶٫ ۱۵۸ . (مجمع الرسائل), محمد حسن نجفى, صاحب جواهر, با حاشیه سید محمدباقر شیرازى/ ۴۸۷, مؤسسه صاحب الزمان, مشهد; (کتاب الزکاه) حسینعلى منتظرى ج۱/ ۲۸۰٫ ۱۵۹ . (معتبر)/ ۲۶۵٫ ۱۶۰ . سوره (توبه), آیه ۳۴٫ ۱۶۱ . (الإسلام یقود الحیاه)/ ۱۹۷, دار التعارف, بیروت. ۱۶۲ . (طرح گسترده اقتصاد اسلامى)/ ۱۳۴٫ ۱۶۳ . (مجمع الرسائل)/ ۴۷۸٫ ۱۶۴ . (فقه الامام جعفر الصادق), محمد جواد مغنیه ج۲/۷۶, دار التعارف, بیروت. ۱۶۵ . (مقنعه), شیخ مفید ۲۷۴, کنگره شیخ مفید. ۱۶۶ . (جوامع الفقهیه)/ ۳۰۰٫ ۱۶۷ . (معتبر)/ ۲۹۲٫ ۱۶۸ . (تذکره), ج۱/ ۲۵۱ ـ ۲۵۳٫ ۱۶۹ . (سرائر) ابن ادریس ج۱/ ۴۸۶, انتشارات اسلامى, قم. ۱۷۰ . (جوامع الفقهیه)/ ۵۰۷٫ ۱۷۱ . (همان مدرک)/ ۱۵۵٫ ۱۷۲ . (المهذب), ج۱/ ۱۷۸٫ ۱۷۳ . (جوامع الفقهیه)/ ۵۸۱٫ ۱۷۴ . (حدائق الناضره) ج۱۲/ ۳۴۷٫ ۱۷۵ . (مدارک الاحکام) ج۵/۳۷۸٫ ۱۷۶ . (کتاب الزکاه) / ۱۷۰, کنگره شیخ انصارى. ۱۷۷ . (مختلف الشیعه), ج۳/ ۱۷۵٫ ۱۷۸ . سوره (انفال) آیه ۴۱٫ ۱۷۹ . معجم مقاییس اللغه), ج۴/ ۳۹۷٫ ۱۸۰ . (مفردات), راغب/ ۳۶۶, دار المعرفه بیروت. ۱۸۱ . (لسان العرب), ج۱۲/ ۴۴۵٫ نشر ادب الحوزه. ۱۸۲ . (مجمع البحرین), فخر الدین الطریحى, ج۶/ ۱۲۹, مکتبه المرتضویه. ۱۸۳ . (الجامع لأحکام القرآن) قرطبى, ج۸/ ۱; (روح المعانى), آلوسى, ج۱۰/ ۲; (التفسیر الکبیر), فخر رازى, ج۱۵/ ۱۶۴, دار احیاء التراث العربى بیروت. ۱۸۴ . تفسیر (المیزان), علامه طباطبائى, ج۹/ ۸۳, اعلمى, بیروت; (مجمع البیان, امین الاسلام طبرسى, ج۳/ ۱۴۸٫ ۱۸۵ . (مقنعه)/ ۲۷۶٫ ۱۸۶ . (خلاف), ج۲/۱۱۷٫ ۱۸۷ . (معتبر)/ ۳۹۵; (مختلف الشیعه) ج۳/ ۱۸۵ ـ ۱۹۶; (مدارک الاحکام), ج۵/ ۳۷۹; (جواهر الکلام), ج۱۶/ ۴۴; (تذکره), ج۱/ ۲۵۳; (منتهى), ج۱/ ۵۴۸٫ ۱۸۸ . (نهج البلاغه), حکمت ۳۳۱٫ ۱۸۹ . (همان مدرک) خطبه ۱۲۰٫ ۱۹۰ . (همان مدرک), خطبه ۷۶٫ ۱۹۱ . (همان مدرک), خطبه ۸۳٫ ۱۹۲ . (نهایه) ابن اثیر, ج۳/ ۳۹۰; تفسیر (نمونه) زیر نظر مکارم شیرازى ج۷/ ۱۷۷, دار الکتب الاسلامیه; (لسان العرب), ج۱۲/ ۴۴۵٫ ۱۹۳ . (معالم المدرستین), مرتضى عسکرى ج۲/ ۱۰۷٫ ۱۹۴٫ (وسایل الشیعه), ج۶/ ۳۸۰٫ ۱۹۵ . (همان مدرک)/ ۳۵۱٫ ۱۹۶ . (همان مدرک)/ ۳۴۸٫ ۱۹۷ . (همان مدرک). ۱۹۸ . (خلاف), ج۲/۱۱۸٫ ۱۹۹ . (مختلف الشیعه), ج۳/ ۱۸۵٫ . . _____________________________________________________________________ منبع :نشریه فقه ۱۳۷۴ شماره ۳

موارد مصرف زکات نیازمند نیازسنجی‌های منطقه‌ای است

بسم الله الرحمن الرحیم موارد مصرف زکات نیازمند نیازسنجی‌های منطقه‌ای است . آیت‌الله سیدمصباح عاملی ظهر امروز در دیدار با مدیر کل امور هماهنگی و اجرایی زکات کمیته امداد کشور، فقرزدایی، اولویت‌بندی خلأهای اجتماعی متناسب با مناطق مختلف، توجه توأمان به هدایت دینی و سیاسی و خدمات اجتماعی، تبیین دقیق شیوه ارتباط با زکات‌دهنده و توجه و تلاش مستمر در جهت قسط و عدل را پنج هدف کلّی در ارتباط با فریضه زکات برشمرد و اظهار داشت: اولین مرحله برای رسیدن به این اهداف، تهیه و جمع‌آوری محتوای مناسب است. وی در تبیین اهمیت روش انجام کار در تحقق اهداف، با بیان اینکه گاهی روش انجام کار، از محتوای ارائه شده هم مهم‌تر است، گفت: در تهیه و جمع‌آوری محتوا و انتخاب روش است که اهمیت نیازسنجی و تبیین شبکه مسائل مشخص می‌شود. مدیر حوزه علمیه خراسان افزود: خلأهایی در جامعه وجود دارد که مورد مصرف زکات هم هست که این خلأها باید متناسب با نیازسنجی‌های منطقه‌ای اولویت‌بندی شود. آیت‌الله عاملی با اشاره به روایت «کونوا دعاه النّاس بغیر السنتکم»، عنوان کرد: هدایت دینی و سیاسی اگر با خدمت اجتماعی همراه باشد، اثرگذاری بسیار بیشتری خواهد داشت. وی تصریح کرد: ارتباط گرفتن با افراد زکات‌دهنده نیاز به مقدمات و فرهنگ‌سازی دارد و اگر به شیوه صحیح انجام شود، او را از خودمحوری به سمت جامعه‌محوری و روحیه ایثارگری سوق می‌دهد. مدیر حوزه علمیه خراسان در پایان سخنان خود گفت: همه این برنامه‌ها در جهت تحقق یک هدف بزرگ که هدف انبیاء و نظام اسلامی هم هست، معنا و مفهوم پیدا می‌کند و آن، تحقق قسط و عدل است. حجت‌الاسلام محمدطاها مهری، مدیر کل امور هماهنگی و اجرایی زکات کمیته امداد کشور نیز در این دیدار با اشاره به متن پیام رهبر معظم انقلاب به اجلاس زکات در سال ۱۳۹۶ پیرامون طلب عفو مسئولان جمهوری اسلامی از خداوند بابت کم‌کاری‌های صورت گرفته در مسئله زکات، عنوان کرد: هم در عرصه مباحث پژوهشی و معرفتی به عنوان زمینه‌ای در اقتصاد اسلامی و بیت‌المال و هم در زمینه نهضت احیاء، فرهنگ‌سازی، تبلیغ و ترویج زکات، کم‌کاری وجود داشته و ضعیف عمل شده است. وی در مورد اقدامات انجام شده برای پاسخگویی به خلأهای موجود گفت: کمیته‌ای فقهی با مشورت مراجع عظام تقلید و اساتید حوزه علمیه تشکیل شده و در آن پیرامون جلسات، همایش‌ها و طرح‌های مختلف معرفتی و پژوهشی در زمینه زکات برنامه‌ریزی می‌شود و نیز، کمیته‌ای با همراهی نمایندگانی از صدا و سیما و سازمان تبلیغات در جهت تبلیغ و ترویج زکات ایجاد کرده‌ایم. مدیرکل امور هماهنگی و اجرایی زکات کمیته امداد کشور با تأکید بر جایگاه بهره‌گیری از ظرفیت‌های مبلّغان و روحانیون مستقر و طرح هجرت در پیش‌برد اهداف مرتبط با فریضه زکات، همراهی و همکاری حوزه علمیه خراسان در این زمینه را خواستار شد. . . ___________________________________________________________________________________ منبع : خبرگزاری تسنیم  

رویکرد ارزشی به کسب و کار و تولید در بخش کشاورزی: مهیاسازی برای ترویج سازوکار تأمینی زکات

