ماه: دی ۱۴۰۰

مطابقت یافته های زیست شناسی و آیات قرآنی

بسم الله الرحمن الرحیم مطابقت یافته های زیست شناسی و آیات قرآنی . به خصوص در مورد جهان شگفت انگیز جنین و مراحل رشد جنین کلاً اهداف نگرشی ( تغییر در رفتار ) درس زیست شناسی ( این است که ) ۱-  به پدیده های زیستی به عنوان نشانه های حاکمیت تدبیر الهی در جهان بنگریم ۲-  با مطالعه و برسی و پدیده های زیستی به علم و قدرت خالق آنها پی ببریم همانطور که در آیۀ ۵۳ سورۀ فضیلت می فرماید: سنر یهم آیا تنافی الافاق و فی انفسهم حتی یتبین لهم انه  الحق (به زودی آیات خود را راجع به کیهان و خود شناسی و به بشر ارائه خواهیم داشت تا روشن شود برای ایشان به درستی که او حق است) آیات آفاقی : همچون آفرینش خورشید و ماه و ستارگان با نظام دقیقی بر آنها حاکم است و آفرینش انواع جانداران و گیاهان و کوه ها و دریاها با عجائب و شگفتی های بی شمارش و موجودات گوناگون اسرار آمیزش که هر زمان اسرار تازه ای از خلقت آنها کشف می شود هر یک آیه و نشانه ای است بر حقانیت ذات پاک او . آیات انفسی : همچون آفرینش دستگاه های مختلف جسم انسان و نظامی که بر ساختمان حیرت انگیز مغز و حرکات منظم قلب و عروق و بافتها و استخوان ها و انعقاد نطفه و پرورش جنین در رحم مادران ، تعداد سلولهای یک انسان متوسط ۶۰ تریلیون است که ۲۸ میلیارد آن سلول عصبی است و هر سلول شبیه یک کامپیوتر عمل می کند و از آن بالاتر اسرار و شگفتی های روح انسان می باشد که هر گوشه ای از آن کتابی است از معرفت پرودگار و خالق جهان . در پایان این آیه بیان لطیف و جالب را با جملۀ زیبا و پر معنای دیگری تکمیل کرده می افزاید . اولم یکف بربک انه علی کل شیء شهید (آیا کافی نیست که پروردگارت بر هر چیز شاهد و گواه است .) چه شهادتی از این بر تر و بالا تر که با خط تکوین ، قدرت خویش را بر پیشانی همۀ موجودات نوشته است . در صفحه برگهای درختان ، در لا به لای گل برگها و در میان طبقات اسرار آمیز مغز و بر روی پرده های ظریف چشم بر صفحه آسمان و بر قلب زمین و خلاصه بر همه چیز نشانه های توحید خود را نوشته و گواهی دهده است . درقرآن مسائل علمی بیان شده است که بعد ها دانشمندان به اسرار شگفت انگیز آن پی برده اند چنانچه در آیه ۳ سوره رعد می فرماید : و من کل الثمرات جعل فیها زوجین اثنین ( از تمام میوه ها دو جفت در زمین قرار دارد ) اشاره به این که درختان میوه موجودات زنده ای هستند که دارای سلولهای نر و ماده می باشند که از طریق لقاح  بارور می شوند دارد . اگر لینه دانشمند و گیاه شناس معروف سوئدی در اواسط قرن ۱۸ میلادی موفق به کشف زوجیت عمومی و همگانی در جهان گیاهان شد . قرآن مجید در ۱۴۰۰ سال قبل از آن ، این حقیقت را فاش ساخت و این خود یکی از معجزات علمی قرآن مجید است که بیانگر عظمت این کتاب بزرگ آسمانی   می باشد . همچنین از آنجا که زندگی انسان و همۀ موجودات زنده و مخصوصاً گیاهان و میوه ها بدون نظام دقیق شب و روز امکان پذیر نیست در قسمت دیگر این آیه از این موضوع سخن به میان آورده می گوید . یغشی اللیل النهار :  خداوند به وسیلۀ شب روز را می پوشاند و پرده بر آن می افکند چرا که اگر پرده تاریک شب نباشد ، نور مداوم آفتاب ، همۀ گیاهان را می سوزاند و اثری از میوه ها و بطور کلی از موجودات زنده بر صفحۀ زمین باقی نمی ماند . در پایان آیه می فرماید :  ان فی ذلک لایات لقوم یتفکرون  . ( در اینها آیات و نشانه های است برای آنها که تفکر می کنند .) اما در مورد جهان شگفت انگیز جنین در هفت سوره از سوره های قرآن اشاره به آفرینش انسان و چگونگی خلقت او شده است و در آیۀ ۱۴ سوره نوح می فرماید :    و قد خلقکم اطوارا    : ( خداوند شما را در اطوار و مراحل مختلفی بیافرید .) مرحلۀ اول : در آیه ۱۲ سورۀ مومنون می فرماید : و لقد خلقنا الانسان من سلاله من طین . (ما انسان را از عصاره و فرآورده های خاک آفریدیم .) چرا که نطفۀ انسان مولود غذاهای گوناگونی است که از گیاهان و جانوران سرچشمه می گیرد – جانوران هم از گیاهان تغذیه می کنند و گیاهان بخشی از مواد مورد نیاز خود را از خاک می گیرند بنابر این نطفۀ انسان که بعد ها بصورت انسان در می آید مولود خاک می باشد . در مرحلۀ دوم : در آیه ۵۴ سورۀ فرقان می فرماید: هو الذی خلق من الماء بشراً ........   . ( اوست خدائی که بشر را از آب بیافرید ) در مرحلۀ دوم می توان گفت انسان از آب آفریده شده است . زیرا از نظر زیست شناسان ، انسان به اسفنجی می ماند که او را آب فراگرفته است یک فرد ۷۰ کیلویی حدوداً ۶۵ در صد وزن بدن را آب تشکیل می دهد ، ۵۰ لیتر آب دارد و این نسبت ثابت است و غیر ممکن است که این نسبت را تغییر داد بدون اینکه دچار ناراحتی نشود اگر ۲۰ در صد آب بدنش را از دست بدهد دیگر سلامتی خود را باز نخواهد یافت . آب در سلولهای بدن انسان دارای مقدار زیادی پتاسیم بوده و عملاً فاقد نمک است ولی آب خارج از سلولها پتاسیم ندارد بلکه مقدار زیادی نمک دارد و این ترکیب آب خارج از سلولها به آب دریائی شباهت دارد که میلیونها سال قبل اولین اشکال حیات در آن شکل می گرفت و بعد ها وقتیکه موجودات آبی به خشکی روی آوردند ، دریای درون را نیز با خود آوردند . چون بدون آن زندگی برایشان در خشکی ممکن نبود . این پدیده های شگفت انگیز گفته قرآن را تأیید می کند که می فرماید . اوست خدائی که انسان را از آب آفرید در مرحلۀ سوم : در آیۀ ۲ سوره علق می فرماید: خلق الانسان من علق   . ( خداوند انسان را از علق آفرید ) علق به اسپرماتوزوئید گفته می شود که به سلول ماده می رسد و با آن ترکیب می شود . در مرحلۀ چهارم : در آیۀ ۲ سورۀ انسان می فرماید: انا خلقنا الانسان من نطفه امشاج   . ( ما انسان را از نطفه مخلوط ( سلول تخم ) پدید آورده ایم . ) ترکیب سلول جنس نر و ماده منجر به پیدایش سلولی به نام تخم می شود که تقسیمات این سلول جنین را به وجود می آورد . اگر بهترین شرایط محیطی برای سلول نر و سلول ماده فراهم شود قادر به ادامۀ زندگی نیستند و به زودی می میرند . مگر آنکه با یکدیگر ترکیب شوند و سلول تخم یا به اصطلاح قرآن امشاج به وجود آورند . پس از تقسیمات سلولی متوالی این سلول جنین اولیه به صورت توده ای از سلولها وارد رحم شده تا ادامه رشد خود را در آنجا انجام دهد در آیه دیگری می فرماید( آیه ۲۴ سوره حشر) هو الله الخالق الباری المصور له السماء الحسنی  . ( اوست خدای که آفریننده و جدا کننده و نگارنده صورت انسانی است و برای اوست اسماء حسنی .) در مرحلۀ پنجم : در آیۀ ۶ سورۀ العمران می فرماید : خداست آنکه صورت شما را در رحم مادران هر گونه بخواهد می نگارد خدایی که جز ذات یکتا نیست که به هر کار خواهد توانا و به همه چیز داناست . مراحل ساختمانی جنین را می توان در سه مرحله خلاصه کرد : ۱-  تولید توده زیادی از سلولها ۲- مجزا شدن سلولها از یکدیگر و رفتن هر یک به جای خود ۳- تصویر و صورت بندی جنین این سه مرحله را قرآن کریم در ضمن سه کلمه بیان داشته ۱- هو الله الخالق   اوست خدایی که آفریننده ( انبوه سلولها ) است ۲- الباری   خدایی که جدا کننده ( سلولهاست ) ۳- المصور  خداوند پیکر سازی که به این سلولها صورت انسانی می دهد . در سورۀ زمره آیه ۶ می فرماید : خداوند شما را در شکم مادر می آفریند ، آفرینش به دنبال آفرینش دیگر که در سه تاریکی قرار دارد . به تدریج سه پرده جنین را در بر می گیرد این پرده ها ظاهراً یک پوست بیشتر نیستند ولی اگر آنرا با میکروسکوپ به دقت نگاه کنیم همانطور که در آیه قرآن ذکر شده است می بینیم که از سه پرده تشکیل شده است . ۱- پرده آمینون   ۲- پرده کوریون ۳- پرده آلان تویید مایع پرده آمینون پرده ای است که از نمو سطح خارجی جنین حاصل و از اطراف توسعه پیدا می کند تا فضایی به نام حفره آمینون در پشت جنین به وجود آورد و آنگاه در حفره آمینون مایع زلالی پدید می آورد . پرده کوریون  : خارج از پرده آمینون قرار دارد و به کمک آن جنین محفوظ می ماند . پرده آلانتوئید : در ناحیه شکمی جنین است و به جذب غذا کمک می کند . فاصله میان پرده آمینون و جنین مایعی وجود دارد که هر گاه ضربه ای به شکم وارد شود این ضربه به مایع منتقل می گردد و در آن خنثی می شود . در آیۀ ۱۴ سوره مومنون می فرماید : انشا ناه خلقا اخر فتبارک الله احسن الخااقین (سپس آفرینش و تحولی دیگر در جنین پدید آوردیم ( و از روح خود در وی دمیدیم ) آفرین بر قدرت کامل بهترین آفریننده .) پس از صورت بندی جنین مرحلۀ دمیدن روح فرا می رسد . لازمه استقرار روح در جسم پیدا شدن بستر مناسب یا به عبارت دیگر آرایش مطلوب در اجزاء ماده است . بطور کلی با وارد شدن هر گونه نقص شدید در جسم جدا شدن روح از جسم اجباری و حتمی می گردد      

رفتارشناسی پرندگان از منظر قرآن و زیست‌شناسی

بسم الله الرحمن الرحیم رفتارشناسی پرندگان از منظر قرآن و زیست‌شناسی . احمد کریمی استادیار دانشگاه قرآن و حدیث مهرناز باشی زاده مقدم دانش‌آموخته دکتری رشته علوم قرآن و حدیث دانشگاه قرآن و حدیث . متن کامل مقاله : PDF : رفتارشناسی پرندگان از منظر قرآن و زیست شناسی . چکیده در مجموعۀ آیات آفاقیِ قرآن‌کریم از حیوانات بسیاری نام‌ برده شده است. در این میان پرندگان چه با نام‌های خاص و چه به صورت عام، پرتکرارترین واژه‌ها را در میان سایر حیوانات به خود اختصاص داده‌‌اند. بعضی رفتارهای عام پرندگان، هم‌چون پرواز، زندگی اجتماعی و رابطه با انسان‌ها شواهدی در علم رفتارشناسی زیستی دارد. امّا برخی پرندگان، که در آیات قرآنی از آنها سخن رفته است، قابلیت‌های خاصی دارند که در مطالعات زیست‌شناسی مورد مشابهی از چنان رفتارهایی در گونه آنها تا کنون ذکر نشده است. این گونه پرندگان مطابق تفاسیر قرآنی، موجوداتی منحصربه فرد بودند که شعوری ورای شعور معمول پرندگانی هم‌سنخ خود داشتند و رفتارهای ویژه‌ای را به نمایش گذاشتند. این پژوهش به روش توصیفی تحلیلی به بررسی اشتراکات و افتراقات رفتاری پرندگان از منظر قرآن و زیست‌شناسی می‌پردازد و در مجموع نگاه قرآن به حیوانات و از جمله پرندگان را بیان می‌دارد. از نگاه قرآن حیوانات و از جمله پرندگان مرتبه‌ای از توحید و به تبع آن ایمان را دارا هستند و تسبیح‌گوی خالق خویش هستند، هرچند تا کنون ادله فیزیکالیستی و زیست‌شناختی بر این امر ارائه نشده است و همه انسان‌ها قادر به درک آن نیستند. . واژگان کلیدی : قرآن ، پرندگان ، رفتارشناسی جانوری ، زیست ناسی . . . ___________________________________________________________________________________________ منبع : دو فصلنامه علمی قرآن و علم سال سیزدهم، ش ۴۲ ، بهار و تابستان ۸۹

کتاب : پژوهشی در اعجاز علمی قرآن: علوم زیست‌شناسی و پزشکی (جلد ۲)

بسم الله الرحمن الرحیم کتاب : پژوهشی در اعجاز علمی قرآن: علوم زیست‌شناسی و پزشکی (جلد ۲) . مؤلف : محمدعلی رضایی‌اصفهانی ناشر : کتاب مبین . . زبان: فارسی رده‌بندی دیویی: ۲۹۷٫۱۵ سال چاپ: ۱۳۸۰ نوبت چاپ: ۱ تیراژ: ۳۳۰۰ نسخه تعداد صفحات: ۴۰۸ قطع و نوع جلد: وزیری (شومیز) شابک ۱۰ رقمی: ۹۶۴۹۲۴۰۰۷۱ شابک ۱۳ رقمی: ۹۷۸۹۶۴۹۲۴۰۰۷۷ . توضیح کتاب در جلد دوم از کتاب "پژوهشی در اعجاز علمی قرآن "موضوعات مختلف زیست‌شناسی و علوم پزشکی از منظر آیات قرآن شرح و تبیین شده است .برخی از این موضوعات عبارت‌اند از" :منشا پیدایش حیات در زمین"، "خلقت انسان اولیه و نظریه تکامل داروین"، "زوجیت"، "بهداشت غذایی"، "بهداشت شخصی"، "بهداشت مسائل جنسی"، "بهداشت روان انسان"، "درمان بیماری‌های روحی و روانی "و "اسرار خلقت انسان ." . . . ______________________________________________________________________________________ منبع : شبکه جامع کتاب گیسوم

زیست‌شناسی در قرآن

بسم الله الرحمن الرحیم زیست‌شناسی در قرآن . مؤلفان : سکینه امیری، فرهاد مرادی ناشر : فریاد کویر ویراستار : محمدتقی انصاری . . زبان: فارسی رده‌بندی دیویی: ۲۹۷٫۱۵۹ سال چاپ: ۱۳۹۴ نوبت چاپ: ۱ تیراژ: ۱۰۰۰ نسخه تعداد صفحات: ۱۱۲ قطع و نوع جلد: رقعی (شومیز) شابک ۱۰ رقمی: ۹۶۴۸۳۷۷۹۳۶ شابک ۱۳ رقمی: ۹۷۸۹۶۴۸۳۷۷۹۳۴ . توضیح کتاب در این کتاب به موضوع زیست‌شناسی با استناد به آیات قرآن پرداخته شده و سعی شده مواردی از این علم که در قرآن آمده است به‌طور کامل تشریح شود. تقسیم سلولی، نردبان‌های شنوایی در گوش، سیستم ایمنی بدن، ملکه زنبورعسل، فتوسنتز گیاهان، زوجیت در گیاهان، آب سرچشمه حیات موجودهای زنده، چهارپایان، تارهای عنکبوت، اعجاز ریاضی، خانه زنبورعسل، گوشت ماهی، گوشت ماهی، زمین مأوای حیوانات، خلقت شتر، پرندگان و پرواز عجیب آنان، بلدرچین، خواص ویژه انگور از موارد مورداشاره زیست‌شناسی در قرآن هستند که در این کتاب به آن‌ها پرداخته شده است. . . . __________________________________________________________________________________ منبع : شبکه جامع کتاب گیسوم