بسم الله الرحمن الرحیم  رویکرد ارزشی به کسب و کار و تولید در بخش کشاورزی مهیاسازی برای ترویج سازوکار تأمینی زکات . منصور شاه ولی  استاد بخش ترویج و آموزش کشاورزی، دانشگاه شیراز پروین خلیق زاده  دانش آموخته کارشناسی ارشد بخش ترویج و آموزش کشاورزی،دانشگاه شیراز غلامحسین کرمی  دانشجوی دکتری بخش ترویج و آموزش کشاورزی، دانشگاه شیراز . متن کامل مقاله :  PDF : رویکرد ارزشی به کسب و کار و تولید در بخش کشاورزی . چکیده فضای کسب و کار کشاورزی در معرض خطرات غیرقابل پیش بینی و خسارات متعدد قرار دارد. سازوکارهای مختلف می تواند تولیدات این بخش را در مقابل مخاطرات حفظ کرده و برای کشاورزان امنیت روانی و رضایت خاطر از کسب و کار خود ایجاد نماید. به این منظور توجه به الگوهای برآمده از فرهنگ اسلامی جهت بیمه کردن جان و اموال ضرورت دارد. این پژوهش از نوع توصیفی- همبستگی و با روش پیمایش به بررسی رویکرد ارزشی به کار و تولید در بخش کشاورزی و کارکرد سازوکار تأمینی زکات بر رضایت شغلی و زندگی از منظر رهیافت مهیاسازی ترویج کشاورزی پرداخت. جامعه آماری گندمکاران پرداخت کننده زکات در استان فارس بودند که با استفاده از جدول مورگان و به روش طبقه بندی تصادفی، ۱۹۶ نفر از آن ها به عنوان نمونه انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده ها پرسشنامه بود که روایی محتوایی آن با نظر متخصصان و انجام اصلاحات لازم تأیید شد و مقدار پایایی آن با محاسبه ۰ مشخص گردید. نتایج این بررسی نشان داد رابطه نگرش گندمکاران نسبت به / ۰ تا ۸۶ / ضریب آلفای کرونباخ ۷۲ زکات با رضایت از شغل و زندگی آنان مثبت و معنی دار است. این نگرش در مناطق "کاملاً توسعه یافته" و"توسعه یافته" بیش از "مناطق توسعه نیافته" و "محروم" استان وجود دارد. در پایان براساس یافته ها، رهیافت مهیاسازی ترویج زکات برای ارتقای رضایت از زندگی و کسب و کار گندمکاران استان فارس در چارچوب سبک زندگی اسلامی تبیین شده است. واژه های کلیدی: زکات، کسب و کار کشاورزی، رضایت شغلی و زندگی، رهیافت مهیاسازی . . ________________________________________________________________ منبع : نشریه کارآفرینی در کشاورزی جلد چهارم، شماره دوم، تابستان ۱۳۹۶  

نقش زکات در فرایند توسعه

بسم الله الرجمن الرحیم  نقش زکات در فرایند توسعه .  عبدالمحمد کاشیان دانش آموخته کارشناسی ارشد، رشته معارف اسلامی و اقتصاد، دانشگاه امام صادق(ع) و دانشجوی دکتری . چکیده : بر خلاف تعریف اقتصاددانان سنتی که توسعه را محدود به رشد اقتصادی می دانستند، اقتصاددانان جدید توسعه را یک جریان چندبعدی تعریف کرده اند که علاوه بر تسریع رشد تولید ملی، شامل کاهش فقر، نابرابری، بیکاری، ارتقای آموزش، بهداشت، فرهنگ و اصلاح ساختارهای سیاسی و اجتماعی نیز می شود. درحالی که در این تعریف از توسعه، رشد اقتصادی و کاهش نابرابری نقش مهمی دارند، برخی از اقتصاددانان غربی معتقد بودند که برای ایجاد فرآیند رشد اقتصادی، لازم است که حداقل در کوتاه مدت از عدالت چشم پوشی کرد.   برچسب ها: عدالت نقش زکات فرایند توسعه قشر فقیر معیارهای توسعه . . نقش بالقوه زکات در کمک به فرآیند توسعه اقتصادی کشورهای مسلمان در این مقاله نظریه اقتصاددانان معتقد به تعارض عدالت و کارایی را مورد نقد قرار داده و پس از بررسی ملزومات توسعه اقتصادی کشورها، با تبیین جایگاه بالقوه زکات در نظام اقتصادی اسلام، نقش بالقوه زکات را در فرآیند توسعه کشورهای مسلمان بررسی شده است. به همین منظور نقش بالقوه زکات در ارتقاء سرمایه انسانی و اجتماعی که از ملزومات رشد اقتصادی هستند را مطرح و اینکه چطور زکات با ارتقای سرمایه انسانی و اجتماعی به فرآیند رشد اقتصادی کمک می کند. بررسی شده است. یافته های پژوهشی نشان می دهد که زکات می تواند با ارتقای سرمایه انسانی و اجتماعی و با به کارگیری سرمایه های راکد از طریق جلوگیری از حبس ثروت و پول اندوزی، مقدمات رشد اقتصادی را فراهم کرده و با نقشی که در ایجاد عدالت اجتماعی، فردی و اقتصادی دارد جهت رسیدن به تمامی اهداف توسعه که همان رشد اقتصادی، عدالت، رفاه، افزایش سطح زندگی، اشتغال، برابری، بهداشت، آموزش، امنیت فکری و اجتماعی است کمک نماید. مقدمه یکی از بزرگترین اهداف هر دولتی، ایجاد توسعه اقتصادی است. توسعه اقتصادی از این جهت اهمیت پیدا کرده است، که زندگی روزمره مردم متأثر از آن است و هر نوع تصمیمی که بر توسعه اقتصادی کشور ها اثرگذار باشد، سریعاً در زندگانی مردم خود را نشان می دهد. حکومت اسلامی هم از این قاعده مستثنی نبوده و لذا سازوکاری را تعریف کرده است که به واسطه آن فضای اقتصادی و معیشتی مناسبی را برای مردم مسلمان به وجود می آورد. برای رسیدن به این اهداف، اسلام سازوکارهایی را در نظر دارد که از مهمترین آنها زکات است. تصریح آیات قرآن کریم درباره نحوه مصرف زکات و خمس و روایات زیادی که از ائمه اطهار(ع) در باب فلسفه وضع زکات بیان گردیده، دلالت برآن دارند که هدف خداوند متعال از وضع زکات، حل مسئله فقر و تأمین حداقل معیشت خانوارهای نیازمند بوده است (ابن بابویه، ۱۴۱۳ق، ج۲: ۳۰۳). از طرفی روایات دیگری هم وجود دارد که این ادعا را استحکام می بخشد و آن روایاتی است که دلالت بر آن دارند که اگر مقدار زکات تعیین شده از جانب خداوند برای این منظور کفایت نمی کرد آنگاه خداوند متعال بر مقدار زکات می افزود (ابن بابویه، ۱۴۱۳ق، ج۲: ۳۰۴). لذا در مجموع می توان این طور اظهارنظر کرد که فلسفه وضع زکات حل مسئله فقر و تأمین حداقل های معیشتی خانوارهای نیازمند است. اما راه های رسیدن به این هدف می تواند متفاوت باشد. روشی را که می توان از سیره اهل بیت استنباط کرد، این نتیجه را به همراه دارد که رفع فقر و ایجاد عدالت می تواند توأم با رشد اقتصادی بالا باشد و این همان موضوعی است که در این مقاله به آن خواهیم پرداخت. در این مقاله پس از بررسی و نقد آرای طرفداران تعارض عدالت و کارایی،[۱] به تبیین معیارهای توسعه یافتگی پرداخته و اثر بالقوه زکات را در کمک به فرآیند رشد اقتصادی کشورها مورد بررسی قرار خواهیم داد. . ۱. تعارض در عدالت و کارآیی: بررسی و نقد طرفداران این نظریه بخش عظیمی از نظریه های توسعه اقتصادی دلالت بر آن دارند که توزیع نابرابر درآمدها شرط لازم برای رشد سریع اقتصادی (یکی از باید های توسعه) است. به عبارتی اگر بخواهیم در جامعه به بالاترین حد از رشد اقتصادی برسیم باید حداقل برای دوره ای کوتاه مدت از عدالت چشم بپوشیم. طبق این نظریه میل نهایی به مصرف[۲] در طبقات ثروتمند جامعه بسیار پایین است و این نرخ در بین اقشار پردرآمد جامعه بسیار زیاد است و به همین صورت میل نهایی به پس انداز در اقشار ثروتمند زیاد و در اقشار فقیر بسیار کم است. چنانچه جریان درآمدی از سوی طبقه مرفه به سوی طبقه فقیر جاری شود سبب می شود که مصرف جامعه زیاد شود و در نتیجه پس انداز کاهش می یابد. کاهش پس انداز موجبات کاهش سرمایه گذاری را فراهم می کند و در نتیجه رشد جامعه (تولید) کاهش می یابد. طبق این تحلیل می توان در مورد زکات این طور اظهارنظر کرد: زکات فرآیندی است که طی آن جریان درآمدی از سوی قشر ثروتمند جامعه به قشر فقیر جامعه منتقل می شود و در نتیجه میزان پس انداز کاهش یافته و در نتیجه رشد اقتصادی جامعه کاهش خواهد یافت. راه حلی که این گروه می دهند این است که ما در مراحل اولیه توجهی به توزیع درآمدی نداشته باشیم و اجازه دهیم تولید جامعه افزایش یابد. بعد وقتی رشد جامعه زیاد شد و درآمد سرانه به یک سطح قابل توجهی رسید درحالی که اختلاف طبقاتی شدیدی در جامعه وجود دارد، از طریق اثر نفوذ به پایین[۳] با گرفتن مالیات از قشر مرفه، به قشر کم درآمد جامعه کمک می شود و علاوه بر رشد اقتصادی، توزیع عادلانه درآمد نیز ایجاد خواهد شد. قطعاً این دیدگاه نقصان فراوانی دارد از جمله اینکه معلوم نیست که این دوره رشد چقدر بطول بیانجامد و ثانیاً در این دوره بر سر فقرا چه بلایی خواهد آمد. ما انتقاداتی به این نظریه داریم و اثبات خواهیم کرد که سیستم زکات در نظام اقتصادی اسلام به گونه ای است که عدالت را لازمه توسعه می داند نه در تعارض با آن. چهار مسئله اساسی وجود دارد که بنیان تئوری اقتصاددانان طرفدار تعارض عدالت و کارآیی را متزلزل می کند: یک. معمولاً قشر فقیر جامعه هستند که به عنوان نیروی انسانی و نیروی کار در جامعه فعالیت می کنند. در این دوره که درآمد آنها در سطح پایینی قرار دارد، از سطح بهداشت و آموزش پایینی نیز برخوردار هستند. لذا بهروری آنها نیز پایین است. در نتیجه نمی توان این توقع را داشت که حتماً رشد تولید زیاد باشد. ولی در حالتی که توزیع درآمد مناسب باشد قطعاً بهروری تمام کارگران بالا خواهد بود و افراد در توسعه و رشد اقتصادی نقش مهمی ایفا می کنند و می توان توقع رشد بالایی در جامعه را داشت. دو. در تئوری های طرفداران این نظریه فرض بر این بود که سرمایه گذاری فقط تابع پس انداز است و زیاد شدن مصرف، پس انداز را کم کرده و تولید کاهش می یابد. اما اگر به آن سوی دیگر سکه نگاه کنیم می توانیم بگوییم که: با افزایش در مصرف در بین قشر فقیر جامعه، تقاضای مردم از کالاها زیاد شده و تولیدکنندگان داخلی به سمت تولید بیشتر می روند در نتیجه سودشان بیشتر می شود و صنایع خود را در جهت تولید کالای بیشتر گسترش می دهند و چون از طرف مقابل کارگران در سطح مناسبی از بهروری هستند می توانیم شاهد رشد بالایی در جامعه باشیم. سه. توزیع مناسب درآمد که باعث از بین رفتن فقر می شود، می تواند با عمل کردن به صورت انگیزه های نیرومند مادی و روانی برای مشارکت گسترده همگان در فرآیند توسعه، توسعه اقتصادی سالم را به ارمغان می آورد. درحالی که اختلاف طبقاتی از نظر روانی بر مردم تأثیر می گذارد و مانع از رشد اقتصادی مناسب جامعه می شود. چهار. در کشور های درحال توسعه ثروتمندان معمولاً به استفاده از کالاهای لوکس، مصرف گرایی، پس انداز در بانک های خارجی، مسافرت به خارج از کشور و خانه های گران قیمت شهرت دارند. لذا نمی توان توقع داشت اگر این افراد دارای درآمدی هستند آن را در راه تولید و سرمایه گذاری در جامعه مصرف کنند. از طرفی چون ثروتمند هستند جریان تولید کالا در جامعه را به جای تولید کالاهای ضروری به سمت کالاهای لوکس منحرف می کنند. با این اوصاف می توان گفت که عدالت در جامعه شرایط را برای رشد اقتصادی بالا فراهم می کند. در اینجا هم نقش زکات پررنگ تر از هر جای دیگری مشخص است. اولاًـ زکات می تواند با ایجاد تعادل در جامعه موجبات رشد اقتصادی را فراهم کند. ثانیاًـ زکات با نقش خود می تواند موجبات اشتغال افراد را فراهم کند و با ایجاد صنایع قوی به توسعه و رشد اقتصادی کمک کند. در ادامه پس از تبیین ملاک های توسعه یافتگی به بررسی اثر زکات خواهیم پرداخت. . ۲. تبیین معیارهای توسعه: تفاوت معیارهای اقتصاددانان سنتی و اقتصاددانان جدید بر حسب اصطلاحات اقتصادی، توسعه در دهه های گذشته به معنای توانایی اقتصاد ملی برای ایجاد و تداوم رشد سالانه تولید ناخالص ملی با نرخ ۵ الی ۷ درصد تعریف شده است. برای مثال در قطعنامه سازمان ملل، دهه های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ دهه های توسعه نامیده شد و توسعه عمدتاً به هدف نرخ رشد ۹ درصد در تولید ناخالص ملی تعریف شد. از دیگر شاخص های توسعه نرخ رشد تولید سرانه بود که در واقع نشان دهند میزان تولید هر فرد و یا به عبارت دیگر میزان استفاده و مصرف هر شخص از کالاهای تولیدی در جامعه بود. تا مدت ها هر وقت سخن از توسعه اقتصادی به میان می آمد ذهن ها به رشد اقتصادی و تولید ناخالص ملی متبادر می شد. با گذشت زمان، تجربه بسیاری از کشورها خصوصاً کشورهای جهان سوم نشان داد که علی رغم رشد اقتصادی بالا و روزافزون این کشورها، تغییر چندانی در سطح زندگی مردم ایجاد نشده و گاهی حتی اختلافات طبقاتی زیاد شده و در بعض از مناطق فقر به طور چشمگیری افزایش یافته است. به عبارتی علی رغم رشد اقتصادی بالا توسعه چندانی در این کشورها ایجاد نشده بود. لذا انتقادات زیادی از جانب اقتصاددانان بر این تعریف از توسعه وارد شد و آنها خواستار کنارگذاشتن این تعریف از توسعه اقتصادی شدند. در خلال دهه ۱۹۷۰ توسعه اقتصادی بر حسب کاهش یا از بین بردن فقر، نابرابری و بیکاری در چارچوب یک اقتصاد در حال رشد تعریف شد که ابعاد جدیدی را به تعریف سنتی توسعه افزود (تودارو، بی تا). به عقیده اقتصاددانان جدید، توسعه یک جریان چند بعدی است که علاوه بر تسریع رشد تولید ملی نیاز به کاهش فقر، نابرابری و بیکاری دارد. هرچند در کنار آن برخی تغییرات ساختاری و نهادی نیاز است تا بتوان همزمان به همه اهداف توسعه نایل شد. برخی از اقتصاد دانان مؤلفه های اصلی توسعه را این گونه برشمرده اند: ایجاد رشد اقتصادی از طریق بکارگیری صحیح منابع، ارتقای سطح زندگی مردم، ایجاد سرمایه انسانی از طریق آموزش، ایجاد سرمایه اجتماعی از طریق فرهنگ سازی، از