سامانه زیستی موجودات با تکیه بر قرآن کریم و تورات

بسم الله الرحمن الرحیم سامانه زیستی موجودات با تکیه بر قرآن کریم و تورات . محی الدین قنبری دانش آموخته دکتری عرفان اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران . متن کامل مقاله : PDF : سامانه زیستی موجودات با تکیه بر قرآن کریم و تورات چکیده قرآن کریم و تورات به خودی خود فاقد «سامانه زیستی» هستند و قصد و غایتی برای ارایه طبقه بندی ای کامل و منطقی از موجودات، همانند یک متن زیست شناختی یا جهان شناختی ندارند و آیاتی که در آنها درج شده، انعکاسی از دانش مخاطبانشان به موجودات است. شباهت هایی میان جهان شناسی قرآن کریم و تورات در پیدایش و نوع نگاه به موجودات، به ویژه در زمینه رستنی ها دیده می شود که می تواند ناشی از منشا واحد وحیانی، و فرهنگ و دانش مشابه مخاطبان و آورندگان آن دو باشد؛ البته سامانه زیستی موجودات در قرآن مفصل تر از تورات است.تنها با استنباطات منطقی از آیات قرآن و عهد عتیق و دیگر متون نزدیک به آنها ارایه چنین سامانه ای ممکن است. بنابراین، این مقاله می کوشد تا ضمن اساس قرار دادن متون یاد شده، با مراجعه به متون نزدیک به آنها تصویری از سامانه موجودات در آن عصر ارایه کند و شباهت ها و تفاوت های آنها را دریابد. ارایه این سامانه و تبیین واژگان به کار رفته در آن می تواند تمایزهای اساسی در جهان شناسی متون مقدس را با دیدگاه های علمی و فلسفی یونانیان نشان دهد. . کلیدواژه ها : جهان شناسی، سامانۀ زیستی ، طبقه بندی موجودات ، طبیعت، قرآن کریم ، تورات . . . ____________________________________________________________________________________________ منبع : نیمسال نامۀ تخصصیِ پژوهشنامۀ ادیان سال سوّم، شمارۀ ششم ، پاییز و زمستان ۱۳۸۸

مقابله با بحران های زیست محیطی و توسعه اخلاق زیستی از منظر قرآن و آموزه های دین اسلام

بسم الله الرحمن الرحیم مقابله با بحران های زیست محیطی و توسعه اخلاق زیستی از منظر قرآن و آموزه های دین اسلام . پریسا نجفلو دانشجوی دکتری رشته ترویج و آموزش کشاورزی دانشگاه زنجان جعفر یعقوبی دانشیار رشته ترویج و آموزش کشاورزی، دانشگاه زنجان . متن کامل مقاله : PDF : مقابله با بحران های زیست محیطی و توسعه اخلاق زیستی از منظر قرآن . چکیده فعالیتهای مختلفی که با اهدافی مثل توسعه اقتصادی صورت گرفته، روند افزایش جمعیت و تجمع اکثر مردم در یک درصد از سطح زمین، توقع استاندارد بالای زندگی و تحولاتی دیگری که بدون توجه به محیط زیست صورت میگیرد، سبب وارد شدن ضربه به کمیت و کیفیت محیط زیست شده است. نگرانیهای حاصل از رویارویی با بحرانهای مختلف زیست محیطی و لزوم توجه به توسعه پایدار، جامعه را بر آن داشته است که به دنبال راه حلی برای این معضل باشد. این مقاله با هدف بررسی بحرانهای زیست محیطی و لزوم توسعه اخلاق زیستی از منظر قرآن و آموزه های دین اسلام تدوین شد. برای رسیدن به این هدف، از روش مطالعه کتابخانه ای و از منابع آنلاین و مکتوب استفاده شد. نتایج نشان داد که دگرگونی شیوه زندگی مردم راهحلی رفتاری و کمهزینه برای حل بحرانهای زیست محیطی است و دارای مزایای بیشتری نسبت به راهحل تکنولوژیکی است. با توجه به این که ایران کشوری اسلامی و مردم آن دارای اعتقادات دینی بالایی هستند و افکار و عقاید مردم جامعه ایران ریشه دینی دارد که تعیین کننده اعمال و رفتار آنهاست، پررنگ کردن روشها و سفارشات دینی در جامعه ما می تواند اثر بالایی داشته باشد. به طور کلی سه راهکار ارایه داده شده در قرآن، آموزش تکالیف الزامی، رهنمودهای تشویقی، آموزه های اجتماعی را میتوان در توسعه اخلاق زیست محیطی بکار بست. . واژگان کلیدی : محیط زیست، بحرانهای محیط زیست، اخلاق زیست محیطی، اخلاق اسلامی . . . ______________________________________________________________________________________ منبع : همایش ملی رهیافت های علوم کشاورزی در پرتو قرآن ، دوره ۱ ، ۱۳۹۴

نقش تعالیم اسلام در کاهش بحران‌های زیست محیطی

بسم الله الرحمن الرحیم نقش تعالیم اسلام در کاهش بحران‌های زیست محیطی . طیبه اکبری راد استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال . متن کامل مقاله : PDF : تعالیم اسلام در کاهش بحران های زیست محیطی . چکیده تخریب محیط زیست در سراسر جهان یکی از سه دغدغه اصلی انسان است. در نتیجه حوادث آثار گسترده که منجر به خسارات فیزیکی، تخریب حیات، و یا تغییرات وسیع در محیط زیست می‌شود، رخ می‌دهد. این وقایع می‌توانند خسارات زیادی به اموال، زندگی، اقتصاد و فرهنگ مردم وارد کند. بعضی از این بحران‌های اخیر در این مقاله آورده شده است. بیشتر این وقایع اگر نه تمامی آنها نتیجه دخل و تصرف لجام گسیخته انسان در محیط زیست و بهره‌کشی بی ‏حد و حصر او از منابع طبیعی است. از منظر اسلام مالک مطلق طبیعت و مخلوقات، خداوند متعال و انسان خلیفه او بر روی زمین است. خلیفه و نماینده بودن انسان اقتضا می‌کند که تصرف او در زمین همانند تصرف امانت دار باشد. طبیعت ملک خاص هیچ یک از نسل‌های بشری نیست تا هر طور که خواست در آن تصرف کند، بلکه میراث همه بشر است که از نسلی به نسل دیگر به ارث می‌رسد. لازمه امانت داری انتقال محیط پاک و سالم به نسل‌های بعدی است. از منظر قرآن کریم همان‌طور که انسان دارای کرامت است، همه موجودات طبیعت نیز مقدسند زیرا همه اجزای طبیعت تسبیح گوی حق هستند. بر این اساس، انسان در مقابل همه چیز، از جمله حیوانات و طبیعت اطراف خود مسئولیت دارد. مهم‌ترین وظیفه انسان در قبال طبیعت اصلاح در زمین و اجتناب از فساد در آن است. یکی از وجوه اصلاح زمین، عمران و آبادی است. منظور از عمران در زمین، تأمین اصول زیست محیطی برای حیات همه موجودات زنده است. احکام اسلام درباره محیط زیست فراوان و متنوع است. انسان به موجب این احکام موظف است از آلوده کردن آب و خاک و هوا پرهیز کرده، درخت کاشته و با حیوانات با رأفت و مهربانی رفتار کرده، از آنها حمایت کند و تنوع زیستی را برهم نزند. . کلیدواژه‌ها : تفسیر موضوعی ، روایات ، قرآن ، محیط زیست ، معنی شناسی . . . _______________________________________________________________________________________ منبع : محیط شناسی، سال سی و نهم، شماره ۱، بهار ۹۲

نقش تاثیرتدریس زیست شناسی با تأکید بر آیات و روایات؛ بر باورهای اعتقادی و انجام امور مذهبی دانش آموزان

بسم الله الرحمن الرحیم نقش تاثیر تدریس زیست شناسی با تأکید بر آیات و روایات بر باورهای اعتقادی و انجام امور مذهبی دانش آموزان . رضوان فقهی  دبیر آموزش و پرورش- فارغ التحصیل کارشناسی زیست شناسی، دانشگاه اصفهان . آدرس متن کامل مقاله : https://civilica.com/doc/333144/ . چکیده  هدف از انجام این تحقیق بررسی میزان تأثیر «تدریس زیست شناسی با تأکید بر آیات و روایات بر باورهای اعتقادی و انجام امور مذهبی» دانش آموزان میباشد. جامعه ی آماری این پژوهش ۶۰ نفر از دانش آموزان سال سوم تجربی دبیرستانهای نجف آباد در سال تحصیلی ۹۳-۹۲ است. تحقیق نیمه تجربی بوده و مقایسه ای است بین گروه آزمایشی تحت شرایط خاص (استفاده از آیات قرآن و روایات ضمن تدریس) به عنوان متغییر مستقل و گروه شاهد . کسب اطلاعات آماری، از طریق پرسشنامه و بررسی تعداد افراد شرکت کننده در نماز میباشد. . کلیدواژه ها : زیست شناسی ، تدریس ، آیات و روایات . . . ______________________________________________________________________________________ منبع : اولین کنگره ملی زیست شناسی و علوم طبیعی ایران

کتاب : زیست‌شناسی در آیات و روایات

بسم الله الرحمن الرحیم کتاب : زیست‌شناسی در آیات و روایات . مؤلف : سیده‌طیبه شجاع‌الدین ناشر : مهدیه . . زبان: فارسی رده‌بندی دیویی: ۲۹۷٫۱۵۹ سال چاپ: ۱۳۸۶ نوبت چاپ: ۱ تیراژ: ۳۰۰۰ نسخه تعداد صفحات: ۱۱۲ قطع و نوع جلد: رقعی (شومیز) شابک : ۹۷۸۹۶۴۷۲۶۲۵۰۷ . معرفی کتاب  «زیست‌شناسی چشم ما را به جهان حاضر گشود و چشم‌انداز آفرینش را درمقابل دیدگان عقل ما گسترده می‌سازد. در این علم، ما آیات الهی را در آفاق هستی به وضوح و زیبایی مشاهده می‌کنیم و ترکیب موزون حکمت و علم و قدرت و زیبایی را که از صفات الهی است و یکایک پدیده‌های هستی مشاهده می‌کنیم، این مشاهده هم ما را در برابر مبداء هستی به خضوع و ایمان وا می‌دارد و هم ما را در بهره‌مندی صحیح از نعایم الهی در آفرینش شناخت و توانایی می‌بخشد. از این‌رو می‌توان گفت که مطالعه ساختمان موحودات زنده از دریچه علم زیست‌شناسی در واقع مطالبه بخش وسیعی از کتاب خلقت و نظاره کردن بر بسیاری از ایات اعجاب‌انگیز و تحیرآفرین خالق جهان است.» مولف در بیان انگیزه خویش از نگارش چنین کتابی می‌نویسد: «... از آن‌جا که در کلاس درس زیست‌شناسی فرصت چندانی برای بحث پیرامون موضوع خلقت انسان از دیدگاه اسلام نیست و این شبهه ممکن است در ذهن کثیری از دانش‌آموزان کنجکاو باقی بماند، تصمیم گرفتم خلاصه ای از آن‌چه مطالعه کرده ام را به صورت مجموعه ای تحت عنوان خلقت انسان در علم و دین به چا‌پ برسانم. در ضمن مطالعاتم به احادیث فراوان و جالبی درباره خیلی از موضوعات علمی و زیستی از قبیل نور، خلقت زمین، جاذبیت و کرویت آن، آسمان، میکروب، بیماری، سلامتی، حفظ محیط زیست و تغذیه، حشرات، پرندگان، چهارپایان و ... برخوردم که درستی خیلی از ـآن‌ها به اثبات رسیده و خیلی‌های دیگر را هم آینده ثابت خواهد کرد؛ چراکه اسلام به موازات پیشرفت علم در تجلی و درخشش روزافزون است و ای‌کاش سرفصل هرفصل کتاب‌های درسیمان؛ شیمی، فیزیک، زیست با یک حدیث بود؛ بنابراین اسم کتاب را تغییر داده و آن‌را زیست‌شناسی در آیات و روایات نامیدم ...» . . . ___________________________________________________________________________________ منبع : شبکه جامع کتاب گیسوم

اعجاز و شگفتی قرآن در زیست شناسی جانوری

بسم الله الرحمن الرحیم اعجاز و شگفتی قرآن در زیست شناسی جانوری . میترا طالبی مقدم  کارشناس ارشد زیست شناسی، دبیر زیست شناسی ناحیه ۲ بندرعباس . آدرس  متن کامل مقاله : https://civilica.com/doc/753236/ . چکیده  اعجاز و شگفتی های علمی پیرامون زیست جانوری یکی از موضوعاتی است که قرآن کریم به طور ضمنی به آن پرداخته است که زیر مجموعه های آن عبارت است از: آیه ۳۰ سوره انبیاء و تاثیر آب در زندگی موجودات زنده. سرچشمه حیات؛ تامین شرایط و حفظ زندگی بر روی زمین آیه ۱۶۴ سوره بقره و ۱۰ سوره لقمان؛ بیان تاثیر تغییرات کلان جغرافیایی و جوی بر گسترش و پراکندگی جانوران. برای ترسیم تصویر کامل تری از آیه، نمونه هایی از این تغییرات در زمان کنونی ارایه شده است؛ آیه ۶۶ سوره نحل و اعجاز علمی در بیان فرایند تولید شیر؛ آیه ۱۹ سوره ملک ۷۹ سوره نحل و عجایب پرواز پرندگان و تناسب هر ویژگی با فرازی از آیه و توضیح آن و در نهایت آیه ۶۸ سوره نحل که در مورد زنبور عسل و بیان شگفتی های گوناگون می باشد . کلیدواژه ها : قرآن ، معجزه ، اعجاز علمی ، زیست شناسی ، حیوانات . . . ______________________________________________________________________________________________ منبع : پژوهشنامه اورمزد، دوره: ۸، شماره: ۲۲

قرآن و علوم زیست شناسی

بسم الله الرحمن الرحیم قرآن و علوم زیست شناسی . منشاً پیدایش حیات در زمین یکی از مسایلی که همیشه فکر بشر را به خود مشغول کرده است مسأله حیات و چگونگی پیدایش آن در زمین بوده است. در این مورد متخصصان و صاحبنظران علوم اظهار نظرهایی کرده اند و قرآن کریم نیز در برخی آیات به این مطلب اشاره کرده است که به دلیل انطباق آن با نظریات علمی برخی این مطلب را از معجزات علمی قرآن دانسته اند. در اینجا به بررسی این آیات و دیدگاه مفسران در مورد آنها می پردازیم. نکات تفسیری و اسرار علمی ۱- استاد مکارم شیرازی در تفسیر آیه ۳۰ سوره انبیاء «و جعلنا من الماء کل شی ء حی» و آیه ۴۵ سوره نور «و الله خلق کل دابه من ماء» سه احتمالی را مطرح می کنند: الف: منظور آب نطفه باشد. [۱] که در روایات نیز به آن اشاره شده است. ب: منظور پیدایش نخستین موجود است زیرا طبق بعضی روایات اسلامی اولین موجودی که خدا آفرید آب است و انسانها را بعداً از آن آب آفرید. و هم طبق فرضیه های علمی جدید نخستین جوانه حیات در دریاها ظاهر شده است. ج: مقصود این است که در حال حاضر آب ماده اصلی موجودات زنده را تشکیل می دهد و قسمت عمده ساختمان آنها آب است. و بدون آب هیچ موجود زنده ای نمی تواند به حیات خود ادامه دهد. [۲] ایشان در تفسیر آیه ۷ سوره هود «و کان عرشه علی الماء» احتمال چهارمی را در مورد آیه ۳۰ سوره انبیاء مطرح می کنند و می نویسند: عرش در اصل به معنی سقف یا شی ء سقف دار است و به تخت های بلند همچون تخت های سلاطین گذشته نیز عرش گفته می شود. و این کلمه بعداً به معنی قدرت به کار رفته است. واژه «ماء» معنای معمول آن «آب» است امّا گاهی به هر شی ء مایع «ماء» گفته می شود. و سپس نتیجه می گیرند که: در آغاز آفرینش، جهان هستی به صورت مواد مذابی بود (یا گازهای فوق العاده فشرده که شکل مواد مذاب و مایع را داشت) بنابراین جهان هستی و پایه تخت قدرت خدا نخست بر این ماده عظیم آبگونه قرار داشت. این همان چیزی است که در آیه ۳۰ سوره انبیاء نیز به آن اشاره شده است «و جعلنا من الماء کل شی ء حی» [۳]. ۲- علامه طباطبائی رحمه الله در زیر آیه ۷ سوره هود «و کان عرشه علی الماء» می نویسند: «هر چه که ما از اشیاء زنده می بینیم از آب خلق شده است پس ماده حیات آب است و بودن عرش بر آب کنایه از این است که ملک (حکومت و سلطه و قدرت) خداوند تعالی در آن روز، بر این آبی که ماده حیات است، مستقر بوده است. عرش مَلِک همان مظهر مُلک (حکومت و قدرت) اوست و استقرار عرش بر محلی همان استقرار مُلک او بر آن محل است. » [۴] ۳- استاد معرفت با ذکر روایاتی در مورد آفرینش همه چیز از آب می نویسند که نصوص شرعی دلالت دارد که آب اولین چیزی بوده که از جسمانیات خلق شده است و سپس با ذکر آیه ۷ سوره هود «و کان عرشه علی الماء» می نویسند: قبل از آنکه آسمان و زمین به وجود آید آب وجود داشته است. چرا که عرش کنایه از تدبیر است که همان علم خدا به مصالح وجود بنحو مطلق است. و سپس آیات دیگر را می آورد (انبیاء/ ۳۰- نور/ ۴۵- فرقان/ ۵۴) و می گویند قرآن کریم اشاره دارد که اصل حیات از آب بوده است. ایشان با ذکر کلماتی از فخر رازی (نطفه- آب) در مورد آیات فوق متذکر می شود که محققان اهل تفسیر معتقدند که مقصود این آیات همان آبی است که اصل جمیع مخلوقات است که از آن حیوانات بسیط (تک سلولی) بوجود آمد. امّا اینکه اولین موجود زنده درآبهای دریاها یا. . . چگونه بوجود آمد هنوز علم جواب صحیحی به آن نداده است [۵]. ایشان در مورد آیه ۳۰ سوره انبیاء «و جعلنا من الماء کل شی ء حی» می نویسند که:  «مقصود آن است که آب دخالت کاملی در وجود موجودات زنده دارد. همانطور که فرمود «و اللّه خلق کل دابه من ماء» [۶]  و در بحث های علمی جدید معلوم شده است که آب با حیات ارتباط دارد. این معجزه جاویدان قرآن است. » [۷] ۴- یکی از نویسندگان معاصر با طرح آیات سوره نور/ ۴۵ و انبیاء/ ۳۰ می نویسد:  «علم می گوید منشأ و مبدأ همه موجودات زنده آب بوده است و این همان مطلبی است که قرآن کریم قرن ها پیش از دانشمندان مذکور در چند آیه بدان اشارت نموده است. این است معجزه ای دیگر از آیات علمی قرآن که تا عمق جان مردم غیر مسلمان نفوذ می کند. » ایشان با اشاره به مسلمان شدن برخی زیست شناسان در أثر مطالعه آیات فوق «۴»، سخنان برخی از دانشمندان در مورد آغاز خلقت را مطرح می کند. [۸] ۵- دکتر پاک نژاد با طرح آیه ۳۰ سوره انبیاء می نویسد: «اگر ملکولهای اسید آمینیه یا ذرات ژلاتین در دریا بوجود آمد یک عمل شیمیائی انجام گرفت و چون دو جسم خشک روی هم أثری ندارد در کلیه موارد وجود آب از عناصرِ لازم است بزبانی دیگر جائی که حیات وجود دارد عمل شیمیائی انجام می گیرد. و جائی که عمل شیمیائی انجام می گیرد. وجود آب حتمی است بدین معنا که وجود حیات به آب بستگی دارد. . . آب عنصر جدا نشدنی از موجود زنده است که از دو عنصر هیدروژن و اکسیژن ساخته شده است. » ایشان در مورد پیدایش اولین سنگ بنای ماده زنده (ملکولهای اسیدهای آمینه) می نویسد:  «در اوایل خلقت زمین رعد و برق های شدید بود و بارانهای دیوانه، دریاها پر می شد و کم کم ملکول های حاصله به هم می پیوست، پیوستی ملکولها از روی و قوه جاذبه نبود بلکه کشش بار الکتریکی و علاقه شیمیائی بود. »[۹] اتم ها بهم فشرده شد ملکولها درست شد دریاها پر از ملکولها گردید. ملکولها بهم برخورده التصاق یافته ذرات ژلاتینی را درست می کردند. دریاها پر از ذرات ژلاتینی بود. غلظت زیادتر شد و در نتیجه قحطی بوجود آمد بسیاری از ذرات مردند و در برخی از اجساد آنها ماده سبز رنگی (کلروفیل) بوجود آمد. که از نور خورشید قوت می گرفت و اینها اولین گیاهان بودند. برخی فسیل های یافته شده در این مورد قدمت سه میلیارد ساله را نشان می دهد. اولین گیاهان یعنی ذرات کلروفیل گاه طعمه ذرات بزرگ ژلاتینی واقع می شدند و آنها که گیاه خوردند اولین جنبنده و «دابه» روی زمین محسوب می شوند [۱۰]. ۶- دکتر بی آزار شیرازی با ذکر آیه ۹۹ سوره انعام «و هو الذی انزل من السماء ماء فاخرجنا به نبات کل شی ء» می نویسد: برای مشاهده پیدایش نباتات (گیاهان) تاریخ زمین را از یک میلیارد سال قبل از میلاد در نظر مجسم می کنیم و سپس گرمای اولیه زمین و پر آب بودن زمین را تذکر می دهد. و می نویسد: « (در این شرایط) فقط جاندارانی در رطوبت تاریک زندگی می کنند که از نوع موجودات ذره بینی مخصوص بوده اند. موجودات زنده میکروسکوپی اولیه بتدریج «کلروفیل» می سازند تا (انیدریدکربنیک) هوا را تجزیه کرده از این راه مواد لازم را برای نموشان تهیه نمایند. این افق جدید منجر به پیدایش نباتات می گردد. . . » سپس دوران های گیاهان را در طی چهار دوره بیان می کند. [۱۱] بعد ایشان آیه ۴۵ سوره نور «و الله خلق کل دابه من ماء» را ذکر می کند و می نویسد: «همانطور که در آیه فوق ملاحظه می نمایید قرآن منشأ حیات و نخستین گهواره جنبندگان را (آب) معرفی نموده است علوم زیست شناسی نیز آب را اساس زندگی می داند. چنانکه تحقیقات که راجع به ساختمان عمومی جسم زنده به عمل آمده است می رساند که آب و کربن قریب ۹۸ در صد جسم موجود زنده را تشکیل می دهند. و نیز بررسیهای زمین شناسی می رساند که قبل از پیدایش «آب» حیات بر سطح زمین وجود نداشته و پس از پیدایش آب و ایجاد دریاها و اقیانوس ها تدریجاً محیط مساعدی برای زندگی موجودات زنده و تنوع آنها فراهم گردیده است و جنبندگان اولیه ابتدا در دریا بوده و بعد به خشکی درآمده اند. ۷- دکتر موریس بوکای با طرح آیه ۳۰ سوره انبیاء و ۴۵ سوره نور می نویسد: «عبارت مزبور می تواند این را معنا دهد که هر چیز زنده از آب به عنوان ماده اصلی ساخته شده است. یا اینکه هر چیز زنده اصلش آب است هر دو معنای ممکن، کاملًا با داده های علمی موافقند دقیقاً نیز چنین است که زندگی منشأ آبی داشته و آب، اولین تشکیل دهنده هر سلول زنده است. سپس به دو معنای «ماء» یعنی آب و مایع اشاره می کند و سپس به قول سوم در آیات مورد نظر (نطفه حیوان) اشاره می کند و تاکید می نماید که هر سه تفسیر با داده های علمی جدید منطبق است و هیچ یک از اساطیری که در زمان (نزول قرآن) در باره منشأ حیات شیوع فراوانی داشت در متن قرآن جائی ندارد. » [۱۲] ۸- سید قطب با طرح آیه ۴۵ سوره نور «و الله خلق کل دابه من ماء» و آیه ۳۰ سوره انبیاء «و جعلنا من الماء کل شی ء حی» دو مطلب را از آنها استفاده می کند. یکی اینکه آب محل پیدایش حیات بوده است (که از دریا پیدا شد) و سپس انواع و اجناس از آنها بوجود آمد. و دوم آنکه عنصر اساسی در ترکیب موجودات زنده همان آب است [۱۳]. ۹- برخی از صاحبنظران معاصر نیز آیه ۳۰ سوره انبیاء و ۴۵ سوره نور را در مورد تشکیل بدن انسان از آب دانسته اند. و می گویند که ۷۰% وزن انسان آب است و آب اساس تشکیل دهنده خون و. . . است. پس می توان گفت که تمام موجودات زنده از آب زنده هستند. جمع بندی و بررسی: ۱- از مجموع آیات مورد بحث (انبیاء/ ۳۰- نور/ ۴۵) بدست می آید که منشأ پیدایش موجودات از نظر قرآن «ماء» بوده است. که در مورد این «ماء» چهار احتمال داده شده بود: الف: مقصود امثال منی و نطفه باشد: امّا این تفسیر با آیه ۴۵ سوره نور «خلق کل دابه من ماء» سازگار است چون با توجه به ادامه آیه «فمنهم من یمشی» ظاهر در مورد جاندارانی مثل خزندگان، ساختمان چهار پایان و انسان هاست که از طریق نطفه و منی تولید مثل می کنند. اشکال این تفسیر آن بود که همه موجودات از منی و نطفه بوجود نمی آیند. و ظهورآیه «و جعلنا من الماء کل شی ء حی» [۱۴]  همان عموم افرادی است. [۱۵] ب: مقصود این باشد که ماده اصلی موجودات زنده از آب تشکیل شده باشد. این تفسیر با ظاهر آیه ۳۰ سوره انبیاء سازگار است ولی با ظاهر آیه ۴۵ سوره نور «و اللّه خلق کل دابه من ماء» سازگار نیست. چون سخن در سوره نور از منشأ خلقت است نه ماده تشکیل دهنده و عامل حیات موجودات. ج: مقصود پیدایش نخستین موجود از آب باشد. این تفسیر با هر دو آیه (انبیاء/ ۳۰- نور/ ۴۵) سازگار است. و یافته های علمی هم آن را تایید می کند. د: مقصود مایع آب گونه ای باشد که خلقت جهان از آن بنا شده است. این تفسیر با معنای لغوی «ماء» سازگار است همانطور که با ظاهر آیات سازگار است ولی همانطور که بیان شد فقط ظاهر آیه ۴۵ سوره نور همان منی و نطفه است. تذکر: جمع کردن برخی از این تفسیرها با هم دیگر در یک آیه اشکالی ندارد. همانطور که برخی از مفسران به آن اشاره کرده اند [۱۶]. ۲- با توجه به تفسیرهای مختلف آیات مورد بحث، نمی توان یک تفسیر را به صورت قطعی به آیات فوق نسبت داد و بقیه را نفی کرد. امّا هر کدام از معانی چهارگانه ای که مراد آیات باشد نوعی رازگوئی علمی است که توسط قرآن کریم در چهارده قرن قبل صورت گرفته است. و این اشارات علمی عظمت این کتاب الهی را می رساند ولی با توجه به این که برخی از فلاسفه یونان (مثل تالس) [۱۷] قبل از قرآن متذکر شده بودند که اصل هستی از آب است و لذا این مطالب قرآن اعجاز علمی این کتاب را اثبات نمی کند. ۳- تطبیق آیه ۹۹ سوره انعام «و هو الذی انزل من السماء ماء فاخرجنا به نبات کل شی ء» با مراحل پیدایش گیاهان از جلبک های دریایی تا گیاهان فعلی توسط دکتر بی آزار شیرازی صحیح به نظر نمی رسد. چرا که ظاهر آیه ۹۹ سوره انعام نزول باران ها و تاثیرات آنها در رشد گیاهان و درختان را یادآوری می کند و آیه اشاره ای به مرحله اولیه خلقت (پیدایش گیاهان اولیه از آب) ندارد. [۱۸] . کلمات کلیدی : قرآن ، علوم  ____________________________________________________________________________________ پی نوشت [۱] اشکال این تفسیر آن است که همه جنبندگان از آب نطفه بوجود نمى‏آیند زیرا حیوانات تک‏سلولى و بعضى دیگر از حیوانات که مصداق جنبنده (دابه) هستند از طریق تقسیم سلولها بوجود مى‏آیند نه نطفه. مگر اینکه گفته شود حکم بالا جنبه نوعى دارد نه عمومى‏ [۲] تفسیر نمونه، ج ۱۳، ص ۳۹۶ و ج ۱۴، ص ۵۰۸- ۵۰۹ با تلخیص‏ [۳] همان، ج ۹، ص ۲۵- ۲۶ با تلخیص‏ [۴] المیزان، ج ۱۰، ص ۱۵۵ [۵] استاد معرفت، التمهید فى علوم القرآن، ج ۶، ص ۳۱- ۳۳ [۶] نور/ ۴۵ [۷] ر. ک: استاد معرفت، التمهید، ج ۶، ص ۳۴ [۸] م. حقیقى، فروغ دانش جدید در قرآن و حدیث، ج ۱، ص ۱۰۴ [۹] ایشان توضیح مى‏دهد که امروزه نیز در برخى آزمایشگاهها از آب و شوک الکتریکى ساخته شدن این ملکولهاى اسید آمینه تجربه شده است. (سال ۱۹۵۴ میلادى) [۱۰] سپس با طرح آیه ۴۴ سوره نور «اللّه الذى خلق کل دابّه من ماء» مى‏نویسد: «پیدا شدن جنبندگان از کنار دریا قطعى است زیرا موجودات زنده که احتیاج به انرژى داشتند در ابتداى خلقت از راه تخمیر و سپس اکسیداسیون انرژى تهیه مى‏کردند. با پیدا شدن اکسیژن و بعد در نتیجه بوجود آمدن ازت که اشعه ما وراء بنفش را جذب مى‏کند موجودات توانستند از دریا خارج شده بر خشکى زندگى نمایند امروز نیز این هنگامه خلقت در اقیانوس‏ها وجود دارد و دائم در هر گوشه‏اى حیات در شرف تکوین و تشکیل و تکامل است.» (اولین دانشگاه و آخرین پیامبر، ج ۱، ص ۱۳۵- ۱۴۴ با تلخیص) [۱۱] الف: ابتدا گیاهانى به صورت جلبک‏ها در آب اقیانوسها پدیدار مى‏کردند و بعد نخستین گیاهان خشکى به نام «دونین» سر از خاک بر مى‏دارند. بعد سرخسها و پنجه گرگ‏ها و دم اسب‏ها. ب: سرخس‏ها فراوان مى‏شوند و گیاهان گلدار مانند بید و تبریزى و انجیر و ماگنولیا و در اواخر دوره بلوط گردو ... پا به عرصه حیات مى‏گذارند. ج: گیاهان تنوع و تکثیر بسیارى مى‏یابند. د: وضع گیاهان به صورت کنونى در جهان جلوه‏گر مى‏گردد. (گذشته و آینده جهان، ص ۳۶- ۳۸ نقل از زمین‏شناسى و تکامل مى‏کند. (با تلخیص)) [۱۲] مقایسه‏اى میان تورات، انجیل، قرآن و علم، ص ۲۵۰- ۲۵۱ با تلخیص‏ [۱۳] ر. ک: فى ظلال القرآن، ج ۶، ص ۱۱۱ و نیز التمهید فى علوم القرآن، ج ۶، ص ۳۴- ۳۵ [۱۴] انبیاء/ ۳۰ [۱۵] البته آیات خاصى در مورد خلقت انسان از آب جهنده (ماء دافق و ...) داریم که مخصوص انسان است و بعداً مورد بررسى قرار مى‏دهیم‏ [۱۶] تفسیر نمونه، ج ۱۴، ص ۵۰۹ [۱۷] نظرات دانشمندان در مورد خلقت جهان و اصل آن در مبحث مراحل خلقت جهان گذشت‏ [۱۸] و شاهد این مطلب آن است که خلقت اولیه جلبک‏ها و ... در دریاها شروع شد همانطور که نویسنده محترم تذکر مى‏دهند امّا در این آیه سخن از نزول آب از بالا (آسمان) است. (ر. ک: تفسیر نمونه، ج ۵، ص ۶۹ و نیز براى اطلاعات بیشتر به تفسیرهاى قرآن زیر آیه ۹۹ انعام مراجعه کنید.) . . . ______________________________________________________________________________________ منبع : پایگاه اطلاع رسانی حوزه