بین بردن بیکاری آشکار و پنهان، کم کاری و افزایش میزان بهره وری کار، کاهش وابستگی به تولیدات کشاورزی یا صادرات مواد اولیه (منابع طبیعی، نفت و گاز و…)، کاهش وابستگی اقتصادی و آسیب پذیری در روابط بین المللی، اصلاح ساختار سیاسی و حکومتی نامناسب و ناکارآمد، کاهش نابرابری اجتماعی، توجه بیشتر به طبقات متوسط و فقیر جامعه که معمولاً بخش زیادی از جمعیت کشور را شامل می شوند، آموزش همگانی و ریشه کن کردن بی سوادی، فراهم کردن بهداشت و خدمات درمانی، آموزش فراگیر و جبران کمبود نیروهای متخصص، حمایت از اقشار محروم و زنان سرپرست خانوار، تأمین بیمه فراگیر و کارآمد و گسترش کمى و کیفى نظام تأمین اجتماعى و خدمات بیمه درمانى (تودارو، بی تا). . ۳. جایگاه سرمایه انسانی و اجتماعی در رشد اقتصادی اما نگاهی دیگر به توسعه گویای این حقیقت است که بعد از رشد سریع کشور های توسعه یافته، اقتصاددانان به دنبال الگوهای رشد متناسب با کشورهای جهان سوم بودند. بدیهی است اولین چیزی را که اقتصاددانان سازمان های بین المللی به کشور های جهان سوم تجویز می کنند همان الگوها، راه ها و روش هایی بود که کشور های توسعه یافته بر اساس آنها توسعه یافته بودند. این روش ها عمدتاً مبتنی بر انباشت سرمایه و سرمایه داری بود که با نگاه اثباتی (پازیتیویستی) به توسعه کشور های توسعه یافته استنتاج شده بود. تجربه برخی از کشور های در حال توسعه از جمله بلوک شرق در استفاده از این الگو ها حاکی از آن بود که سرمایه گذاری های فراوان این کشورها که منجر به انباشت سرمایه در این کشور ها شد، افزایش چندانی در رشد اقتصادی این کشورها ایجاد نکرد. این چنین بود که الگوی پیشنهادی اقتصاددانان سازمان های بین المللی با شکست مواجه شد. اما این شکست ها سؤالات بزرگی را برای آنان به همراه آورد که با وجود این همه سرمایه گذاری، علت عدم رشد چیست؟ تحقیقات در این زمینه آنها را به دو مفهوم جدید راهنمایی کرد که آن دو مفهوم سرمایه انسانی و سرمایه اجتماعی بودند. اقتصاددانان به این نتیجه رسیدند که برای ایجاد رشد و توسعه علاوه بر گسترش سرمایه فیزیکی نیاز به گسترش سرمایه انسانی و سرمایه اجتماعی نیز داریم. نیروی کار باید از لحاظ مهارت و تخصص رشد کند تا بتواند از سرمایه فیزیکی بهترین استفاده را ببرد و از طرفی محیط اجتماعی باید به گونه ای باشد که زمینه مناسب را برای تولید هرچه بیشتر فراهم سازد. . ۴. نقش بالقوه زکات در کمک به فرآیند توسعه اقتصادی اسلام که دین عدالت خواهی است و هدف از بعثت پیامبران در کنار دعوت به توحید را برقراری عدالت می داند، نسبت به این مسئله فقر بی تفاوت نبوده و برای آن راهکاری ارایه کرده است. هر چند قرآن کریم به فضیلت برخی از افراد در جامعه نسبت به دیگران در بهره برداری از نعمات مادی تأکید دارد، ولی به شدت با فقر و اختلاف طبقاتی مبارزه می کند. از ظاهر آیات و روایات چنین بر می آید که اصلی ترین وظیفه ای که زکات اجرا می کند برقراری تعادل اجتماعی است. خداوند در قرآن کریم موارد مصرف زکات را این چنین بیان می کند: «انَّما الصَّدقاتُ للفُقَراء و المَساکین و العاملین عَلَیها وَ المُؤلَّفَه قُلُوبُهُم وَ فى الرّقاب و الغارمین و فى سبیل الله و ابن السبیل فریضَه مِنَ الله و الله عَلیمٌ حکیم».[۴] قید فی سبیل الله در این آیه حاکی از آن است که موارد مصرف زکات محدود نیست و این قابل توسعه است. رأی مشهور در فقهای شیعه و اهل سنت نیز همین است. اما آنچه که از سیره معصومین در مصرف زکات بر می آید این نکته را با خود به همراه دارد که زکات علاوه بر تأمین عدالت، موجبات رشد اقتصادی را نیز فراهم می کند که در ادامه به این موضوع خواهیم پرداخت. . ۵. نقش بالقوه زکات در ایجاد رشد اقتصادی یکی از ویژگی های اصلی و مهم زکات در این است که می تواند به رشد اقتصادی کمک نماید. کمک به رشد اقتصادی از چهار طریق صورت می گیرد. ویژگی اصلی زکات در این است که با حل مسئله بیکاری، ارتقای سرمایه انسانی و سرمایه اجتماعی و جلوگیری از حبس پول و ثروت اندوزی مقدمات رشد اقتصادی را فراهم می کند. ۵.۱. زکات و حل مشکل بیکاری اگر امروز برخی از اقتصاددانان این نقش مهم برای زکات را بعید می شمارند، به خاطر آن است که واقعیت زکات را نمی دانند و گاهاً بعضی ها فکر می کنند نه تنها زکات بی کاری را از بین نمی برد بلکه به آن دامن هم می زند. چرا که افراد بی کار تا وقتی که می دانند درآمد آنها از صندوق زکات تأمین می شود، سراغ کار کردن نمی روند و استراحت می کنند. براساس تعالیم اسلامی این سخنان مبنایی ندارد چرا که سازوکار زکات به گونه ای است که این مسئله را حل می کند. ۵.۱.۱. انواع بیکاری: بی کاری را در یک نگاه می توان به دو نوع تقسیم کرد: یک. بی کاری ارادی، دو. بی کاری جبری. در بحث زکات هر کدام از این دو خواستگاه و جایگاه خود را دارند. بیکاری جبری آن بیکاری است که خود انسان در آن دخل و تصرف ندارد همان طوری که مصیبت ها و بلاها در جامعه به او سرایت می کند بیکاری هم بر او تحمیل می شود. علت اصلی این بی کاری را می توان این گونه بیان کرد: یک. فرد در دوران کودکی حرفه و فنی یاد نگرفته است تا در بزرگی به فریادش برسد و مسئولیت آن بر عهده پدر و مادر اوست که نسبت به آموزش او اقدامی انجام نداده اند و یا کوتاهی کرده اند و یا مسئولیت آن بر عهده کسی است که می توانسته کاری کند ولی نکرده است. دو. از طرفی ممکن است شخص حرفه لازم را داشته باشد اما پول لازم را برای خرید سرمایه کارخود ندارد مثلاً کشاورزی بلد است ولی پول ندارد که ادوات کشاورزی بخرد و یا آنکه زمین کشاورزی بخرد. سه. گاهی افرادی هم هستند که ناتوان اند از انجام کار. این ممکن است به دلیل ناتوانی جسمی باشد. برای رفع این مشکل ها وظیفه اصلی صندوق زکات این است که طوری برای فقیر خرج کند که فقیر از جانب خودش بی نیاز شود. به عبارتی اگر فقیر حرفه لازم را ندارد، از طریق صندوق زکات برنامه طراحی شود که شخص شغل بیاموزد. اگر حرفه ای بلد است اما سرمایه لازم را ندارد برای او سرمایه لازم را فراهم سازد. به عنوان مثال امروز به جای آنکه به فقرا پول نقد پرداخت شود می توان سازوکاری را فراهم کرد که با ایجاد شرکت های تولیدی بزرگ زمینه اشتغال این افراد فراهم شود و این افراد خود با کار کردن بی نیاز شود و صندوق زکات زمینه کار کردن آنها را فراهم نماید. تنها در حالت سوم است که شخص چون نمی تواند کار کند باید دریافت نقدی داشته باشد. بنابراین به وسیله زکات و استفاده از آن می توان برای انسانی که قادر به کار کردن است آنچه برایش نیاز است فراهم کرد از آموزش او گرفته تا آماده کردن ادوات و وسایل کار کردن از جمله اینکه به او شغل و حرفه ای آموزش دهیم که به وسیله آن به زندگی خود ادامه دهد و یا آنکه با استفاده از زکات یکسری کارخانه ها، شرکت  ها، اماکن دیگر را راه اندازی نموده تا برایشان فرصت شغلی ایجاد شود و افراد بتوانند در عین حال که در آن شرکت کار می کند مالک اصلی آن شرکت نیز باشند. الف) زکات و بی کاری اختیاری: در این نوع بی کاری شخص توانایی و قدرت کارکردن را دارد اما ترجیج می دهد بنشیند و کار نکند و به دنبال راحتی می گردد و با تکیه بر دیگران زندگی خود را می چرخاند از زندگی چیزهایی را می گیرد ولی هیچ نمی دهد، از جامعه سودی می برد ولی به آن سود نمی رساند و نهایتاً مصرف می کند اما تولید نمی کند. اسلام در مقابل این افرادی می ایستد و از مسلک و راه رفتار آنها راضی نمی شود. امام باقر(ع) می فرمود: من چنانم که از مردى که دنبال کار نمى رود متنفرم، و بر پشت دراز مى کشد و مى گوید: خدایا روزى مرا برسان. و بر نمى خیزند تا در این سوى و آن سوى دنبال کارى بگردد و خواستار فضل خدا شود، با اینکه مورچه خرد از لانه خویش بیرون مى آید تا روزى خود به دست آورد (حکیمی، ۱۴۱۰ق، ج۴). آنچه که از سیره پیامبر(ص) به صراحت برمی آید این است که این افراد به هیچ عنوان حظ و بهره ای از زکات ندارند. بنابراین همه فقیران و مسکینان مستحق دریافت زکات نخواهند بود برخلاف آنچه که خیلی ها تصور می کنند. ۵.۲. ارتقای سرمایه انسانی از مؤلفه های اصلی سرمایه انسانی آموزش و بهداشت است که هر دو در تولید موث هستند. اسلام به این دو مقوله توجه زیادی کرده است و این اجازه را داده است که از صندوق زکات برای این نوع مصارف استفاده شود. ۵.۲.۱. کمک به پیشرفت های علمی و ایجاد آموزش در افراد و از بین بردن بی سوادی: اسلام دینی است که عقل را گرامی داشته است و به سمت علم دعوت می کند و جایگاه علما را بالا برده و علم را کلید ایمان می شمرد و راهنمای عمل از طرفی هیچ ارزشی برای ایمان تقلیدی قایل نیست. قرآن گوید: «هل یستوی الذین یعملون والذین لایعلمون». پیامبر اسلام(ص) نیز می فرماید: «طلب العلم فریضه علی کل مسلم» و این علم فقط محصور در علم دین نیست. بلکه هر علمی که مسلمانان در دنیای امروزشان به آن نیاز دارند چه برای بهداشت، چه اقتصاد،  ساختار عمرانی و… که همگی واجب کفایی است. بنابراین جای تعجب ندارد که فقهای اسلام می گویند کسی که به خاطر علم دنیا را ترک کرده است از زکات به او بدهید و کسانی که به خاطر آخرت دنیا را ترک کرده اند، حق استفاده از زکات را ندارند. چرا که عابد فقط به فکر خودش است اما عالم به فکر همه جامعه. اسلام به این اکتفا نکرد بلکه گفته برای فقرا جایز است که برای خریدن کتاب های علمی از زکات استفاده کنند. همچنین ساخت کتابخانه، مراکز تعلیم و تربیت مدرسه و دانشگاه از دیگر مواردی است که زکات می تواند به تأسیس آنها کمک کند. از طرفی از نظر اخلاقی زکات فقط شامل زکات مال نمی شود بلکه به گفته اهل بیت(ع) زکات علم منتشر ساختن آن است. حال اگر افراد خود را در برابر علم خود مسئول بدانند و بدانند که باید زکات آن را بپردازند می توان امید آن را داشت که علوم دینی، انسانی و فنی در جوامع اسلامی رونق بگیرد. و کسی از آموزش دیگری دریغ نورزد ۵.۲.۲. گسترش خدمات بهداشتی و حفظ سلامت افراد: اسلام دینی است که به نظافت و بهداشت اهمیت زیادی داده است تا جایی که نظافت را یکی از نشانه های شخص مؤمن بیان می کند. از طرفی چون هدف انسان را تعالی و رشد بیان می دارد و این تعالی بدون سلامت جسمی بسیار سخت می باشد، به همبن خاطر در برنامه حکومت اسلام راهکاری وجود دارد که اولاًـ سطح بهداشت را در جامعه بالا می برد و ثانیاًـ با پرداخت های مالی از صندوق زکات به اقشار متوسط و فقیر جامعه امکان درمان بیماری های این اشخاص که در حالت عادی توانایی مالی درمان خود را ندارند فراهم کند. اولاًـ از این صندق می تواند بیمارستان هایی مجهز و در شأن مسلمانان ایجاد کرد و ثانیاًـ با پرداخت مستقیم امکان درمان افراد فقیر و متوسط جامعه را ایجاد کند و ثالثاًـ هرگونه مخارجی که برای ایجاد بهداشت و سلامت در جامعه نیاز باشد، از صندوق زکات فراهم کند. این برنامه با ارتقای سرمایه انسانی به رشد اقتصادی هم کمک می کند. ۵.