کاربری میراث علمی و فنی تمدن اسلامی در عصر حاضر

بسم الله الرحمن الرحیم کاربری میراث علمی و فنی تمدن اسلامی در عصر حاضر . غلامحسین رحیمی استاد دانشکده مهندسی مکانیک، دانشگاه تربیت مدرس . چکیده با وجود حجم انبوه کتب، مقالات، و یادداشت‌های مختلف در تحلیل آثار علمی، فنی، هنری، فلسفی، عرفانی، ادبی، تفسیری، و نظایر این‌ها، که از دوران شکوفایی و درخشندگی تمدن اسلامی بر جای مانده است، کمتر می‌توان اثری را یافت که میراث برجای مانده را از این دیدگاه بررسی و بخش‌های مورد استفاده آن را مشخص کند. به عبارت دیگر، یکی از پرسش‌های اساسی آن است که آیا میراث علمی و فنی بر جای مانده از دوران شکوفایی تمدن اسلامی، قابل اعتنا و حتی در عصر جدید قابل استفاده است؟ ادعای پژوهش حاضر این است که نظام‌های علمی و فنی، فلسفه علم و صنعت، سنت علمی و حرفه‌ای، و متن و محتوای علوم و فنون، از مواریث ارزشمند تمدن اسلامی است که اگر بخش‌هایی از آنها با رویکرد جدید مورد تحلیل قرار گیرد، کماکان قابل استفاده‌ هستند. با توجه به گستردگی مطلب، توجه پژوهش حاضر معطوف به علوم طبیعی و فنون مهندسی با تمرکز بر یک حوزه خاص علمی، مانند فیزیک خواهد بود. در این راستا برای معرفی تجارب و یافته‌های نگارنده طی دهه اخیر به عنوان صحت مدعای تحلیل تلاش گردیده است. . کلیدواژه‌ها : تمدن اسلامی ، میراث علمی و فنی ، علوم طبیعی ، فیزیک ، صنعت ، مهندسی . مقدمه با مطالعه آرای دانشمندان و آثار مهندسان دوره اسلامی مشخص می‌گردد که آثار ارزشمندی از دوران شکوفایی تمدن اسلامی، در حوزه علوم طبیعی و دانش و فنون صنعتی بر جا مانده است. علاوه بر این، تعدادی از حکمای مسلمان درباره علم و صنعت اندیشیده‌ و آرای جالب توجهی مطرح کرده‌اند. نمونه‌های اول در قلمرو علم تجربی و صنعت و مهندسی قرار می‌گیرد و نمونه‌های دوم به حوزه فلسفه علم و صنعت مربوط است. علما و مهندسانی مانند زکریای رازی، بنوموسی، ابوریحان بیرونی، کرجی، ابن سینا، جزری، عبدالرحمان خازنی، ابن هیثم، قطب‌الدین شیرازی، و کمال‌الدین فارسی، بدون غفلت از بخش نظری علوم و فنون به گسترش آن پرداخته‌اند. عالمانی مانند فارابی، ابن سینا، ناصرخسرو، خواجه نصیرالدین طوسی، قطب‌الدین شیرازی از جمله حکمایی هستند که به برخی از حوزه‌های علوم طبیعی وارد شده و پاره‌ای از جنبه‌های صنعت و هر دو جنبه تجربی و برهانی (فلسفی) را مورد توجه قرار داده‍‌اند. علاوه بر این، دانشمندان مسلمان طی چند قرن تلاش، نظام‌های علمی و فنی منحصربه‌فردی پدید آورده‌اند که حتی با معیارهای امروز جالب توجه و قابل استفاده است. پژوهش حاضر، معرفی بخشی از میراث بر جای مانده از تمدن اسلام و ایران در حوزه‌های علوم طبیعی و فنون مهندسی را مورد توجه قرار داده است. از آنجایی که صاحب‌نظران این حوزه به طرح و تحلیل چنین موضوعی نپرداخته‌اند، بررسی حاضر فاقد پیشینه پژوهش به صورت صریح است. هدف پژوهش حاضر، نشان دادن این حقیقت علمی است  که آثار علمی  متفکران مسلمان در حوزه تمدن اسلامی، نقش مهمی در تولید علمی جهان داشته‌ است، دوم اینکه بخشی از یافته‌های علمی آنها همچنان قابل استفاده است. یکی از پرسش‌های اساسی درباره میراث تمدن اسلامی این است که آیا دانشمندان و فناوران دوره اسلامی  درباره علوم تجربی و فنون مهندسی اندیشیده‌اند؟  آیا آثار علمی و صنعتیِ در خور توجه پدید آورده‌اند؟ آیا همه یا پاره‌ای از آنچه بر جای مانده، کماکان قابل استفاده است؟ رویکردهای نظری کاوش میراث تمدن اسلامی منوط به اتخاذ رویکرد صحیح، سازنده، و نوآورانه در مقایسه با کار پیشینیان است. در ادامه مهمترین رویکردهایی بیان می‌شود که بر اساس آن‌ها می‌توان منابع علمی و فنی تمدن اسلامی را مورد کاوش قرار داد. ۳-۱-رویکرد تاریخی یکی از رایج‌ترین رویکردها به میراث علمی هر تمدنی، رویکرد تاریخی است. تاریخ علم، دانشی است که چگونگی وقایع علمی و تبیین چرایی و چگونگی وقوع آنها را در بستر تاریخی بررسی، مطالعه و تحلیل می‌کند. حاصل تتبعات تاریخی، استخراج حقایقی است که کامیابی‌ها و شکست‌ها، توسعه و عقب‌ماندگی علمی یا فنی تمدن و جامعه مورد بررسی را مشخص می‌کند. فرجام این مطالعه، آشنایی نسل جدید با یافته‌های نسل‌های گذشته در آینه تاریخ است. به هر حال، با وجود ارزشمندی رویکرد تاریخی، این رویکرد کمتر محتوای فعالیت‌های علمی گذشتگان را مطرح می‌کند، در نتیجه با استناد به یافته‌های این رویکرد، نمی‌توان پیوند عمیقی با گذشته برقرار کرد. به‌ویژه اگر توجه کنیم که در ایران حداقل به مدت چهار قرن، گسستی در حوزه علم و فناوری رخ داده است. از این رو، در ایران اتخاذ رویکردی تاریخی برای پیوند با سرمایه‌های علمی و فنی یا استفاده روزآمد از میراث بر جای مانده ناکافی است. از این رو، در کنار مطالعات تاریخی علم و فناوری در تمدن اسلام و ایران، باید نتایج حاصل از فعال‌سازی سایر رویکردها را نیز مورد استفاده قرار داد. در رویکرد تاریخی، درباره تاریخ تمدن، تاریخ علم، و تاریخ صنعت و فناوری سخن می‌گوییم و کمتر متعرض محتوای علمی و فنی آثار و منابع بر جای مانده می‌شویم. در بخش قابل ملاحظه‌ای از متونی که در چند دهه اخیر تدوین شده، منابع و دانشمندان تمدن اسلامی مورد توجه قرار گرفته و از این دیدگاه  به موضوع نگریسته‌اند. از این رو، گرچه اینگونه آثار در آشنایی نسل جوان با منابع و مواریث تمدن اسلامی موفق بوده‌، در برقراری پیوند معنایی و محتوایی موفق نبوده‌اند. ۳-۲-رویکرد محتوایی و علمی این رویکرد ضمن توجه عمومی به تاریخ تحولات علم و فناوری، توجه اصلی خود را به محتوای آثار علمی و فنی بر جای مانده معطوف می‌کند. در این بررسی، به دو حوزه توجه می‌شود: الف- بررسی محتوای مطالب در دوره زمانی تاریخ پیدایش آنها . در این بررسی مطالب منسوخ به لحاظ انطباق با واقع، مشخص  می‌شود. به مطالبی که کماکان معتبرند، فارغ از سطح دشواری و پیچیدگی آنها، توجه ویژه‌ای می‌شود. ب- با توجه به سطح علمی مطالب، مواردی که احتمال استفاده از آنها در زمان حاضر وجود دارد، مشخص و به صورت دقیق تحلیل می‌گردد. سعی می‌شود که مطالبِ برگزیده با زبان علمی جدید مورد بازنویسی قرار گیرد. ۳-۳-رویکرد فلسفی و برهانی: در این رویکرد، علم و صنعت و فناوری، موضوع بررسی‌های نظری و برهانی و فلسفی می‌شود. در رویکردهای تاریخی و علمی و محتوایی، معمولاً عوامل فرهنگی، ارزشی و حتی دینی در محتوای بررسی‌ها و تحلیل‌ها مؤثر نیست. زیرا ماهیت علوم در تمدن‌های مختلف غالباً یکسان است و برای مثال، تفاوتی بین ریاضی یا فیزیک و یا نجوم یونانی و اسلامی نیست. اما در بخش فلسفه علوم یا فلسفه صنعت، این نگرش‌های اجتماعی به طور مستقیم اثرگذارند و بنابراین، نتایج حاصل از آن در تمدن‌های مختلف متفاوت  است. به هر حال اگر در پی یافتن نسبت بین علم و فلسفه در تمدن اسلامی هستیم، باید این رویکرد را در بررسی آثار بر جای مانده اتخاذ کنیم. ۳-۴-رویکرد تعلیمی: در این رویکرد بر استفاده از منابع علمی تمدن در کتب آموزشی، کمک‌آموزشی و فناوری آموزشی تأکید می‌شود. نتایج حاصل از این رویکرد، پیوندی عمیق بین دانش قدیم و جدید ایجاد می‌کند و پیوستگی علمی و تمدنی را در بستر تاریخی فراهم می‌آورد. از بین رویکردهای مذکور، در پژوهش حاضر تلاش می‌شود که از منظر رویکرد محتوایی و تعلیمی به میراث تمدن  اسلامی در حوزه علوم طبیعی و فنون مهندسی توجه گردد و نشان داده شود که این دستاوردها همچنان در دنیای امروز قابل استفاده است. یافته‌های پژوهش ابتدا بحثی موجز درباره نظام علم و فناوری، نظام یاددهی و یادگیری و سنت علمی در تمدن اسلامی مطرح می‌شود. ۴- نظام علم و فناوری مهم‌ترین عامل تمدن‌ساز در هر جامعه‌ای، نظام علمی به معنای اعم آن است. به عبارت دیگر، هیچ تمدنی استوار نگردید و رشد نکرد، مگر اینکه از یک نظام علمی قدرتمند، پویا و زاینده برخوردار بوده است. تمدن یونانی با وجود محدودیت مرزهای جغرافیایی و طول عمر کوتاه، یکی از تمدن‌های بزرگ بشری معرفی شده است.۱ علت اصلی، نظام علمی قدرتمندی بود که بر اساس فعالیت‌های پیشروانه دانشمندان مشهور آن ایجاد شده بود. اما امپراتوری روم، با وجود دیرپایی (حدود قرن دوم قبل از میلاد تا قرن چهارم بعد از میلاد)، اقتصاد توانا، قدرت نظامی برتر، و در برخی از مقاطع زمانی، نظام سیاسی پیشرو، هیچ‌گاه تمدن‌ساز نشد. علت اصلی، فقدان نظام علمی پویا و کارآمد بود. مهم‌ترین بخش‌ها و مؤلفه‌های سازنده نظام علمی (و فناوری) در هر تمدنی به شرح ذیل است: الف- نظام آموزشی؛ یا نظام یادگیری و یاددهی؛ ب- سنت علمی؛ یا طریق و سلوک فردی و جمعی اتخاذ شده در کسب و انتقال معرفت علمی ج- روش پژوهش؛ یا شیوه ارزشیابی علم و کسب معرفت جدید؛ د- نحوه به کارگیری علم در حوزه عمل. ریشه‌های تمدن اسلامی را نمی‌توان بدون نظام علمی، که برخاسته از آموزه‌های اسلامی است، شناخت و تحلیل کرد. به یقین، یکی از مهم‌ترین عوامل رشد و شکوفایی تمدن اسلامی، مبانی و اصول برآمده از آموزه‌های اسلامی در خصوص نظام یاددهی و یادگیری و پژوهش و نوآوری است. خاستگاه تمدن استوار و زاینده‌ای که در جهان اسلام پدید آمد و چند قرن مهمترین و غنی‌ترین تمدن جهانی محسوب می‌شد، متعلق به مکتبی بود که در آن علم و عالم، جایگاهی منحصر به فرد دارد[۲]. مکتبی که قرائتِ به حق آن، منشأ تولید علم، مبدأ نوآوری، و گشایشگر فضای تعلیم و پژوهش است. اگر نقل جرج سارتون را بپذیریم، تمدن اسلامی از عصر جابر بن حیان، یعنی نیمه دوم قرن دوم هجری (نیمه دوم سده هشتم میلادی) آغاز می‌شود و حداقل تا عصر عمر خیام، یعنی نیمه دوم قرن پنجم هجری (نیمه دوم سده یازدهم میلادی) ادامه می‌یابد و این جریان تمدنی، حداقل تا انتهای قرن هشتم هجری (چهاردهم میلادی) به حیات پربار خود ادامه می‌دهد و دانشمندان مشهوری را به جهان عرضه می‌کند. از این رو، تمدن اسلامی دیرپاترین تمدن جهانی تا کنون محسوب می‌شود. قبل از اینکه به محتوای نظام علم و فناوری بپردازیم، مناسب است که به این پرسش پاسخ دهیم: آیا علم و فناوری در تمدن اسلامی از نظام مشخص و مستقری برخوردار بوده است؟ اصولاً یکی از مهمترین سرمایه‌های علمی هر تمدنی، نظام علم و فناوری پدید آمده در آن تمدن است. آیا تمدن اسلامی، حاوی نظام منسجم علمی و فنی بوده است؟  برای اثبات یا رد این ادعا باید به تعریف عوامل و ملاک‌هایی پرداخت که در صورت وجود آنها، بودن نظام تأیید می‌شود. تمدن اسلامی به دلایل زیر نظام هماهنگ و یکپارچه‌ای را در علوم و مهندسی پدید آورد که خاص این تمدن محسوب می‌شود: الف- استفاده از تجربیات پیشینیان: از دستاوردهای علمی و مهندسی تمدن‌های قبل از خود به صورت جامع و عمیق، به لحاظ نظری و عملی استفاده شده است. ب- برخورداری از مبانی نظری و فلسفی: دانشمندان متعددی مباحث نظری مناسبی درباره علم و فناوری مطرح کرده‌ و کلاً فلسفه ویژه‌ای برای علوم و فنون پدید آورده‌اند. پ- نوآوری: فعالیت‌های علمی و عملی دانشمندان و مهندسان مسلمان، حاوی نوآوری‌های متعددی است که قبلاً سابقه نداشته است. ت- جامعیت علمی و فنی: قلمرو فعالیت‌های علمی و عملی دانشمندان و مهندسان مسلمان، شامل همه حوزه‌های علمی و مهندسی است و به شاخه خاصی محدود نمی‌شود. ث- گستره وسیع جغرافیایی: قلمرو جغرافیایی فعالیت‌های علمی و عملی دانشمندان و مهندسان مسلمان در همه سرزمین‌های اسلامی گسترده است. ج- استمرار و پایداری: زمان فعالیت و درخشش علمی و فنی درازمدت بوده است و بیش از هفت قرن را شامل می‌شود. ز- انتقال و اثرگذاری: بر دستاوردهای علمی و مهندسی سایر تمدن‌ها به ویژه غرب تأثیر گذاشته است. چ- دانشمندان و مهندسان بسیار: دانشمندان، صنعتگران و مهندسان بسیاری در این حوزه فعال بوده‌ و آثار ارزشمندی تولید کرده‌اند. ح-تولید منابع فراوان: آثار و کتب کافی در این حوزه پدید آمده است که برای بررسی و قضاوت در دسترس هستند. خ- وحدت و یکپارچگی: شاخه‌های مختلف علمی و مهندسی، نظامی هماهنگ و یکپارچه به وجود آورده‌اند. علاوه بر این، شاخه‌ها، رشته‌ها و گرایش‌های مختلف علم و فناوری، پیوندی ارگانیک داشته و نظامی یکپارچه را ایجاد کرده‌اند. د-طبقه‌بندی علوم: گستره و ژرفای علوم تا حدی است که اندیشمندان آن تمدن، به طبقه‌بندی علوم پرداخته و طبقه‌بندی‌های جدیدی به جامعه بشری عرضه کرده‌اند. ذ- اذعان و تأیید تمدن‌های دیگر: مورخان علم و تمدن، غیر از جامعه‌ای که تمدن به آن تعلق دارد، در آثار خود جنبه‌های ممتاز آن را تأیید کرده‌اند. ر-قاعده‌مندی و نهادسازی علم و فناوری: جریان فراگیری علم و فناوری، قاعده‌مند و ساختارمند است. ز- سنت علمی و فنی ویژه: نظام‌های علمی و فنی، حاوی فرهنگ و سنت خاص آن تمدن هستند. به اعتقاد نگارنده، تمدن اسلامی از همه ملاک‌های فوق برخوردار بوده و در نتیجه، نظام آموزشی و علمی، و نیز نظام صنعت و فناوری خاص خود را داشته است. ۴-۱-نظام یاددهی و یادگیری یکی از میراث تمدن اسلامی، نظام آموزشی پویا و کارآمد آن بوده است. این نظام که متعلق به تمدن اسلامی است، متکی بر اصولی بوده است که برخی از آنها به شرح زیر است: اصل یک: فضیلت علم[۳] اصل دو: والایی علما[۴] اصل سه: عدم پیروی از جهل[۵] اصل چهار: لزوم (وجوب) کسب دانش بر هر فرد مسلمان[۶] اصل پنج: بدون مرز بودن تعلیم و تعلم[۷] اصل شش: مداومت تعلیم و تعلم؛ آموزش و یادگیری مادام‌العمر؛ آموزش مستمر[۸] اصل هفت: بی‌نهایتی (کسب) درجات علم[۹] اصل هشت: توأمانی علم و عمل[۱۰] اصل نه: توأمانی تعلیم و تربیت[۱۱] اصل ده: روش‌مندی تعلیم و تعلم[۱۲] اصل یازده: ارزش‌مداری تعلیم و تربیت اصل دوازده: ساختارمندی تعلیم و تعلم با توجه به محدودیت مقاله و گستره وسیع هر کدام از اصول، تشریح آنها را باید در متون دیگر یافت. ۴-۲-سنت علمی در تمدن اسلامی مهم‌ترین عاملی که نظام علمی اسلامی را از سایر نظام‌ها مثلاً نظام ایرانی (قبل از اسلام)، چینی، هندی، یونانی، و غربی متمایز می‌کند، سلوک اخلاقی، اسلوب فعالیت، سنت کسب معارف جدید و در کل روش‌شناسی آنهاست. برای مثال اینک پذیرفته شده است که دانش جدید برآمده از سنتی است که به روش علمی مشهور است. حجم عظیم یافته‌های علمی دانشمندان مسلمان، مبتنی بر سنت علمی خاصی است که بخش عمده‌ای از روش و فلسفه علمی غرب متکی به آن است یا به طور مستقیم تحت تأثیر آن بوده است.۱ سنت علمی به معنای طریق فردی و جمعی کسب و انتقال معرفت، نوع نگرش به پدیده‌های طبیعی، نحوه برخورد با موضوعات علمی، سیره و سلوک فردی و جمعی در محیط‌ها و نهادهای آموزشی، انگیزه‌ها و اهداف مشخص و اختصاصی در بررسی مباحث علمی در نظر گرفته شده است. سنت علمی، به این دلیل سنت نامیده شده است که از ویژگی‌ دیرپایی (محدود به مقطع زمانی کوتاه نبوده است)، تکرارپذیری (توسط دانشمندان مختلف در دوران‌های متفاوت تکرار و پیروی شده است)، جمعی بودن (روش و منش یک یا چند دانشمند خاص نبوده و بر فعالیت‌های جمعی و نهادی حاکم بوده است)، تقید پیروان به رعایت آن برخوردار بوده است. علاوه براین، دانشمندان هم نگهبان این سنت‌ها و هم انتقال‌دهنده و مروج آنها بوده‌اند. همچنین بر خلاف سنت‌های جاهلی یا متعصبانه که دائم با حوزه‌های نوآورانه درگیر هستند، آن‌ها در بطن خود نوآوری را پرورش می‌دادند. بر این اساس، سنت علمی را می‌توان مجموعه‌ای از رفتار، گفتار و پندار پژوهشگران و دانشورزان دانست که در طول زمان به انتقال، انباشت، و خلق دانش مبتنی بر ارزش‌های فرهنگی و اصول اخلاقی جامعه همت می‌گمارند. آنچه که هر تمدنی را از تمدن دیگر در عرصه علم (و فناوری) متفاوت و متمایز می‌کند، سنت‌های علمی (و فناوری) است. در حالی که غالباً نتایج حاصل از فعالیت‌های علمی محض، مانند ریاضی و فیزیک، در تمدن‌های مختلف بسیار شبیه یکدیگرند. به عبارت دیگر، «سنت علمی اسلامی» متفاوت از «سنت علمی غربی» است، هر چند ممکن است برای مثال، ریاضی و فیزیک آنها یکسان و حتی روش آنها در کسب معرفت تجربی مشابه باشد. برخی از مهمترین قواعد سنت‌ساز و اصول جاری در فعالیت‌های علمی و شیوه‌های کسب معرفت در تمدن اسلامی در زیر مطرح شده است.۲ اصل اول: میراث‌داری علوم؛ انتقال، مطالعه و فهم آثار دانشمندان پیشین[۱۳] اصل دوم: بهره‌گیری عالمانه و نقادانه از آثار دانشمندان گذشته اصل سوم: میراث‌سازی؛ نوآوری[۱۴] اصل چهارم: آزاداندیشی؛ حقیقت‌جویی بی‌تعصب اصل پنجم: جامع‌نگری در کسب معرفت علمی؛ وحدت علوم در معرفت‌شناسی اسلامی اصل ششم: روشمندی در کسب معرفت؛ روش تجربی در علوم طبیعی اصل هفتم: کاربردی کردن دانش؛ علم معطوف به عمل اصل هشتم: تواضع علمی اصل نهم: جدل احسن علمی اصل دهم: مستندسازی، کتابت و انتشار نتایج فعالیت علمی اصل یازدهم: آئین‌مندی تعلیم و تعلم اصل دوازدهم: تحمل سختی‌ها و مقابله با دشواری‌ها اصل سیزدهم: تنظیم و ترتیب ویژه علوم؛ طبقه‌بندی خاص علوم اصل چهاردهم: سازماندهی و مدیریت ویژه علوم (نظام ویژه یاددهی و یادگیری علوم) تفصیل این اصول، فرصت دیگری می‌طلبد، بنابراین خواندگان محترم به منابع مربوط ارجاع داده می‌شوند. ۵-فلسفه علم؛ فلسفه صنعت و فناوری فلسفه علم و فناوری، دانشی درباره علم و فناوری است نه خود علم و صنعت. در این حوزه متعرض مؤلفه‌های اصلی علم یعنی موضوع، محتوا، تحلیل، آزمایش؛ و فناوری یعنی علم و دانش فنی، ابزار و فن، تجربه و مهارت، محصول و کالا، مدیریت و اقتصاد نمی‌شویم. فلسفه علم و فناوری، دانش اشتقاقی و معرفتی دست دوم محسوب می‌شود. غالب عالمان و صنعتگران و کثیری از عالمان و فناوران نه چیزی از فلسفه علم و صنعت می‌دانند و نه برای پیشبرد امور خود نیازی به دانستن آن دارند. اما این به معنای بیهوده و زائد بودن این نوع معرفت نیست. فلسفه علم دانشی است که مفاهیم و نظریه‌های علمی را تشریح و تحلیل می‌کند، ویژگی‌هایی را مشخص می‌کند که پژوهش علمی را از سایر پژوهش‌ها متمایز می‌کند، روش کسب معرفت تجربی را جستجو می‌کند، تبیین علمی را کالبد شکافی و شرایط اثبات و ابطال نظریه‌ها و قوانین علمی را مورد بررسی قرار می‌دهد. همچنین تحولات و انقلاب‌های علمی و علل و عوامل آنها را ریشه‌یابی می‌کند. علاوه بر این، فلسفه علم پاره‌ای از مفاهیم بنیادین علوم طبیعی را از منظر برهانی و فلسفی می‌کاود. نتایج کاوش‌های اخیر را باید در مرز بین علوم تجربی و دانش برهانی قرار داد. این حوزه‌ای است که برخی از دانشمندان مسلمان به نحو گسترده‌ای متعرض آن شده‌اند. در مجموع، فلسفه علمی، دانشی فلسفی درباره علم است نه خود علم. اکنون فلسفه علم، تقسیمات متعددی یافته و به رشته‌های اصلی علم تجربی، تعلق یافته است. مانند فلسفه ریاضی، فلسفه فیزیک، فلسفه زیست‌شناسی، فلسفه علوم اجتماعی، و نظایر اینها. فلسفه فناوری، زنجیره تولید محصولات صنعتی را از بدو تولد ایده یا دانش اجمالی تا تحقق فرایندهایی که منجر به تولید کالا (پدیده) می‌شود، به لحاظ جنبه‌های مختلف مورد بررسی و تحلیل قرار می‌دهد. زیرا انبوهی از پرسش‌های انسانی درباره این زنجیره فناوری مطرح است که نفس صنعت و جوهره فناوری قادر به پاسخ به آن نیست. هر چند که صنعتگر و فناور منتظر نیست که فیلسوف فناوری و صنعتی به وی بگوید که چه کار انجام دهد یا انجام ندهد. اما وی می‌تواند اهداف و جهت‌گیری‌های ایجاد و توسعه صنعتی را با توجه به تحلیل‌های حوزه فلسفه فناوری و نتایج حاصل از آن برنامه‌ریزی کند. به عبارت دیگر فیلسوف صنعت می‌تواند صنعت و فناوری را از زوایای مختلف بررسی کند و با زبانی دقیق‌تر، به تحلیل فرازها و نشیب‌ها، کامیابی‌ها و ناکامی‌ها، سودها و زیان‌های این حوزه مهم تمدنی بپردازد و آن را در معرض دید صنعتگران و عموم مردم قرار دهد. هشدارهای لازم در خصوص جهت‌گیری‌های ناروای صنعت و آسیب‌های احتمالی ناشی از صنعتی شدن را بدهد؛ بشارت‌های اساسی در نقش بی‌بدیل صنعت در تمدن‌سازی[۱۵] و لزوم بهره‌مندی انسانی و عادلانه از آن را اعلام کند؛ و بدین ترتیب، تکالیفی اساسی بر دوش فناوران بگذارد، بدون اینکه بتواند دخل و تصرفی در صنعت و فناوری بنماید. با بررسی صحیح موضوع، می‌توان برای صنعت فلسفه‌ای مهیا کرد که بر روح صنعتگر تأثیر بگذارد و اوصافی برای فناور پیش‌بینی شود که هدفی عادلانه‌تر و مسیری استوارتر برای سعادت بشری ترسیم کند. احساس می‌شود که تمدن اسلامی، فلسفه ویژه‌ای برای علوم و فنون پدید آورده است. علاوه بر این،  دانشمندان و حکمای مسلمان به برخی از بنیادی‌ترین مفاهیم فلسفی علم و صنعت و فناوری توجه کرده و نظریه‌های ارزشمندی بیان کرده‌اند. اگر این آراء به طور عمیق بررسی و تحلیل شود، اکنون کاملاً قابل بهره‌گیری است. در خصوص تحلیل فلسفی برخی از مفاهیم بنیادین علوم طبیعی، به عنوان نمونه، مقالات  مفهوم امتدادمندی جسم طبیعی در طبیعیات سینوی، ماده طبیعی در حکمت سینوی، و مفهوم جسم در طبیعیات سینوی را بنگرید. درباره فلسفه صنعت و فناوری در تمدن اسلامی، به عنوان نمونه، به مقالات صنعت از دیدگاه امام جعفر صادق (ع)، فارابی، علم الحیل و فلسفه فناوری، و کتاب مفهوم صنعت و فناوری در منابع تمدن اسلامی رجوع شود. در نهایت باید گفت که نوع نگاه برهانی و فلسفی به علم و صنعت است که علم و فناوری هر تمدنی را از سایر حوزه‌های تمدنی متمایز می‌کند نه خود علم و فناوری. به عبارت دیگر از آنجایی که فلسفه علم و فناوری، همانند سنت علمی تحت تأثیر نظام فلسفی و ارزشی هر جامعه و تمدنی است، کاملاً متعلق به آن جامعه و برخاسته از آن تمدن و فرهنگ است. ۶-علوم طبیعی در تمدن اسلامی حکمای مسلمان، حکمت یا علم را به دو حوزه نظری و عملی تفکیک می‌کردند.[۱۶]ابن سینا در منطق شفا، هدف فلسفه را -  که در اینجا مترادف حکمت و علم در نظر گرفته شده است -  تا اندازه‌ای که برای انسان میسر است، آشنایی با حقایق اشیاء می‌داند. سپس موجودات را به دو دسته تفکیک کرده است. وجود برخی از اشیاء، خارج از اختیار و فعل بشر است و وجود برخی دیگر، تحت اختیار و فعل انسان است. معرفت و شناخت اشیای نوع اول، فلسفه نظری و شناخت دسته دوم، فلسفه عملی نامیده می‌شود.[۱۷] سپس وی شاخه‌های مختلف فلسفه نظری و عملی را با دقت معرفی و تشریح کرده[۱۸] که با توجه به آرای سایر حکما، جمع‌بندی آن در زیر بیان شده است. الف- حکمت عملی؛ معرفتی که اراده انسانی در آن دخیل است و موضوع آن، موجوداتی است که وجود و تحقق آنها وابسته به اختیار و عمل بشر است. حکمت عملی حسب موضوع به سه حوزه اصلی تهذیب اخلاق (انسان)، تدبیر منزل (خانواده)، و سیاست مدن (جامعه) تقسیم ‌شده است. ب-حکمت نظری؛ معرفتی که در آن همه موجودات معقول و محسوس، فارغ از مدخلیت اراده انسانی، مورد مطالعه قرار می‌گیرد. بنابراین موضوع آن موجوداتی است که وجود و تحقق آنها به اختیار و عمل ارادی بشر ارتباطی ندارد. حکمت نظری به سه حوزه گسترده تفکیک ‌شده است: الهیات، ریاضیات، و طبیعیات.