۳. ارتقای سرمایه اجتماعی ۵.۳.۱. تقویت برادرى، تعمیق روابط و کینه زدایى: با پرداخت زکات رابطه عاطفى میان افراد عمیق‏تر شده و مفهوم آیه «انّما المومنون اخوه» بهتر مورد توجه و عمل قرار مى‏گیرد. قرآن کریم مى‏فرماید: «هرگاه مخالفان شما توبه کنند و نماز به پا دارند و زکات بپردازند، آنها هم در جامعه برادر دینى شما هستند». همچنین با پرداخت زکات، آداب دوستى هر چه بهتر و بیش‏تر مراعات شده و شعله مهر و محبت در دل ها فروزان مى‏شود و این دوستى و محبت در تعاون و یارى رساندن به یکدیگر و حفاظت از دستاوردهاى جامعه اسلامى نقش مهمى دارد. از طرفی این خود مقدمات ایجاد سرمایه اجتماعی را فراهم می کند و زمینه را برای تولید بهتر فراهم می کند. ۵.۳.۲. حفظ آبرو و جذب دیگران: در بسیارى از موارد، فقر آبروى انسان را در معرض خطر قرار مى‏دهد و زکات، فقر را از بین مى‏برد و آبروى انسان ها را حفظ مى‏کند. در مورد جذب دیگران از طریق زکات باید گفت که اسلام، مصرف زکات را براى هشت گروه لازم دانسته و یک دسته از آنان افرادى از رؤسا و سرشناسانى هستند که اگر حمایت هاى مالى از آنان به عمل آید، ابتدا خودشان و سپس قبیله آنان به اسلام جذب مى‏شود. پیامبر اکرم(ص) نیز سهمى از زکات را به رؤساى قبایل مى‏ دادند و در هر زمان ولىّ امر مسلمین مى‏تواند این کار را انجام دهد. از همین سهم که به نام «مؤلفه قلوبهم» در قرآن مطرح شده، مى‏توان مقدارى به مسلمانان ضعیف الایمان پرداخت کرد که اگر به حال خود رها شوند، وسوسه‏هاى دشمنان در آنان ایجاد شک مى‏نماید. اسلام براى پایدارى آنان در دین، مشکلات اقتصادى ایشان را حل مى‏کند. ۵.۴. زکات و حل مشکل پول اندوزی و محبوس کردن ثروت زکات در بسیاری از موارد پول و سرمایه راکد را از اختیار مردم خارج ساخته و آن را در جهت سرمایه گذاری فیزیکی بکار می اندازد و موجبات رشد اقتصادی را در جامعه فراهم می کند. یکی از هدیه های الهی به انسان نظام پول است که انسان را از انجام مبادلات تهاتری و پایاپای بی نیاز کرده است. و بر انسان واجب است که حکمت پشت آن را بشناسد و آن را شکر کند. شکر نعمت آن است که هر چیزی را در جای خود استفاده کنی. پول هم همین ویژگی دارد، شکر نعمت یعنی اینکه در جای خود از آن استفاده کنی. همانا که پول فقط برای این به وجود آمده که تحرک داشته باشد و در مبادلات کمک کند و در یک جا نماند. اما چه سریع انسان ها از حقیقت آن غافل می شوند و وظیفه پول را فراموش می کند. و عده ای پول و سرمایه خود را هدف خود قرار داده و آن را مطلوب بالذات تلقی می کنند و بواسطه آن وقتی که اسلام آمد و خواست که مردم را از قید دنیا و درهم برهاند و آنها را در جهت حرکت دهی پول  و سرمایه و ثمردهی آنها تشویق کند و چه در بحث فردی و چه در بحث اجتماعی آن را خرج کند و اینکه افراد بخواهند پول را حبس کرد. و از حرکت باز بدارند را محکوم کرد. و این را خداوند بر پیامبر نازل فرمود: «الذین یکنزون الذهب و الفضه و لاینفقونها فی سیبل الله فبشرهم بعذاب الیم*یوم یحمی علیها فی نار جهنم فتکوی بها حباههم وجبوبهم و ظهورهم و هذا ما کنزتم لانفسکم فذوقوا ما کنتم تکنزون». اما اسلام در مقابل ذخیره و انباشت پول فقط به مجازات وعده های عذاب بسنده نکرده است، بلکه راهی را هم معرفی کرده تا از آن جلوگیری کند و این پول را در چرخه اقتصاد ببرد و رشد اقتصاد را فراهم سازد. ۵.۵. نقش زکات در ایجاد عدالت و از بین بردن نابرابری ها ۵.۵.۱. فقر زدایی و کاهش مفاسد اجتماعی: اسلام فقر را خطری برای عقیده، اخلاق و سلامت فکری می داند و از طرفی خطری برای خانواده ها و اجتماع. اسلام فقر را بلایی می داند که باید آن را دفع کرد و می خواهد از آن به خدا پناه ببرد. فقر در سخنان امام(ع) پدیده زشت اجتماعى است که امام آن را به پست‏ترین صفتها توصیف مى‏کند، صفتهایى واقعى که ماهیت و ابعاد زشت آن را بر بشریت منعکس مى‏کند. حال در این سخنان امام تأمل مى‏کنیم: یک. الفقر الموت الاکبر، تنگدستى مرگ بزرگتر است.[۵] این کلام از تشبیه نیست بلکه حقیقتى تلخ است فقر خود مرگ است زیرا زندگى براى انسان فقیر معنى ندارد چه خداوند انسان را آفریده است تا در این دنیا سعادتمند شود نه یک عمر را به بدبختى بگذراند و در همین مفهوم امام مى‏فرماید: والفقیر خیر من الفقر یعنی قبر(= مردن) بهتر از فقر و ندارى است.[۶] دو. یخرس الفطن عن حاجته یعنی فقر زیرک را از بیان نیازش ناتوان سازد.[۷] فقر نه تنها بر رفتار اجتماعى انسان فقیر اثر مى‏گذارد بلکه آثار بدى بر دین و عقل انسان بر جاى مى‏نهد پس اگر این دو سرمایه مهم از او گرفته شود از نظر اجتماعى فرو مى‏پاشد و به عنصرى نامطلوب و بیهوده در جامعه بدل مى‏شود. . ۶. هدف اسلام از برطرف کردن فقر اسلام عنایت و توجه زیادی به برطرف کردن فقر دارد و می خواهد آن را از ریشه مداوا کند و انسان را از مصائب آن برهاند، به طوری که این انسان را برای زندگی مناسب آماده سازد که لایق شخصیت و کرامت معنوی او باشد و بتواند در ادای فرائض دینی موفق باشد و بتواند بار زندگی را تحمل کند و او را از افتادن به دام های حرام و گمراهی و بی تابی رها سازد. اسلام می خواهد که انسان در زندگی پاکیزه ای از نعمت های ارضی و سمائی متنعم باشد و از آنچه که از آسمان و زمین می آید متنعم باشد و کسب روزی او را از یاد خدا غافل نکند. اما خداوند زکات را بر مسلمانان واجب کرد و آن را از ستون های دین اسلام قرار داد و آن مقدار از زکات را از ثروتمندان جامعه دریافت می کند به فقرای جامع الشرایط می دهد، تا آنها هم بتوانند حاجات مادی خود را برآورند و این حاجات عبارت انداز غذا، لباس، نوشیندی، مسکن و ازدواج و کسب علم. بوسیله زکات است که فقیر می تواند به زندگی ادامه دهد، به طاعت خدا بپردازد و لذا می تواند احساس کند که او عضوی زنده و مورد توجه در جامعه است. و او چیزی گمشده و بیهوده نیست و این فقیر هم در جامعه انسانی مورد اکرام است و به او توجه می شود و دست او را هم می گیرند و به زیباترین وجه دست مساعدت و یاری را به سمت او دراز می کنند. نه منتی بر او می گذارند و نه آزار و اذیتی. چرا که این زکات از دست دوست به او داده می شود و نفس او عزیز می ماند و فقیر در جامعه سر خود را بالا نگه می دارد و کرامتی بس بالا دارد چرا که او فقط حق خود را از دولت گرفته است. ۶.۱. مداوای فقر به کمک درمان ریشه های آن آنچه ضروری به نظر می رسد باید علت فقر را در شرایط گوناگون فردی گروهی و اقلیمی شناسایی کرد. چرا که هر کدام دوای مخصوص به خود را دارد و علل آن نیز متفاوت است. درمان میسر نمی باشد مگر آنکه تشخیص صحیح باشد و در تشخیص تا زمانی که علت بیماری مشخص نباشد نمی تواند مفید باشد. باید دانست که درمان فقر و بی کاری که به خاطر ناتوانی افراد در کار کردن است فرق می کند با زمانی که فرد فقر و بی کاری اش از روی تنبلی است و نوع دیگر این فقر آن است که اهل و عیال آن فرد آن قدر زیاد باشد که فرد توانایی فراهم کردن مخارج آنها را نداشته باشد. در مورد فقیری که فقر او ناشی از بی کاری اختیاری است قبلاً بحث کرده ایم، اما فقیری که از «کسب درآمدی که او را کفایت کند ناتوان شده است و عجز آن به خاطر یکی از عوامل زیر است»: الف) ضعف جسمانی یا وجود مانعی که نگذارد شخص کار کند مانند یتیمی و یا سالخوردگی. یا آنکه شخص بعضی از حواس خود مانند بینایی و یا بعضی از اعضای خود را از دست داده باشد و یا گونه ای مریض باشد که نتواند کار کند. این ها عوامل جسمی هستند که افراد به آن مبتلا می شوند و فرد راهی ندارد که با آنها غلبه نماید. لذا باید از زکات آن مقداری که او را بی نیاز کند به او داد و به ناتوانی او رحم کرد. ب) ناتوانی در کسب درآمد: افرادی که قادر به کار کردن هستند اما راهی برای کار کردن نمی یابند حتی نیروی کار خود را عرضه می کنند ولی تقاضایی برای آن وجود ندارد با فراهم کردن سرمایه جدید. فقیران نوع سوم آن دسته از فقرایی که حالشان بر دیگران پوشیده است این افراد نه بی کاراند و نه ناتوان از کار کردن بلکه کار می کنند و درآمد هم دارند اما درآمدشان کفاف مخارجشان را نمی دهد. حتی به کسی که خانه و خادم دارد و درآمدش کفاف مخارجش را ندهد می تواند از زکات دریافت کند. کما اینکه در شیعه به آن اشاره شده که حتی اگر کسی خادم و خانه هم داشته باشد ولی مخارش به حد کفاف نرسد، می تواند از صندوق زکات دریافت کند. حتی گفته شده که اگر کسی خانه و خدام هم نداشته باشد می توان برایش هم خانه خرید و هم خادم و نیز وسایل مورد نیاز زندگی و حتی خرید سرمایه ای که بوسیله آن بتواند کاری برای خود پیدا کنند. ۶.۲. از بین بردن شکاف و اختلاف طبقاتی اگر اسلام می گوید که باید در معیشت و روزی خوری مردم تفاوت وجود داشته باشد نتیجه تفاوت فطری در نیروها، ویژگی ها و استعدادهای افراد است و این تفاوت ها را حتماً باید در نظر گرفت. البته نه به این معنا که فقیر دائماً فقیرتر شود و ثروتمند دائما ثروتمند تر شود بلکه اسلام در این موقف با قانون های شرعی و تنظیمات عملی و توصیه های انگیزشی و تربیتی دارد عمل می شود و به گونه ای مانع از طغیان ثروت ثروتمندان شد و سطح زندگی افراد فقیر را بالا می برد. زکات علاوه بر اینکه از جهت مستقیم (دریافت از اغنیا و پرداخت به فقرا) به توازن اجتماعی کمک می کند، به صورت غیرمستقیم نیز به ایجاد توازن کمک می کند و آن ایجاد درآمدزایی برای فقرا است. ۶.۳. حل مشکلات خانواده هایی که سرپرست آنان زنان هستند در بسیاری از کشور ها سطح درآمدی زنان به مراتب کمتر از سطح درآمدی مردان است. چرا که در بسیاری از مواقع از سطح تحصیلات کمتری برخوردارند و گاهی از اوقات به خاطر ضعف جسمی نسبت به مرد یا هزینه فرصت کمتری بر کار پیدا کردن دارند یا مجبورند به درآمد کمتری قناعت کنند. بنابرین این نتیجه منطقی وجود دارد خانوادهایی را که زنان آن را اداره می کنند بیشتر در معرض فقر قرار دارند تا دیگر خانواده ها. ۱۷ تا ۲۸ درصد خانواده های جهان را زنان اداره می کنند و این خانواده ها در بین فقیر ترین خانوارهای جامعه قرار دارند. زنان سرپرست خانه یک نقش دوگانه ایفا می کنند یعنی علاوه بر کار در خارج از منزل مجبورند کارهای داخل منزل را هم انجام دهند. لذا فقر عموماً بر آنها تأثیر بیشتری دارد. به همین خاطر این گونه از زنان بیشتر از حالت عادی کار می کنند و اوقات فراعت کمتری دارند. در مواقعی که در آمدشان کاهش می یابد مجبورند بیشتر ار وقت خود را به کار کردن بپردازند و حتی به کار های خانه و نیز درس و بهداشت کودکانشان کمتر توجه می کنند و کمبود مهر و محبت مادری را بر دلشان می نشانند. از طرفی این زنها بیشتر در معرض فسادهای غیراخلاقی هستند و گاهی از مواقع در صورت ناچاری مجبور به هر کاری می شوند. اگر سیاست های دولت اسلامی می خواهد در جهت حل مشکلات فقر باشد باید بیشتر از هر قشر دیگری به این گروه از جامعه توجه بیشتری کنند. اینجا نیز نقش زکات بر کسی پوشیده نیست. رهبر جامعه اسلامی می تواند به پرداخت زکات بر این قشر از جامعه علاوه بر کاهش فقر در جامعه، به استحکام بنیان خانواده کمک کند و زمینه رشد و تعالی همه فرزندان مسلمان را که آینده آن جامعه هستند تأمین کند. . ۷. نقش زکات در برقراری امنیت روانی، اجتماعی و اقتصادی ۷.