[۱۹] به عنوان نمونه، کتاب شفای ابن سینا دوره کامل حکمت نظری است. در کتاب شفا نیز حکمت نظری به سه بخش الهیات (فلسفه اولی، مابعدالطبیعه)، ریاضیات (علوم تعلیمی) و طبیعیات (علوم طبیعی) تقسیم می‌شود. در کتاب شفا، مجموع علوم طبیعی در هشت فن ارائه شده است که فن اول آن، سَماع طبیعی است که درباره مبادی و علل و عوارض علم طبیعی بحث می‌کند و به مثابه اصول و مبانی طبیعیات است. جسم طبیعی و عوارض ذاتی و عرضی، و قواعد و خواص آن، کانون بحث سماع طبیعی است. هفت فن دیگر عبارت‌اند از: فن دوم، آسمان و جهان است که به علم فیزیک و هیئت امروزی مربوط می‌شود. فن سوم، کون و فساد است. فن چهارم، فعل و انفعالات. این دو فن کمابیش در حوزه فیزیک و شیمی قرار می‌گیرند. فن پنجم در کائنات جو و معادن است که بیشتر با جغرافیا و زمین‌شناسی امروزی نزدیک است. فن ششم، معرفت نفس است که به تاریخ طبیعی، روانشناسی و فلسفه امروز نزدیک است. فن هفتم، معرفه‌النبات است که معادل گیاه‌شناسی و بخشی از کشاورزی امروزی است. فن هشتم نیز معرفهالحیوان است که کمابیش معادل زیست‌شناسی است. در این بخش، علوم طبیعی که معادل دانش تجربی جدید است، به عنوان بخشی از میراث علمی تمدن اسلامی به اختصار معرفی می‌شود. مراجعه به منابع و آثار نشان می‌دهد که دانشمندان مسلمان به نحو گسترده‌ای در علوم طبیعی پژوهش کرده‌اند و شاخه‌های مختلف علمی را گسترش داده و برخی از آنها را خود پدید آورده‌اند. در این بخش تعدادی از شاخه‌های مختلف علوم طبیعی، که معادل دانش تجربی جدید است، به عنوان بخشی از میراث علمی تمدن اسلامی بیان می‌شود و به عنوان نمونه، رشته فیزیک در تمدن اسلامی به طور ویژه معرفی می‌گردد. برای آشنایی با عمومیات این علوم می‌توان به کتب عمومی تاریخ علم رجوع کرد که در آن علوم دوره اسلامی مورد توجه بوده است. مانند "پویایی فرهنگ و تمدن اسلام ایران" از دکتر علی اکبر ولایتی، " تاریخ علم" از جورج سارتن ، "تاریخ تمدن" از ویل دورانت، ، " علم و تمدن در اسلام" از سید حسین نصر، "تاریخ تمدن اسلام"، از علی اصغر حلبی، "متفکران اسلام" از کارا دو وو، و نظایر اینها. در زیر درباره شاخه‌های مختلف علوم طبیعی صحبت می‌شود. ۶-۱- ریاضیات[۲۰] ریاضی با شمردن و اندازه‌گیری در دنیای واقعی شروع شد. سپس به شاخه‌های مختلف توسعه یافت و دقیق‌تر گردید. آنچه دیده می‌شد و حس می‌گردید، در ذهن و عقل بشر صورت مجرد و کامل‌تری می‌یافت. دایره‌ای که در طبیعت بود، تصویری ایده‌آل در ذهن یافت و از واقعیت خود مجرد شد. مبانی و مفاهیم اساسی ریاضیات در این فرایند تجرید به تدریج پدید آمد و مستقر شد. ریاضیات در دو حوزه نظری و عملی توسعه یافت و به کار گرفته شد. ریاضیات نه تنها خود رشد و بسط یافت، بلکه موجب تقویت و گسترش سایر شاخه‌های علمی گردید. مهم‌ترین علت پرداختن مسلمانان به ریاضیات برخورد با مسائل مختلف اجتماعی مانند معاملات، ارث، مساحی، نجوم و نظایر اینها بود. تشریح، صورت‌بندی و حل اینگونه مسائل  فقط با کمک ریاضیات میسر بود. به همین دلیل باید گفت که مسلمانان پایه‌گذار یا حداقل توسعه‌دهنده ریاضیات کاربردی به معنای امروزی آن هستند. از دیدگاه مسلمانان، از آنجایی که ریاضی برای حل مشکلات و پاسخگوی برخی از نیازهای واقعی بشر بود، در قلمرو علم نافع قرار می‌گرفت و می‌گیرد. علاوه بر این، حکیم عمر خیام درباره فایده ریاضی گفته است: «فایده علوم ریاضی این است که موجب ورزیدگی ذهن و تند کردن خاطر شود و نیز نفس را عادت می‌دهد تا از قبول اموری که مقرون به دلیل و برهان نباشد، اجتناب کند». از اهمیت ریاضی نزد مسلمانان همین بس که ریاضیات را یکی از سه شاخه اصلی و فربه حکمت نظری فرض کرده‌اند. اکثر قریب به اتفاق حکمای مسلمان در دسته‌بندی علوم مختلف، این تفکیک و تلقی را پذیرفته و اعمال کرده‌اند. تعدادی از ریاضی‌دانان صاحب نام و رأیِ تمدن اسلامی را می‌توان نام برد: احمد بن عبدالله مروزی (م. ۲۵۰ تا ۲۶۰ ق)، ابوعبدالله محمدبن‌موسی خوارزمی (م. ۲۳۲ ق)، فضل بن حاتم نیریزی (سده‌های سوم وچهارم هجری)، بنو موسی بن شاکر خراسانی (سده سوم)، ابوالحسین ثابت بن قرّه بن زهرون (سده سوم)، حرّانی، ابوالوفا محمد بن محمد بوزجانی (سده چهارم)، ابوجعفر محمدبن‌حسین خازن خراسانی (سده چهارم)، ابوسعید احمدبن محمد بن عبدالجلیل سجزی، ابوالحسین عبدالرحمان بن عمر صوفی (ت. ۲۹۱ ق)، کیا ابوالحسین کوشیار بن لبان بن باشهری گیلانی (سده چهارم و پنجم)، ابوالحسن علی بن احمد نسوی (ت. ۳۹۳ ق)، ابوریحان محمدبن‌احمد بیرونی (سده چهارم و پنجم)، غیاث الدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیامی نیشابوری (سده چهرم و پنجم)، امام ابوحاتم مظفربن اسماعیل اسفزاری (سده پنجم و ششم)، ابو جعفر محمد بن محمد بن حسن، مشهور به خواجه نصیرالدین طوسی (سده هفتم)، غیاث الدین جمشید بن مسعود بن محمود طبیب کاشانی (م. حدود ۸۴۰ ق)، صلاح‌الدین پاشا موسی بن محمد بن محمود قاضی‌زاده رومی (سده هشتم و نهم)، علاءالدین علی بن محمد سمرقندی معروف به ملأ علی قوشچی (سده نهم)، محمد بن عزالدین حسین متخلص به بهایی و معروف به شیخ بهایی (سده دهم). برای آشنایی با سایر ریاضی‌دانان دوره اسلامی به کتاب زندگینامه ریاضی‌دانان دوره اسلامی از ابوالقاسم قربانی و درآمدی بر تاریخ ریاضیات مسلمانان از عبدالله الدفاع رجوع شود. ریاضیات دوره اسلامی از حوزه‌های علمی است که باید آموخت تا تاریخ ریاضیات در تمدن بشری را مستمر و پیوسته یافت. علاوه بر این، برخی از مباحث ریاضیات دوره اسلامی در کتب آموزشی و کمک‌آموزشی دوره آموزشی قبل از دانشگاه قابل استفاده است. ۶-۲- نجوم نجوم یکی از شاخه‌های علمی است که مسلمانان در پیشبرد آن نقش مهمی ایفا کردند. نجوم نزد مسلمانان از اهمیت بسیاری برخوردار بوده است، نخست به علت نیازهای شرعی، دوم، تنظیم اوقات کشاورزی، و سوم آنچه که به تنجیم مشهور بوده است. نجوم (اعم از محاسباتی یا رصدی) از پربارترین شاخه‌های تمدن اسلامی محسوب می‌شود. مسلمانان رصدهای جدیدی صورت دادند، زیج‌های جدیدی نوشتند، و ابزارآلات متعدد و نوینی را اختراع کردند و ساختند و روش‌های رصد را بهبود بخشیدند. برخی از منابع عمومی و مقدماتی که به تاریخ نجوم در تمدن اسلامی پرداخته‌اند، بدین قرار است:  متفکران اسلام (کارا دو وو، جلد اول: ۱۸۸-۲۳۶)؛  کاوش رصدخانه مراغه، از پرویز ورجاوند، انتشارات امیرکبیر، تهران، ۱۳۸۴؛ تاریخ نجوم اسلامی از نلینو. برخی از منجمان مشهور دوره اسلامی عبارت‌اند از: ابراهیم بن جبیب فَزاری (فوت ۱۶۰ ه/۷۷۷م)، محمد بن کثیر فَرغانی، ابو مَعشَر بلخی (فوت ۲۷۲ ه/۸۸۶ م)، ثابت بن قرّه صابی حَرّانی (ت. ۲۲۱ ق....)، بنوموسی، ابوالعباس فضل بن حاتم نیریزی (فوت ۳۱۰ ه)، محمد بن جابر بَتّانی (فوت ۳۱۷ ه)، ابوالوفای بوزجانی (از نیشابور) (۳۲۸-۳۸۸/۹۴۰-۹۹۸ م)، عبدالرحمن صوفی رازی (۲۹۱-د۳۷۶ ه/ ۹۰۴-۹۸۶م)، ابو حامد احمدبن محمد بن حسین صاغانی (قرن چهارم)، ابو محمود حامد بن خضر خجندی (فوت حدود ۳۹۰ ه)، کوشیار گیلانی (حدود ۳۳۰-۴۰۰ ه)، ابو سهل کوهی، ابو سعید سجزی (حدود ۳۴۰-۴۱۵ ه)، ابوالحسن بن یونس (اواخر سده چهارم هجری)، ابوریحان بیرونی، حکیم عمر خیام، عبدالرحمن خازنی و اوحد الدین انوری از منجمان بنام قرن ششم هجری، خواجه نصیرالدین طوسی (۵۹۷ ه)، مؤیدالدین عُرضی دمشقی، مُحی الدین مغربی ۶۸۲فوت (ق./ ۱۲۸۳ م)  و شمس الدین محمد وابکَنَوی بخارایی (ولادت حدود ۶۵۲ ق)، غیاث‌الدین جمشید کاشانی، نظام الدین عبدالعلی بن محمد، معروف به فاضل بیرجندی و محقق بیرجندی ( سده نهم هجری). ۶-۳- شیمی شیمی شاخه‌ای از فیزیک، اما متمایز از فیزیک به معنای مدرسه‌ای آن است و از این رو، بخشی از علوم طبیعی محسوب می‌شود. اکنون شیمی شاخه‌ای از دانش تجربی است که به مطالعه ترکیب، خواص، و رفتار مواد در مقیاس اتمی و ملکولی می‌پردازد. واژه «شیمی» در کلمه عربی «الکیمیاء»، «کیمیا»، و «الکیمی»[۲۱] ریشه دارد. از دانشمندان پیشکسوت، مستشرقان و صاحب‌نظران غیرایرانی که در حوزه شیمی دوره اسلامی مطالعه کرده‌اند، می‌توان اشخاص زیر را نام برد. م. برتلو[۲۲] در جلد سوم شیمی در قرون وسطی (۱۸۹۳) و باستان‌شناسی و تاریخ علوم (۱۹۰۶) تعدادی از آثار جابر بن حَیّان را به چاپ رساند. در سال ۱۹۲۸ نیز هولمیارد[۲۳] مجموعه‌ای از آثار جابر را منتشر کرد[۲۴]. یولیوس روسکا[۲۵]، پاول کراوس[۲۶] نیز فعالیت‌های ارزشمندی درباره آثار شیمیایی زکریای رازی انجام دادند. علامه میرزا طاهر تنکابنی، دکتر قاسم غنی، و سید حسین نصر نیز در حوزه شیمی دوره اسلامی مطالعاتی انجام  داده‌اند.                            تعدادی کتاب عمومی نیز وجود دارد که در آن نام، آثار و فعالیت‌های علمی دانشمندان مسلمان در حوزه شیمی مطرح شده است، از جمله کتاب  "نقش دانشمندان مسلمان در علم شیمی" تألیف علی عبدالله الدفاع[۲۷]، فصول نهم و دهم کتاب علم و تمدن در اسلام[۲۸]؛ کتاب متفکران اسلام از کارا دو وو؛ کتاب تاریخ جامع شیمی که در آن به طور مختصر، شیمی دوره اسلامی مورد بحث قرار گرفته است. در اوایل پیدایش شیمی در تمدن اسلامی، دانش و فن شیمی با کیمیاگری درآمیخته بود. جابر و رازی هر دو هم کیمیاگر و هم شیمیدان به معنای امروزه آن محسوب می‌شوند. احتمالاً اندیشه کیمیاگری از پزشکان سوری به مسلمانان رسیده باشد. نسطوریان و صابئین در انتقال این فرهنگ نقش بسیار مهمی داشتند. دانشمندان اسلامی نقش مهمی در پیدایش و توسعه کیمیا و داروسازی و داروشناسی شیمیایی، و دانش شیمی ایفا کردند. نخستین آثاری که در دولت فاطمی به زبان عربی ترجمه شد، در علم کیمیا بود. خالد بن یزید ملقب به حکیم آل مروان اولین کسی بود که به کیمیا اشتغال یافت. در قرون میانه، کیمیا صرفاً به آنچه اینک شیمی خوانده می‌شود، محدود نبود. بلکه گاه با اساطیر، خرافه، رمز و نظایر اینها آغشته بود. از این رو، افرادی یافت می‌شدند که با استفاده از این موقعیت، به شیادی می‌پرداختند. کیمیاگران به دنبال عنصری به نام اکسیر یا حجرالفلاسفه بودند تا به وسیله آن، فلزها را به طلا تبدیل کنند. همان گونه به دنبال اکسیر حیات بودند، یعنی دارویی که همه علل و امراض را شفا بخشد. در هر حال، مطالعات منابع دوره اسلامی در حوزه شیمی نشان می‌دهد که با نفوذترین شیمیدان‌های دنیای اسلام دو تن هستند: جابر بن حیان (قرن دوم ه./ قرن هشتم.) و ابوبکر رازی (و. ۳۱۳ ه./ ۹۲۵ م.). آثار دو دانشمند مذکور در قرون وسطای اروپا شناخته شده بود و آنها را به نام "جِبِر" و "رازیس" می‌شناختند. هر دو آنها اهل عمل بودند و کارهای آزمایشگاهی را به نظریه‌پردازی‌های مجرد ترجیح می‌دادند. ابوالحکیم محمد بن عبدالملک خوارزمی، ابوالقاسم عراقی، عبدالله بن علی کاشانی، عزالدین جلدکی، از دیگر شیمیدان های مهم دوره اسلامی محسوب می‌شوند. ۶-۴-زمین شناسی  زمین‌شناسی[۲۹]، علم معادن، کانی‌شناسی[۳۰]، گیاه‌شناسی[۳۱]و جانورشناسی[۳۲]، علم جانداران (حیوانات، گیاهان)، زیست‌شناسی[۳۳] ، هواشناسی، علوم جو شاخه‌های مذکور را نیز می‌توان از جمله رشته‌های علمی دانست که دانشمندان مسلمان به آنها توجه ویژه داشته‌اند. به عنوان نمونه باید از آثار جاحظ و دَمیری در جانورشناسی نام برد. آثار زیر نیز از مهمترین آثار علمی در خصوص پدیده‌های جوی هستند: آثار علوی اسفزاری؛  آثار علوی مسعودی؛  آثار علوی ابن سهلان،  عجایب المخلوقات. ۶-۵ -فیزیک در این بخش به اختصار بیان می‌شود که فیزیک دوره اسلامی تا چه حد گسترش یافته است. همین امر را می‌توان در سایر رشته‌های علوم طبیعی یافت. فیزیک جدید، بخشی از علوم طبیعی دوره اسلامی محسوب می‌شود. در نتیجه معنای آن بسیار محدودتر از طبیعیات قدیم است. علاوه بر این، در تقسیم‌بندی علوم توسط تعدادی از دانشمندان مسلمان مانند فارابی، بخشی از رشته‌های شاخه ریاضیات، مانند علم مناظر، نیز به حوزه فیزیک تعلق دارد. فیزیک جدید شاخه‌هایی دارد که فیزیک قدیم فاقد آن بوده است، مانند فیزیک هسته‌ای، فیزیک نسبیتی، فیزیک کوانتم و شاخه‌های متعدد دیگر. در مقاله حاضر، آن بخش از طبیعیات مورد مطالعه قرار می‌گیرد که که با مباحث و سرفصل‌های فیزیک جدید مشترک است. این مجموعه فعلاً شامل مباحث مکانیک، جاذبه عمومی، نورشناسی، صوت شناسی، گرما، و سیالات است. با توجه به اهمیت مفهوم جسم طبیعی در فیزیک دوره اسلامی، در ابتدا این مبحث بنیادین مطرح می‌شود. هر چند فیزیک جدید کمابیش فاقد این سرفصل مهم از علوم طبیعی است. مهم‌ترین دانشمندانی که در حوزه فیزیک درخشیدند و آثاری بر جای نهادند، عبارت‌اند از. ثابت بن قره (قرن سوم هجری/ نهم میلادی)، الکندی (۱۸۵-۲۵۲ ه./۸۰۱-۸۶۷ م.)، بنوموسی (قرن سوم هجری/ نهم میلادی)، زکریای رازی (حدود ۲۵۰-۳۲۰ ه./ حدود ۸۶۴-۹۳۲ م.)، ابوعلی حسن بن هیثم بصری (۳۵۴-۴۳۰ ه./۶۵-۹۶۶ تا ۱۰۳۹ م.)، محمد بن احمد بیرونی (۳۶۲-۴۴۰ ق./ ۹۷۳-۱۰۴۱ م.)، ابوعلی سینا (۳۷۰-۴۲۸ ه./۹۸۰-۱۰۳۷ م.)، ابوالفتح عبدالرحمان خازنی (...-۵۵۰ ه./ ...- ۱۱۵۵ م.)، ابوالبرکات بغدادی (۵۴-۴۸۰ تا ۴۷-۵۶۰ ه./ ۶۲-۱۰۸۷ تا ۵۲-۱۱۶۵ م.)، فخرالدین رازی (۵۴۴ تا ۶۰۶ هـ. / ۱۱۵۰ تا ۱۲۱۰ م.)، خواجه نصیرالدین طوسی (۵۹۷-۶۷۲ ه./ ۱۲۰۱-۱۲۷۴ م.)، قطب الدین شیرازی (۶۳۳-۷۱۱ ه./ ۱۲۳۶-۱۳۱۱ م.)، کمال‌الدین فارسی (متولد حدود ۶۶۴/ ه‍ . /۱۲۶۶ م.؛ وفات ۷۱۸ ه‍ ./۱۳۱۹ م. در تبریز). ۶-۵-۱-مبانی نظری و برهانی دانشمندان مسلمان، مفاهیم اساسی طبیعیات را که عمدتاً به بخش سماع طبیعی تعلق دارد، از منظر برهانی و فلسفی مورد توجه قرار داده‌اند. این مفاهیم عبارت‌اند از: جسم طبیعی: امتداد، ماده، صورت (هویت)، زمان، مکان و خلأ. مقالات مفهوم امتدادمندی جسم طبیعی در طبیعیات سینوی، مفهوم جسم در طبیعیات سینوی، ماده طبیعی در حکمت سینوی، مکان وخلاء از نگاه ابوعلی سینا و ابوالبرکات بغدادی، بخشی از آرای دانشمندان مسلمان درباره مفاهیم مذکور را تحلیل می‌کند. ۶-۵-۲-فیزیک مکانیک در حوزه مکانیک نظری، آرا و آثار برجای مانده قابل توجه و استفاده است. سه حوزه اصلی مکانیک نظری زیر، مورد توجه و تحلیل فیزیک‌دانان مسلمان قرار گرفته است. آرا و مباحث دانشمندان اسلامی در حوزه مکانیک نظری را عمدتاً می‌توان در بخش سماع طبیعی از طبیعیات یافت. الف ـ علم السکون (استاتیک) ب ـ علم الحرکات (سینماتیک) پ- علم القوا (دینامیک) در مقاله حرکت اجسام طبیعی در حکمت سینوی، گوشه‌ای از این آرا از منظر مکانیک جدید تحلیل شده است. ۶-۵-۳- فیزیک نور؛ نورشناسی و بینایی نورشناسی دوره اسلامی از درخشان‌ترین شاخه‌های فیزیک محسوب می‌شود. نورشناسی جدید را مسلمانان پی‌ریزی کردند. از چهره‌های شاخص این حوزه ابن هیثم، قطب‌الدین شیرازی، و کمال‌الدین فارسی هستند.  مهم‌ترین شاخه‌هایی که در حوزه نورشناسی دوره اسلامی بسط یافت، به شرح زیر است: الف- ماهیت نور ب-تولید و انتشار نور پ- بینایی؛ ادراک ناشی از دیدن ت- رنگین‌کمان ۶-۵-۴ – صوت؛ پدیده‌های نوسانی صوت‌شناسی یکی از حوزه‌هایی است که دانشمندان مسلمان به بررسی آن پرداختند و تا این اواخر به آن توجه نشده بود. در مقاله پدیده انتشار صوت در قراضه طبیعیات، برای اولین بار این حوزه مهم فیزیک دوره اسلامی معرفی شده است. مهم‌ترین شاخه‌های صوت‌شناسی دوره اسلامی به شرح زیر است: الف-ماهیت صوت ب- تولید و انتشار صوت پ-پدیده شنیدن ت- پدیده‌هایی ارتعاشی و نوسانی ۶-۵-۵ – فیزیک گرما (حرارت و برودت) گرما و سرما از پدیده‌هایی است که بشر از بدو پیدایش و تولد خود با آن مواجه بوده است. دانشمندان مسلمان نظریه‌های قابل توجهی درباره این حوزه مهم فیزیک مطرح کرده‌اند. بخشی از پرسش و پاسخ‌های ابن سینا و ابوریحان بیرونی درباره پدیده‌های گرما و سرما است. مهم‌ترین شاخه‌هایی که در حوزه فیزیک گرما در فیزیک دوره اسلامی بسط یافت، به شرح زیر است: الف-ماهیت حرارت ب-تولید و انتقال حرارت پ ـ انبساط و انقباض اجسام در اثر حرارت ۶-۵-۶-گرانش عمومی موضوع جذب اجسام به طرف مرکز زمین از جمله مسائلی بوده‌ است که ذهن طبیعی‌دانان مسلمان را مشغول داشته است. اینکه یک نیروی ذاتی موجب جذب اجسام به طرف مرکز زمین می‌شود، توسط آنها پذیرفته شده بود. خازنی ریاضیدان، منجم و فیزیکدان دوره اسلامی به موضوع جاذبه عمومی توجه ویژه کرد و آرای وی به موضوع گرانش عمومی در فیزیک کلاسیک بسیار نزدیک می‌شود. به عبارت دیگر آرای وی را باید پیش‌زمینه نظریه جا عمومی نیوتن دانست. ۶-۵-۷- دانش اوزان (علم الاثقال) دانش اوزان یکی از شاخه‌های گسترده فیزیک نظری و عملی در دوره اسلامی است. دانشمندان و فیزیکدانان مسلمان، این گرایش مهم فیزیک را در دو شاخه توزین و تعیین وزن مخصوص و نسبت مواد تشکیل‌دهنده یک همبسته مادی اعم از فلزی و غیرفلزی و نیز دانش بلند کردن و جابجایی اجسام سنگین توسعه دادند. علاوه بر این، این حوزه فیزیک به لحاظ تجربی گسترش یافت و دانشمندان مسلمان روش‌های تجربی متعددی را برای اندزه‌گیری وزن، وزن مخصوص، و مرکز ثقل اجسام تعیین کردند و به کار گرفتند. به عنوان نمونه کتاب ماشین‌های ساده و مرکب در معیار العقول درباره بلند کردن و جابجایی اجسام سنگین است. ۶-۵-۸- سیالات؛ هیدرو استاتیک؛ اصول شناوری یکی از حوزه‌های فیزیک که فیزیکدانان مسلمان به آن توجه کردند، رفتار سیالات و موضوع مهم حرکت جامدات در سیالات بوده است. آن‌ها اصل شناوری اجسام در مایعات را با دقت تحلیل و توصیف کردند. آثار آنها بیانگر این واقعیت است که اصل شناوری را باید به دانشمندان مسلمان مانند رازی، ابن سینا، بیرونی و خازنی متعلق دانست تا ارشمیدس ریاضیدان. علاوه بر این، در تعداد کثیری از طرح‌های کتاب الحیل بنوموسی و جزری از اصول هیدرواستاتیک و آئرواستاتیک برای ایجاد نیرو به منظور به کار انداختن سازوکار فیزیکی استفاده شده است که بیانگر تسلط آنها بر این اصول است. رجوع به کتاب کتاب الحیل از منظر مهندسی کنترل بخشی از ادعای نگارنده را اثبات می‌کند. ۶-۶-دانش فنی و حوزه‌های مهندسی دانشمندان و مهندسان مسلمان در حوزه صنعتی و مهندسی آثار ارزشمندی پدید آورده‌ و در غالب رشته‌های فنی فعال بوده‌اند. یکی از بهترین کتبی که در حوزه صنعت و فن در دوره اسلامی نوشته شده است، کتاب تکنولوژی اسلامی از هیل و الحسن است. در ادامه مهمترین رشته‌های مهندسی بیان می‌شود: ۶-۶-۱-صنایع مکانیکی ۶-۶-۲-صنایع شیمیایی ۶-۶-۳-صنایع عمران ۶-۶-۴-صنایع دریایی ۶-۶-۵-صنایع نظامی ۶-۶-۶-صنایع معدنی ۶-۶-۷-صنایع غذایی ۶-۶-۸-صنایع کشاورزی با توجه به محدودیت فضای مقاله، درباره این حوزه فنی مهم از تمدن اسلامی صحبت نمی‌کنیم و به همین جمله بسنده می‌شود که تمدن اسلامی در همه رشته‌های مهندسی شناخته شده آن زمان سرآمد تمدن‌های بشری بوده است. ۷-شیوه‌های بهره‌گیری از میرات تمدن اسلامی  در متون آموزشی و کمک آموزشی مسئله‌یابی و حل مسئله، موضوع مهمی در تعلیم مفاهیم اساسی در برنامه درسی محسوب می‌شود. در رشته‌های علوم تجربی و مهندسی علاوه بر معرفی کمیته‌ای اصلی، ارائه نمونه‌های کاربردی و صنعتی در خلال فرایند یاددهی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. اساتید در پی یافتن مسائلی هستند که در خلال حل آنها مفاهیم پایه‌ای را به دانشجویان منتقل نمایند. آن‌ها نمونه‌هایی را مورد توجه قرار می‌دهند که توصیف علمی رفتار آنها مستلزم به کارگیری مفاهیم، روش‌ها، و قواعد علمی است. مطمئناً انتخاب مسائلی که از زندگی واقعی استنتاج شده یا مثال‌هایی از دانشمندانی که خود پایه‌گذار رشته و شاخه‌ای از علم بوده‌اند، می‌تواند جاذبه خاصی برای دانشجویان داشته باشد. در یک مدل علمی، می‌توان محتوا را به شیوه‌ها و از جنبه‌های مختلف مورد تحلیل قرار داد. در هر حال در زنجیره مدل‌سازی، اعتبارسنجی مدل، توصیف ریاضی رفتار جسم یا فرایند، روش‌های حل معادلات حاکمه، فرض‌های ساده‌کننده در مرحله مدلسازی، توصیف ریاضی و حل روابط حاکمه، اخذ نتایج و تحلیل و تفسیر آنها و غیره، باید شیوه‌ای اتخاذ شود تا منجر به یاددهی عمیق و همه‌جانبه گردد. پیدا کردن مسائل و مثال‌های مناسب که همزمان بتوانند اهداف چندگانه را دنبال کنند، چندان ساده نیست. برای اساتید و معلمان محدودیتی برای انتخاب مثال و مدل و زمینه‌های خاص در چارچوب مباحث اصلی رشته وجود ندارد. بنابراین، می‌توان از منابع علمی قدیمی در کنار منابع جدید استفاده کرد. گاهی برای آغاز مطلب یا تشریح مفاهیم پایه‌ای مسئله در دست بررسی، استفاده از نمونه‌های تاریخی مفیدتر است. اغلب، طبیعت مسائل عملیِ قدیمی، ملموس‌تر و مفهوم‌تر از نمونه‌ها و مفاهیم پیچیده جدید است.  بنا به دلایلی، شاید به نظر رسد که مثال‌های استخراج شده از منابع علمی تاریخی در سطحی نباشد که برای دانشجویان مناسب باشد. نخست، منسوخ بودن یا بیش از حد ساده و احتمالاً پیش پا افتاده بودن آنها؛ دوم، عدم سازگاری با مطالب کتب درسی جدید. علاوه بر این، توصیف‌های انجام شده ممکن است به طور کلی با روش‌های جدید بیگانه یا متفاوت باشد. همچنین تصور شود که نمونه‌ها غیرکاربردی است و بنابراین، می‌تواند ذهن دانشجو را از مطالب عملی و مورد نیاز وی دور کند و عملاً بحث کاربردی جدیدی را به مطلبی غیرواقعی، یا غیرلازم، ابتدایی و حتی بی‌فایده مبدل کند که فقط ارزش تاریخی دارد. اما نگارنده ادعا دارد که مدل‌سازی و تحلیل جدید یک نمونه قدیمی یا تحلیل یک نمونه جدید به شیوه علمی قدیم، بسته به موقعیت، می‌تواند بسیار مفید باشد. به ویژه روش‌های جدید که معمولاً متضمن انبوهی از اطلاعات پیچیده، بعضاً خام و تحلیل نشده است، تفهیم مطالب را به اتکای آنها بسیار دشوار می‌کند. انتخاب صحیح مثال‌ها می‌تواند حتی برای خوداتکایی و اعتماد به نفس علمی دانشجو مؤثر باشد، زیرا در این صورت وی می‌تواند خارج از قالب کتاب درسی خود با استفاده از اصول شناخته شده علمی به تفسیر کامل یک سیستم ساده همت گمارد. شایان ذکر است که بسیاری از مثال‌های جدید نقش مهمی در فرایند یادگیری ایفا نمی‌کند. زیرا قبلاً بارها حل شده است و دانشجو فقط می‌آموزد که چگونه روش حل را فرا بگیرد، بدون اینکه کوچکترین نقشی در این روش‌ها داشته باشد. علاوه بر این، حتی مسائل طرح شده در کتاب درسی نیز نقشی  برای مشارکت دانشجو باقی نمی‌گذارد. اگر مثال‌های تاریخی خوب انتخاب شوند و به درستی معرفی و با شیوه صحیحی تحلیل گردند، علاوه بر اینکه می‌تواند بخشی از فرایند یاددهی و یادگیری باشد، چون از قالب‌های سنتی تدریس فاصله می‌گیرد، برای دانشجویان جالب و هیجان‌انگیز نیز است. تجربه نگارنده مؤید این مطلب است که مؤثر بودن و نبودن این روش وابسته به نوع رویکردی است که اتخاذ می‌شود. رویکرد اشتباه قطعاً به کسب نتایج نامطلوب منجر می‌شود. اما اتخاذ رویکرد صحیح می‌تواند بسیار مؤثر و مفید باشد. در ادامه برخی از کتب و مقالاتی معرفی می‌شود که با رویکرد مذکور نوشته شده است. در ابتدا، توجه به مقدمه کتاب نسبتاً قدیمی، اما کماکان قابل استفاده کیلی[۳۴] با عنوان «ابزارهای نقشه برداری، تاریخچه و استفاده در کلاس‌های درس» آموزنده است[۳۵]. کیلی در ابتدای مقدمه کتاب خود بیان کرده است: «دوازده سال تجربه تدریس در ریاضیات دبیرستان و همین اندازه تجربه در مقدمات آموزش مهندسان، زمینه و سابقه‌ای را پدید آورد که مبتنی بر آن، این کتاب را به علاقه‌مندان عرضه می‌دارد. امید می‌رود که کتاب برای افرادی که در این زمینه‌ها به انجام وظایف و فعالیت‌های مشابه مبادرت می‌کنند، مفید باشد....». برای سال‌های متمادی افرادی که مسئول برنامه‌ریزی در حوزه سیاست‌های آموزشی کالج‌های مهندسی بودند، نیاز به افزایش محتوای فرهنگی برنامه‌های درسی مهندسی را دریافته بودند. اکنون، این موضوع که اگر یک برنامه آموزش مهندسی مشتمل بر سابقه و تاریخچه شاخه معین مهندسی مورد نظر نباشد، ناقص است، به ندرت مورد مناقشه و بحث قرار می‌گیرد. به همین دلیل، مواد چهار فصل اول کتاب باید برای معلمانِ مهندسانِ آینده عمران قابل استفاده باشد» (Kiley, p. ix). از کتب متأخر که مباحث علمی را با موضوعات تاریخی ذیربط به هم آمیخته‌ است، کتاب آندرسون[۳۶] با نام "جریان تراکم پذیر نوین: با چشم انداز تاریخی" است[۳۷]. گری لاک[۳۸] در مقاله خود با عنوان "مکانیک سیالات با چشم انداز تاریخی" از تجربیات موفق و مؤثر خود در کلاس‌های درسی مکانیک سیالات در اثر پیوند مباحث علمی با موضوعات تاریخی ذیربط سخن می‌گوید.