۱. پرداخت بدهکاری ها همان طوری که اشاره شد یکی از مصارف زکات در قرآن، سهم غارمین است. غارمین همان کسانی اند دچار بدهکاری شده اند. امروزه افراد زیادی هستند که به خاطر حادثه ای دچار بدهکاری شده اند و توانایی پرداخت بدهی خود را ندارند. به عنوان مثال پدر خانواده ای را در نظر بگیرید که بر اثر سانحه تصادف، مجبور به پرداخت دیه شده است اگر قرار باشد این شخص تا موقع پرداخت بدهی خود در زندان باشد خانواده او باید چه کنند؟ آیا منطقی است که همسر خانواده به جای تربیت فرزندان و فرزندان به جای درس خواندن سراغ کار کردند بروند تا فقط هزینه های جاری خود را تأمین بکنند چه برسد به پرداخت دیه؟ و از کجا معلوم که این خانواده دچار فساد نشوند؟ اینجاست که دوباره اسلام جلوه نمایی می کند و با پرداخت بدهی افراد واجدالشرایط آنها را از خطرات موجود محافظت می کنند. البته در بحث بعدی با مطرح کردن نظام بیمه اوج شکوفایی زکات را مطرح می کنیم. ۷.۲. واقعه های ناگوار و تشکیل شرکت بیمه از طریق صندوق زکات قبل از آنکه غرب بیمه را اختراع کند جامعه اسلامی از یک طریقی خاص افراد را بیمه کرده بود و آن صندوق زکات بوده است و هر کسی دچار بلا و مصیبت می شد می توانست به آن پناه ببرد. سهم بدهکاران از زکات برای این گونه حوادث کفایت می کند. اسلام فرد حادثه دیده را تنها با کمک های خیرخواهانه مردم رها نمی کند بلکه برای او از بیت المال مسلمین سهمی را قرار می دهد. این شخص حادثه دیده بدون هیچ شرمندگی خجالت حق خود را از بیت المال می گیرد. متن قرآن در مورد بدهکاران و سهم آنها از زکات از لفظ «فریضه من الله» استفاده می کند و این اهمیت موضوع را نشان می دهد. بدهکاران کسانی اند که بدهی زیادی دارند و نمی توانند آن را جبران کنند خواه این بدهی ها از مصرف خود باشد و یا از تولید او که ورشکست شده و غیر. و نیز گفته شد که غارمین در قرآن کسانی اند که سیل مال آنها را برده یا خانه اشان آتش گرفته و یا آنکه برای خانواده خود پول قرض کرده است. البته عده ای از فقها نیز معتقدند باید به او آنقدر داد تا به حالت اولیه خود باز گردد. ولی این بستگی به مقدار زکات جمع شده و نیز مصارف دیگر واهمیت آنها دارد. زکات بیمه ای منحصر به فرد در نوع خود است: علاوه بر پیشینه تاریخی زکات و بیمه اسلامی بر بیمه غربی باید گفت آنچه که اسلام بر این نظام بیمه خود بیان می کند خیلی کاملتر از نظام بیمه غربی است. در بیمه های غربی افراد مجبورند به ضرورت قسطی ماهیانه و یا به هر نوع دیگر پرداخت کند و در موقع حادثه دیدن به او آن قدری پرداخت می شود که او قسطی می داده نه براساس حجم خسارتی که بر او وارد شده،  و لذا کسانی که پول بیشتر دهند بهره بیشتری می برند و کسی که پول کمتری داده بهره کمتری می برد حتی اگر مصیبت و مشکل او بسیار بزرگ باشد. از طرفی هدف اصلی شرکت های بیمه سود برای خودشان است. اما بیمه اسلامی هیچ شرطی برای پراخت اقساطی ندارد و به هرکس آنقدری می دهد که نیاز او است و نیز هدف او فقط خدمت است. اما از طرفی نظام بیمه اسلامی به چیزی توجه کرده که هیچ یک از نظام های بیمه غربی به آن توجه نکرده اند آن این است که حتی در این نظام می توان به کسانی که بدهکارند کمک کرد خواه به خاطر مسائل اجتماعی باشد مانند اصلاح ذات بین و خواه به خاطر مسائل شخصی مانند قرض گرفتن جهت مصرف باشد. در مورد اول حتی اگر شخص غنی باشد بدهی او پرداخت می شود چرا که مسئله اجتماعی است ولی در مورد دوم تنها اگر فردناتوان در بازپرداخت باشد به او کمک می شود. در اینجا اسلام موقف سلبی به خود نمی گیرد و شخص را مجبور نمی کند در جهت پرداخت بدهی ها مسکن وسیله نقلیه و چیزهای ضروری خود را بفروشد بلکه از سهم غارمین به او می دهد. ۷.۳. زکات و حل مشکل ازدواج جوانان حال می خواهیم تصور روشن تری را از آنچه که اسلام به عنوان حد مطلوب کفایت برای فقیر و مسکن در نظر دارد بیان کنیم. اینکه عملاً و فقها به مسائلی همچون طعام، نوشیدنی و امثال ذلک توجه می کنند خوب است اما باید دانست که اینها تنها نیازهای انسان نیستند بلکه در انسان انگیزه ها و غرایز دیگری هم وجود دارد که انسان را به سوی خود دعوت می کند و از انسان می خواهد که آنها را اشباع کند. و از انواع آنها غزیره جنسی است که خداوند آن را با وجود انسان آمیخته است و تا انسان با اراده خدا نسبت به عمارت و آبادانی زمین گام بردارد و نسل انسانی باقی بماند. اسلام این غریزه را کنار نمی گذارد بلکه آن را منظم می کند و برای آن در سیر امر الهی مسیری را تعیین می کند. اما در اسلام زکات می تواند برای پرداخت معونه و کمک به شخصی که می خواهد ازدواج کند و توانایی خارج آن را ندارد مانند مهریه و جهیزیه می تواند استفاده نمود. ۷.۴. دفع بلا از امّت و اقتدار امّت اسلامى اگر کمبودها از طریق مالیات هاى اسلامى و زکات تأمین شود، افراد جامعه به یک نوع رفاه نسبى دست مى‏یابند در نتیجه دلها نسبت به هم مهربان و نیرهاى انسانى متمرکز مى‏گردند و همه پشتیبان یکدیگر خواهند بود. افراد چنین جامعه‏اى داراى صلابت و اقتدارند و در مقابل نقشه‏هاى دشمنان و تهدید و تطمیع آنان بیمه خواهند بود. همچنین جبران کمبودها از طرف پرداخت کنندگان مخلص و اجراى این کار الهى از طریق مراجع دینى، سبب آرامش، دلگرمى و اتصال به علماى ربّانى خواهد شد که این امر نیز خود وسیله اقتدار و عزت اسلامى و ملى مى‏باشد. در قرآن کریم آمده است: «و لولا دفعُ الله الناس بعضهم ببعض لفسدت الارض و لکن الله ذو فضل على العالمین». در ذیل این آیه، حضرت امام صادق(ع) فرمود: «قطعاً خداوند به خاطر کسانى از شیعیان ما که زکات مى‏دهند، انواع بلاها و خطرات را از سایر مردم دفع مى‏کند و اگر زکات این گروه نبود، همه یکجا نابود مى‏شدند». . نتیجه گیری گفتیم که بر خلاف تعریف اقتصاددانان سنتی که توسعه را محدود به رشد اقتصادی می دانستند، اقتصاددانان جدید توسعه را یک جریان چندبعدی تعریف کرده اند که علاوه بر تسریع رشد تولید ملی، کاهش فقر، نابرابری، بیکاری، ارتقای آموزش، بهداشت و فرهنگ و اصلاح ساختارهای سیاسی و اجتماعی را درخود دارد. درحالی که در این تعریف از توسعه، رشد اقتصادی و کاهش نابرابری نقش مهمی دارند، برخی از اقتصاددانان اعتقاد داشتند که بین عدالت و کارآیی تعارض وجود دارد. ما در بحث خود با چهار دلیلی که ارائه کردیم این نظر را مورد انتقاد قرار دادیم. در ادامه پس از بررسی مؤلفه های توسعه اقتصادی کشورها با تبیین جایگاه زکات در نظام اقتصادی اسلام، نقش زکات را در ایجاد توسعه هایی که مبتنی بر عدالت و کارآیی به صورت توأم است بررسی کردیم و دیدیم که زکات به عنوان یک ابزار قدرتمند در اسلام چه ویژگی ها و توانایی هایی را دارد. نتیجه مباحث مطرح شده این است که زکات با ارتقای سرمایه انسانی و اجتماعی و با به کارگیری سرمایه های راکد از طریق جلوگیری از حبس ثروت و پول اندوزی، مقدمات رشد اقتصادی را فراهم کرده و با نقشی که در ایجاد عدالت اجتماعی، فردی و اقتصادی دارد تمام اهداف توسعه که همان رشد اقتصادی، عدالت، رفاه، افزایش سطح زندگی، اشتغال، برابری، بهداشت، آموزش، امنیت فکری و اجتماعی است را فراهم می کند. ........................................................................................................... پی نوشتها: [۱]. Equity, Efficiency Trade Off [۲]. Marginal Propensity To Consume [۳]. Trickle Down Effect ۴. سوره توبه/آیه ۶۰٫ ۵. باب‏ ـ کلمات قصار: ۱۵۴٫ ۶. ابن شعبه حرانى: تحف العقول ۶۳٫ ۷. ابن ابى الحدید ۱۸/۳۸۶٫ ۴ کلمات قصار: ۳۱۱٫ ......................................................................................................................... فهرست منابع و مآخذ: ۱.     قرآن کریم. ۲.   ابو جعفر محمد بن الحسن بن على الشیخ الطوسى(۱۴۱۳ق)، الاستبصار فیما اختلف من الاخبار، المجلد الثانى، کتاب الزکاه، تحقیق: العلامه الشیخ محمد جواد الفقیه، بیروت: دارالأضواء، الطبعه الثانیه. ۳.   ابوجعفر الصدوق محمد بن على بن الحسین ابن بابویه القمى(۱۴۱۳ق)، من لایحضره الفقیه، الجزء الثانى، کتاب الزکاه، تحقیق العلامه الشیخ محمد جواد الفقیه، بیروت، دار الاضواء، الطبعه الثانیه. ۴.     خمینی، روح الله(۱۳۷۹ش)، تحریر الوسیله، المجلد الاول، کتاب الزکوه، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار الامام الخمینى، الطبعه الاولى. ۵.     سید رضی(۱۳۸۰)، ترجمه دشتی، محمد، نهج البلاغه، اتقان. ۶.     شعبانی، احمد(۱۳۷۵)، تحلیلی پیرامون زکات، زکات یا مالیات، کدامیک؟، فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق(ع). ۷.     عسکری، محمدمهدی(۱۳۸۴)، تحلیل نظری زکات، تهران: دانشگاه امام صادق(ع). ۸.     قحف، محمد منذر(۱۴۱۷ق)، اقتصادیات الزکاه: کتاب مطالعه، المعهد الاسلامی للبحوث و التدریب؛ البنک الاسلامی للتنمیه. ۹.     قرائتی، محسن(۱۳۸۲)، زکات، فریضه فراموش شده، مبلغان. ۱۰. کمیجانی، اکبر و عسگری، محمدمهدی(۱۳۸۳)،  تحلیل نظری آثار اقتصادی زکات و مقایسه آن با مالیه تورمی، تهران: تحقیقات اقتصادی دانشگاه تهران. ۱۱.  کیاالحسینی، سیدضیاالدین(۱۳۸۷)، نقش زکات فطره در فقرزدایی مطالعه موردی: ایران ۱۳۸۵.۱۳۷۰، اقتصاد اسلامی. ۱۲.  لاجوردی، عدنان(۱۳۷۱)، نقش زکات در نظام اقتصادی اسلامی، پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه امام صادق(ع)، تهران. ۱۳.  محمد رضا و محمد و علی، الحکیمى(۱۴۱۰ق)، الحیاه، تهران: الجزءالسادس، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى، الطبعه الاولى. ۱۴.  Todaro, Mickle(1989), Economic Development In Less Development Countries, Long Man. ...................................................................................................................... منبع: انجمن علمی دانشجویان الهیات.  

بررسی تاثیر زکات برتوزیع ثروت جامعه با استفاده از رویکرد مدل‌سازی عامل- بنیان

بسم الله الرحمن الرحیم  بررسی تاثیر زکات برتوزیع ثروت جامعه با استفاده از رویکرد مدل‌سازی عامل- بنیان . نرگس جاویدی عبداله زاده اول ۱  احمد اسدزاده ۲   محمد علی متفکر آزاد ۳  صداقت شهمراد ۴ دانشجوی دکترای اقتصاد دانشکده اقتصاد و مدیریت، دانشگاه تبریز  دانشیار دانشکده اقتصاد و مدیریت، دانشگاه تبریز  استاد دانشکده اقتصاد و مدیریت، دانشگاه تبریز  استاد دانشکده ریاضی، دانشگاه تبریز . (متن کامل مقاله : pdf - بررسی تاثیر زکات برتوزیع ثروت جامعه) . چکیده برقراری عدالت اجتماعی، تعادل و توازن در جامعه یکی از مهم‌ترین پیش شرط‌های توسعه است. از این‌رو کاهش روند افزایش نابرابری برای سیاست‌گذاران در بسیاری از کشورها به‌عنوان یک اولویت مطرح است. زکات یک قاعده حیاتی در سیستم کلان جامعه اسلامی است که نقش مهمی در تخصیص عادلانه درآمد ایفا می‌کند. هدف از این مقاله توصیف تئوری نقش زکات به‌عنوان یک ابزار مهم در رسیدن به کارایی و بهبود شاخص‌های توسعه انسانی است. برای این منظور از نرم‌افزار نت لوگو برای مدل‏سازی عامل- بنیان استفاده شده است. این مقاله به مدل‏سازی تأثیرات واقعی زکات در توزیع ثروت و کاهش نابرابری در یک جامعه اسلامی پرداخته و مقایسه‌ای بین توزیع ثروت در دو سیستم اقتصاد متداول و اقتصاد اسلامی انجام می‌دهد. نتایج حاکی از آن است که یک سیستم اقتصادی با الگوی اسلامی در مجموع به شاخص‌های بالاتر توسعه انسانی نسبت به یک سیستم با الگوی سرمایه‌گذاری مرسوم می‌انجامد. کلیدواژه‌ها:  اقتصاد اسلامی ،سیستم­های پیچیده ،مدل‏سازی عامل- بنیان ،نابرابری ،ضریب جینی ،مصرف ،پس‌انداز ، ثروت .................................................................................................................... منبع : مجله تحقیقات اقتصادی - دوره ۵۴، شماره ۳ - شماره پیاپی ۱۲۸

نقش زکات در تولید ثروت در نگرش قرآن کریم

بسم الله الرحمن الرحیم نقش زکات در تولید ثروت در نگرش قرآن کریم   محمود اصغری پژوهشگر دانشگاه علوم اسلامی رضوی . متن کامل مقاله : pdf - نقش زکات در تولید ثروت در نگرش قرآن کریم   چکیده این نوشتار در تلاش است تا به بررسی اهمیّت و نقش زکات در تولید ثروت از طریق فقرزدایی و رفع محرومیت از جامعه با از بین بردن شکاف و فاصله‌‌های عمیق طبقاتی و برخورداری تمامی انسان‌ها از ثروت‌های خدادادی از منظر قرآن کریم بپردازد. رویکرد قرآن کریم در خلق ثروت از طریق سازوکار زکات، معطوف بر رشد قابلیت‌های فردی و توانمندسازی افرادی است که به‌واسطۀ فقر از چرخۀ اشتغال و تولید خارج شده‌اند و توان بازگشت به این چرخه را به سبب فقر ندارند. بنابراین، نقش زکات در مشارکت دادن فقرا در رشد و توسعه و تولید ثروت عبارت است از: افزایش استفاده یا افزایش بهره‌وری استفاده از فراوان‌ترین دارایی آنها، یعنی کار خواهد بود که از این طریق است که می‌توان درآمد پایدار و مطمئنی را نیز برای آنها خلق کرد. پژوهش‌ها نشان می‌دهد چنانچه گردآوری و هزینه کردن زکات با درایت و مدیریت انجام شود، زکات توان تأمین مالی بسیار بالایی را برای حذف فقر و ایجاد اشتغال برای به میدان آوردن نیروی کار فقرا را دارد. ازاین رو، سیاست‌های حمایتی - اقتصادی قرآن کریم در قالب زکات ریشه‌کن‌سازی فقر و محرومیت در جامعه است و تمرکز آن بر روی از بین بردن شکاف قابلیتی و ایجاد توانمندی برای کار و ایجاد اشتغال در افراد خواهد بود. فرض ما در این نوشتار بر این است که با چنین رویکردی به عملکرد زکات، می‌توان علاوه بر ریشه‌کن‌سازی فقر و محرومیت در جامعه به تولید و خلق ثروت نیز پرداخت کلیدواژه‌ها قرآن کریم زکات تولید ثروت توزیع مجدد ثروت عدالت اقتصادی فقرزدایی .................................................................................................. منبع : نشریه پژوهشهای اجتماعی اسلامی - دوره ۲۳، شماره ۱۱۲ - شماره پیاپی ۱۱۲ بهار ۱۳۹۶

اثر زکات بر تعدیل و توزیع ثروت و رشد اقتصادی

بسم الله الرحمن الرحیم  اثر زکات بر تعدیل و توزیع ثروت و رشد اقتصادی   رضا اکبریان نجمه ساجدیان فرد  دانشیار و عضو هیئت علمی بخش اقتصاد دانشگاه شیراز دانشجوی دکتری تخصصی علوم اقتصادی دانشگاه شیراز . چکیده:    اسلام دین جامع و فراگیری است و به تمام ابعاد زندگی انسان نظر دارد و از این رو مسأله تعدیل و توزیع ثروت و رشد اقتصادی را از نظر دور نداشته و برای بهبود توزیع ثروت و افزایش رشد اقتصادی دستوراتی را به مسلمانان ارایه کرده است. یکی از این دستورات، زکات می باشد که با توجه به تفاصیلی که در دین مبین اسلام آمده است می تواند نقش مهمی در رسیدن به رشد اقتصادی بالاتر و توزیع عادلانه تر ثروت داشته باشد. کاهش فقر و تعدیل ثروت هنگامی که با رشد اقتصادی همراه شود به بزرگترین و دشوارترین هدف سیاستگذاران اقتصادی هر کشور تبدیل می شود. به منظور نیل به این مهم، مکاتب اقتصادی راهکارهای متفاوتی ارایه داده اند. مکتب اقتصاد اسلامی نیز در این زمینه ابزارهایی ارایه داده است که یکی از آن ها زکات می باشد. اینکه زکات چگونه بر تعدیل ثروت و رشد اقتصادی اثر می گذارد، هدف این پژوهش می باشد. بدین منظور پس از بیان مبانی نظری مربوطه، الگویی ارایه می شود که در چارچوب سیستم معادلات همزمان می باشد. نتایج نشان می دهد که اقتصاد اسلامی با معرفی زکات و نرخ مضاربه، به شرط اجرای دقیق آن، موجب رشد و رونق اقتصادی و همچنین تعدیل و توزیع مناسب ثروت می شود. واژه‌های کلیدی: زکات، توزیع ثروت، رشد اقتصادی. ......................................................................................................... منبع : نشریه اقتصاد و بانکداری اسلامی. - ۱۳۹۳; ۳ (۸)

نقش زکات در توازن اجتماعی و رشد اقتصادی ایران با استفاده از مدل تصادفی زکات طی سال‌های ۱۳۷۸-۱۳۹۶

بسم الله الرحمن الرحیم  نقش زکات در توازن اجتماعی و رشد اقتصادی ایران با استفاده از مدل تصادفی زکات طی سال‌های ۱۳۷۸-۱۳۹۶ . محمدمهدی عسکری   احمد محمدی پور استادیار دانشکده معارف اسلامی و اقتصاد دانشگاه امام صادق علیه‌السلام دانشجوی دکتری اقتصاد دانشگاه تهران . مقاله کامل :  PDF- نقش زکات در توازن اجتماعی و رشد اقتصادی ایران... . چکیده در این مقاله با استفاده از داده‌های مربوط به دهک‌های هزینه‌ای ایران و سالنامه آماری کشاورزی به بررسی اثر زکات در توازن اجتماعی در اقتصاد ایران پرداخته شده است. به همین منظور براساس دلالت‌های روایات دو فرض برای پرداخت زکات در نظر گرفته‌ شده است: اول): پرداخت زکات تا رفع فقر؛ دوم): پرداخت زکات تا رفاه مطلوب. برای این منظور ظرفیت زکات برای دو حالت انحصار در موارد ۹ گانه و تعمیم موارد زکات محاسبه گردید و روشن شد که در حالت انحصار میزان زکات بالقوه در اقتصاد ایران در مقایسه با حجم فقر ناچیز بوده و نمی‌تواند اثر مهمی داشته باشد. اما در نظریه تعمیم، زکات نه تنها ظرفیت ریشه‌کن کردن فقر را دارد بلکه می‌تواند نقش مؤثری را نیز در تأمین رفاه مطلوب داشته باشد. همچنین مشخص شد که تورم در اقتصاد ایران منجر به افزایش شکاف درآمدهای زکات و حجم فقر می‌شود. با محاسبه پارامترهای مدل از داده‌های اقتصاد ایران مشخص شد که اولاً فاصله طبقاتی در اقتصاد ایران زیاد است و با احتساب فروض مدل امکان ایجاد توازن اجتماعی در اقتصاد ایران بدون اصلاح ساختار ثروت گروه زکات‌دهنده وجود ندارد. این به خوبی تأکید می‌کند که راهکار زکات برای نظام اقتصادی اسلام است و در جامعه‌ای که روابط بین پدیده‌ها براساس نظام‌های اقتصادی مختلف تعریف شده است زکات کارایی اصلی خود را نخواهد داشت. کلیدواژه‌ها زکات؛ مدل تصادفی؛ توازن اجتماعی؛ رفع فقر؛ اقتصاد ایران .............................................................................................................. منبع : مجله جستارهای اقتصادی -  دوره ۱۷، شماره ۳۳، بهار و تابستان ۱۳۹۹، 

نگرشی بر مفهوم مالیه اسلامی با تأکید بر مالیات اسلامی زکات

بسم الله الرحمن الرحیم  نگرشی بر مفهوم مالیه اسلامی با تأکید بر مالیات اسلامی زکات   مهدی مهدوی خو  کارشناس ارشد حسابداری رضا مهدوی خو کارشناس ارشد مدیریت بازرگانی . متن کامل مقاله : PDF -نگرشی بر مفهوم مالیه اسلامی ... . چکیده از مهم ترین اهداف اقتصادی دولت، تخصیص بهینه منابع، توزیع عادلانه درآمد، رشد اقتصادی، گسترش اشتغال، ثبات اقتصادی و حفظ سطح عمومی قیمت ها و نیز بهبود تجارت بین الملل و تراز پرداخت هااست و مالیات می تواند به عنوان ابزار سیاستی به دولت در جهت نیل به این اهدف، کمک نماید. دولت می تواندبا استفاده از سیاست مالی که مالیات نیز یکی از ابزارهای آن است، نوسانات اقتصادی را کاهش داده و در ایجاد ثبات اقتصادی گام بردارد. به این ترتیب که هنگام رکود اقتصادی، دولت با اعمال سیاست مالی انبساطی و کاهش نرخ های مالیات، درآمد قابل تصرف افراد و در نتیجه تقاضا برای کالاها و خدمات را افزایش و رکود اقتصادی را تخفیف دهد و برعکس به هنگام رونق اقتصادی که اقتصاد با سطح بالای تقاضای کل مواجه است، نرخ های مالیاتی را افزایش و در نتیجه تقاضا برای کالاها و خدمات را کاهش دهد وبه این ترتیب تا حدودی فشارهای تورمی را تخفیف دهد. از این رو، تبیین چیستی و چرایی فلسفه وجودی پایه های مالیاتی و شناخت مبانی و پایه های مختلف وصول مالیات جهت تحقق اهداف مالیاتی و همسان سازی این مبانی با اصول و قوانین اسلامی ضروری به نظر می رسد. این مقاله در تلاش است با نگرشی بر موضوع زکات به عنوان یکی از شاخه های مالیات اسلامی، به تبیین مفاهیم مالیه اسلامی بپردازد و عوامل مؤثر بر تحقق مالیات های اسلامی را بررسی نماید.   کلید واژه ها: مالیات اسلامی پایه های مالیاتی مالیه اسلامی ................................................................................................................ منبع: مجله اقتصادی- سال پانزدهم بهمن و اسفند ۱۳۹۴ - شماره ۱۱ و ۱۲

پر بازدید ترین مقالات

«گیاهان دارویی در قرآن و حدیث»

بسم الله الرحمن الرحیم «گیاهان دارویی در قرآن و حدیث» علیرضا ...

زنيان - شاهي - کندر (دروس استاد ضیایی / 3)

بسم الله الرحمن الرحیم زنيان - شاهي - کندر دروس استاد ضی...

اهمیت دامداری و کشاورزی در قرآن کریم

بسم الله الرحمن الرحیم اهمیت دامداری و کشاورزی در قرآن کریم ...

سخنان مهم مقام معظم رهبری در"اهمیت حفظ محیط زیست و منابع طبیعی"

بسم الله الرحمن الرحیم سخنان مهم مقام معظم رهبری در"اهمیت حفظ...

تقویم شمسی

فروردین ۱۴۰۰
ش ی د س چ پ ج
    تیر »
۱۲۳۴۵۶۷۸۹۱۰۱۱۱۲۱۳۱۴۱۵۱۶۱۷۱۸۱۹۲۰۲۱۲۲۲۳۲۴۲۵۲۶۲۷۲۸۲۹۳۰۳۱