[۳۹] چند مقاله در دسترس است که با رویکرد مذکور، منابع علمی دانشمندان تمدن اسلامی را مورد بررسی قرار دادند. بهناز ساویزی در مقاله‌ای با عنوان "مسائل کاربست پذیر درتاریخ ریاضیات: مثال‌های عملی برای کلاس درس"[۴۰]، مسئله روش ابوریحان بیرونی در اندازه‌گیری ارتفاع کوه و محیط کره زمین را به عنوان مثالی مفید برای کلاس آموزش ریاضی از بیرونی نقل می‌کند. هر چند وی منبع خود را مشخص نمی‌کند[۴۱] و این نقص مقاله است، اما در هر حال طرح چنین مسئله‌ای- با هدف کمک به آموزش و فهم ریاضی- بسیار ارزشمند است. مقالات چند سال اخیر نگارنده با عنوان "مثال‌های کاربردی از کتاب معیارالعقول برای استفاده در کلاس‌های درس رشته مهندسی مکانیک" ،"ترازهای کرجی؛ نمونه‌های  کاربردی برای استفاده در کلاس‌های درس و رشته مهندسی نقشه‌برداری، " استفاده از نوسانگر هیدرولیکی بنوموسی برای تدریس ارتعاشات واهلشی (جام تانتالوس ونوسانگرهیدرولیکی بنوموسی)، "استفاده از چراغ‌های روغنی بنوموسی برای کمک به تدریس و تفهیم کنترل خودکار"،  با رویکرد پیش گفته تدوین شده‌ است. به عنوان جمع بندی می‌توان گفت که اتخاذ رویکرد فوق در شرایط جدید علمی می‌تواند بسیار مفید و مؤثر باشد. این رویکرد مبتنی بر انتقال مفاهیم علمی قدیم به جدید یا استفاده از نمونه‌های قدیم برای تحلیل علمی جدید، و یا بالعکس انتقال مفاهیم جدید به مدد نمونه‌های قدیم است. اگر این رویکرد موفق باشد، به تدریج تعدادی از مهمترین آثار علمی تمدن ایران و اسلام می‌تواند به مثابه بخشی از منابع آموزشی و علمی جدید تلقی شود و مورد استفاده قرار گیرد. ۸-جمع بندی و نتیجه گیری با توضیحات و تحلیل فشرده بالا مهمترین نتایج پژوهش حاضر عبارت است از: ۱-تمدن اسلامی نظام علمی و فنی ویژه‌ای را پدید آورد. بخش‌هایی از این نظام، کماکان قابل استفاده است. ۲-تمدن اسلامی نظام یادگیری و یاددهی ویژه‌ای را پایه‌گذاری کرد که کاملاً بر اصول مسلم دینی متکی بود. اگر این نظام با نگاهی نو و تفسیری جدید بازطراحی شود، قابل استفاده است. ۳-نظام علمی و فنی تمدن اسلامی از سنت ویژه‌ای برخوردار بوده است که غالب مؤلفه‌های اصلی در عصر حاضر قابل اجرا است. ۴-تمدن اسلامی با توجه به نوع نگاه و تفسیر خود از علم و جلوه‌های عملی و کاربردی آن، فلسفه ویژه‌ای را برای علم و فن پایه‌گذاری کرد که خاص خود است و بخش‌هایی از آن با تحلیل دقیق، قابل استفاده و عرضه است. ۵-بخش‌هایی از محتوای علمی آثار دانشمندان دوره  اسلامی در کتب مقدماتی علمی ذیربط کاملاً قابل استفاده است. ۶-از محتوای علمی بخشی از آثار معتبر دانشمندان مسلمان برای تدریس و تفهیم بهتر مطالب در کلاس‌های درس می‌توان استفاده کرد.           همان طور که مشاهده می‌شود، ادعای نگارنده مبنی بر امکان استفاده از منابع علمی دوره اسلامی بسیار گسترده است و در این مجال کوتاه، امکان اثبات آن فراهم نمی‌شود. در این مقاله فقط نمونه‌هایی برای اثبات ادعا معرفی گردید. برای اثبات قطعی ادعای نگارنده به انجام پژوهش‌های گسترده‌ای نیاز است. منابع ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله، شفا (بخش‌های الهیات، طبیعیات، و منطق)، به کوشش ابراهیم مدکور و دیگران، قم، منشورات مکتبه آیه الله العظمی المرعشی، ۱۴۰۵هـ ابن سینا، الهیات دانش نامه علایی، مقدمه و تصحیح از: محمد معین، تهران، انتشارات انجمن آثار و مفاخر ایران، ۱۳۸۳ آلدو مییلی، "علوم اسلامی و نقش آن در تحولات علمی جهان"‌،‌ ترجمه محمدرضا شجاع رضوی و اسدالله علوم، مشهد، ۱۳۷۱ ش آتیلا بئر،"کتاب الحیل از منظر مهندسی کنترل"، ترجمه غلامحسین رحیمی، پژوهشگاه علوم انسانی، تهران، آبان ماه،۱۳۸۹ میکله جوآ، "تاریخ جامع شیمی"، ترجمه باقر مظفرزاده، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴ علی اصغر حلبی، "تاریخ تمدن اسلام"، چاپ و نشر بنیاد، تهران، ۱۳۶۵ ویل دورانت، "تاریخ تمدن، عصر ایمان"، ج۴، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۶۶ کارادو و، بارون، "متفکران اسلام"، ترجمه احمد آرام، جلد ۲، جغرافی‌دانان، علوم ریاضی و طبیعی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۵۹ علی عبدالله الدفاع، "نقش دانشمندان مسلمان در علم شیمی"، ترجمه محمود کریمی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ۱۳۸۹ علی عبداالله الدفاع، در آمدی بر تاریخ ریاضیات مسلمانان، ترجمهٔ مرتضی قدیمی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ۱۳۸۵ رحیمی، غلامحسین، "سنت علمی در تمدن اسلامی"، مجله تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، سال پنجم، شماره ۱۴،  بهار ۱۳۹۳، ص ۷۱-۹۴ رحیمی، غلامحسین، " مفهوم امتدادمندی جسم طبیعی در طبیعیات سینوی"، مجله معرفت فلسفی، سال دهم، شمارهٔ اول، پاییز  ۱۳۹۱، ص ۸۱-۱۱۱ رحیمی، غلامحسین،" مادهٔ طبیعی در حکمت سینوی"، مجله معرفت فلسفی،  سال یازدهم، شماره سوم، بهار ۱۳۹۳، ص ۱۲۱-۱۴۴ رحیمی، غلامحسین، "مفهوم جسم در طبیعیات سینوی"، مجله علمی پژوهشی حکمت سینوی، دانشگاه امام صادق(ع)، سال چهاردهم، شماره ۴۴، صص ۵۷-۷۶،زمستان ۱۳۸۹ رحیمی، غلامحسین،" صنعت از دیدگاه امام جعفر صادق (ع)"، فصلنامه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی قم،  سال دوم، پاییز ۱۳۹۰، شماره ۴، ص ۶۷- ۹۲ رحیمی، غلامحسین،" فارابی، علم الحیل و فلسفه فناوری"، مجله تاریخ تمدن اسلامی (مقالات و بررسیها)( دانشکده الهیات دانشگاه تهران)، سال چهل و چهارم، شماره یکم (شماره پیاپی ۹۲)، بهار و تابستان ۱۳۹۰، ص ۸۵-۱۰۲ رحیمی، غلامحسین،" مفهوم صنعت و فناوری در منابع تمدن اسلامی"، انتشارات دانشگاه تربیت مدرس، تهران، بهار ۱۳۹۳ رحیمی، غلامحسین، " حرکت اجسام طبیعی در حکمت سینوی" ، مجله خرد نامه صدرا، شماره ۷۰، زمستان ۱۳۹۱، صص ۹۸- ۱۲۱ رحیمی، غلامحسین، "مثال‌های کاربردی از کتاب معیارالعقول برای استفاده درکلاسهای درس رشته مهندسی مکانیک"، فصلنامه علمی پژوهشی آموزش مهندسی ایران، شماره ۴۹، سال سیزدهم ، بهار ۱۳۹۰، صص ۸۹-۱۱۱ رحیمی، غلامحسین،" پدیده انتشار صوت در قراضه طبیعیات"، مجله علمی پژوهشی حکمت سینوی، دانشگاه امام صادق(ع)، شماره ۴۷، بهار و تابستان ۱۳۹۱، ص ۶۹-۸۸  رحیمی، غلامحسین، "ترازهای کرجی؛ نمونه‌های  کاربردی برای استفاده در کلاسهای درس و رشته مهندسی نقشه برداری"، فصلنامه علمی پژوهشی آموزش مهندسی ایران، سال چهاردهم، شماره ۵۴، صص. ۱۳۹-۱۶۱، تابستان ۱۳۹۱ رحیمی، غلامحسین، " استفاده از نوسانگر هیدرولیکی بنوموسی برای تدریس ارتعاشات واهلشی (جام تانتالوس ونوسانگرهیدرولیکی بنوموسی)"، فصلنامه علمی پژوهشی آموزش مهندسی ایران، دوره ۱۵، شماره ۵۹ ، پاییز ۱۳۹۲ ، ص ۱۱۵-۱۳۷) رحیمی، غلامحسین،" استفاده از چراغ‌های روغنی بنوموسی برای کمک به تدریس و تفهیم کنترل خودکار"، مجله آموزش مهندسی، در دست بررسی، ۱۳۹۳ رحیمی، غلامحسین، "ماشین‌های ساده و مرکب در معیار العقول"، موزه علوم و فناوری، تهران، خرداد ماه   ۱۳۸۹ (چاپ اول)؛ ۱۳۹۲ (چاپ دوم با اضافات) سارتون جورج، تاریخ علم، ابوالقاسم قربانی، زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامی، مرکز نشر دانشگاهی، تهران، ۱۳۷۵٫ عمادی و غلامحسین رحیمی،"مکان وخلاء از نگاه ابوعلی سینا و ابوالبرکات بغدادی"، فصلنامه آینه معرفت، دانشگاه شهید بهشتی، سال نهم، شماره ۲۶، بهار ۱۳۹۰، ص ۱۱۳-۱۴۲ سید حسین نصر، "علم و تمدن در اسلام" ، ترجمه احمد آرام، ج۲، ص ۲۳۴، تهران ،۱۳۵۹ کرلو آلفونسو نلینو، تاریخ نجوم اسلامی،( ترجمه کتاب علم الفلک)، ترجمهٔ احمد آرام، تهران، ۱۳۴۹ ولایتی، علی اکبر، "پویایی فرهنگ و تمدن اسلام و ایران"، مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی، انتشارات وزارت امور خارجه، چاپ پنجم، ۱۳۹۰ Edmond R. Kiely, Surveying Instruments: Their History and Classroom Use, National Council of Teachers of Mathematics, Year book 19, Columbia University, New York.,1947 Lewis, M. J.T. Surveying Instruments of Greece and Rome, Cambridge Uni. Press, 2001, England. Wallis D.A., History of Angle Measurement", WSHS1-History of Technology, FIG Working Week, UK, 2005. Anderson John, " Modern Compressible Flow: With Historical Perspective", McGraw-Hill, 2004 Lock Gary, "Fluid Mechanics with Historical Perspective", Engineering Education: Journal of the Higher Education Academy, Vol.2, No. 1, 2007 Behnaz Savizi "Applicable problems in the history of mathematics: practical examples for the classroom", TEACHING MATHEMATICS AND ITS APPLICATIONS, Volume 26, No. 1, 2007 45 [۱] استاد دانشکده مهندسی مکانیک، دانشگاه تربیت مدرس ۱ دوران شکوفایی تمدن یونانی عملاً قرون چهارم ق.م. (عصر افلاطون و ارسطو) و سوم ق.م. (عصر اقلیدس و ارشمیدس) است. هرچند سده دوم میلادی (عصر بطلمیوس و جالینوس) شاهد درخشش چهره‌های برجسته بود. [۲] تمدن اسلامی به مدت چند قرن بالید و درخشید و در دنیای آن روز به تنهایی زمام  پیشرفت علوم و فنون را بر دوش کشید. این دوران از نیمه دوم قرن دوم هجری (هشتم میلادی) شروع و تا انتهای قرن ششم ( دوازده میلادی) ادامه می‌یابد. پس از آن به مدت حدود چهار قرن همراه با سایر تمدن‌ها در پیشبرد علوم سهیم و شریک است. از قرن دهم هجری، زوال علوم آغاز و با توجه به رشد تدریجی علمی و فنی غرب، دوران عقب‌ماندگی و انحطاط آغاز می‌شود. نکته قابل ملاحظه این است که این ضعف همه‌جانبه با حاکمیت امپراطوری‌های بزرگ صفویه در ایران، عثمانی در ترکیه و گورکانیان در هند همراه است و این خود بیانگر این واقعیت است که تمدن پیشرو لزوماً فقط با حکمرانی گسترده و اقتدار سیاسی و حتی قوت اقتصادی پدید نمی‌آید و ادامه نمی‌یابد. [۳] اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّک الَّذِی خَلَقَ،‌ خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ، اقْرَأْ وَرَبُّک الْأَکرَمُ، الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ ﴿سوره علق ـ آیه ۱-۴﴾ ۳ برای نمونه بنگرید: وَ اِذا ماتَ العالِمُ ثَلُمَ فی الِاسْلامِ ثَلُمَ لایسُدُّها اِلّا خَلَفٌ مِنْهُ (امام علی (ع) منیه المرید ـ ص ۱۲)؛  سائِلِ العُلَماءَ وَ خالِطُ الحُکماءَ وَ جالِسِ الکبَراءَ (رسول اکرم (ص))؛ یرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنکمْ وَالَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ ﴿سوره مجادله ـ آیه ۱۱﴾؛   العُلَماءُ وَرَثَه الاَنْبیاء (اصول کافی ج ۱ ـ حدیث ۱)؛  - عالِمٌ مُعانِهٌ خیرٌ مِنْ جاهِلٍ مُساعِدٍ (علی (ع) – غرر ص ۵۱۸)؛  اِنَّمَا النّاسُ عالِمٌ وَ مُتَعَلِّمٌ و ماسِواهُما فَهَمَجٌ (علی (ع) ص ۳۱۹) ۳ برای نمونه بنگرید:  وَلاَ تَقْفُ مَا لَیسَ لَک بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ کلُّ أُولئِک کانَ عَنْهُ مَسْؤُولًا ﴿سوره اسراء ـ آیه ۳۶﴾؛  مَنْ اَفَتی النّاسَ بِغَیرٍ عِلْمٍ لَعَنَتَهُ ملائِکهُ السَّماءِ والارضِ (پیامبر (ص) – تحف العقول – ص ۶۶)؛   مَنْ عَمِلَ عَلی غَیرِ عِلْمِ کان مایفْسِدُ اَکثَرَ مِمّا یصْلِحُ (پیامبر (ص)تحف العقول – ص ۷۸)  ؛  اِعْمَلُوا بالعِلْمِ تَسْعَدُوا (علی (ع) – غررص ۱۷۲)  .. ؛ ۴ طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَهٌ عَلَی کلّ مُسْلِمٍ (حدیث نبوی ـ الکافی ص ۳۵-۳۶)؛  اَقْرَبُ النّاسَ مِنْ دَرَجَهِ النُبُوَه اَهْلُ العِلْمِ وَ اَهْلُ الجِهاد (حدیث نبوی ـ محجبه البیضاء ج ۱ ـ ص ۱۱)؛  الحِکمَهُ ضالَّهُ الموُمِنِ، فَحَیتُ وَجَدَها فَهُوَ اَحَقَّ بِها (پیامبر (ص) منیه المرید ص ۵۸)؛  مَن جلس مَجْلِسا وَ لَم یزدد فیه عِلما اَزداد مِن الله بعداً (محجه البیضاء ـ ج ۱ ـ ص ۱۱)  ؛  آزادی هر اسیر منوط به آموزش ده نفر در جنگ بدر؛  تَعَلَّمُوا العِلْمَ، فَإنَّ تَعَلُّمَهُ حَسَنهٌ، و مُدارَسَتَهُ تَسْبیحٌ، والبَعْثَ عَنْهُ جِهادٌ، وتعلیمَهُ صَدَقهٌ، وَ بَذَلَهُ لِاَهْلِه قُرْبَهٌ (پیامبر (ص) – تحف العقول ص ۴۸)  ۵ اُطْلُبوالعِلْم وَلو بالصین ۶  اُطْلُبوالعِلْم مِن المَهْدِ اِلی اللَحْد ۷  العِلْمُ کنْزٌ عَظیمٌ لایفْنی (علی (ع) غرر ص ۹۷) ۸  أَیهَا النّاسُ اعْلَمُوا أَنّ کمَالَ الدّینِ طَلَبُ الْعِلْمِ وَ الْعَمَلُ بِهِ (امام علی (ع) ـ الکافی ص ۳۵)  ؛  العِلْمُ بِغیرِعَمَلٍ وبالٌ (علی (ع)‌ - غررالحکم ص ۹۷)  ؛  العَمَلُ بِغیرِعِلْمٍ ضَلالٍ (علی (ع)‌ - غررالحکم ص ۹۷)  ؛  العِلمٌ بِلاعَمَلٍ کقَوْس‌ٍ بِلا وَتَرٍ (علی (ع) – غرر ص ۵۱۸)  ؛  عِلمٌ لاینْقعُ کدَواءٍ لاینْجَعُ (علی (ع) – غرر ص ۵۱۸)  ؛  عِلمٌ بِلاعَمَلٍ کشَجَرٍ بِلاثمرٍ (علی (ع) – غرر ص ۵۱۸)؛  اِعْمَلوُا اِذا عَلِمْتُم (علی (ع) – غرر ص ۱۷۲)  ؛  عَلَی العالمان یعْمَلَ بِماعَلِم ثُمَّ یطَلُبَ تَعَلَُمَ مالَمْ یعْلَم (علی (ع) – غرر ص ۵۰۹)  ؛  کمالُ العِلْمِ العَمَلُ (علی (ع) – غرر ص ۵۸۹) ۹ وَ یزَکیهِم وَ یعَلِمُهُم الکتابَ وَ الحِکمَه؛  لایرْکواالعِلْمَ بِغَیرِ وَرَعٍ (علی (ع) – غرر ص ۶۴۳) ۱۰ برای نمونه بنگرید: العِلْمُ خَزائنُ و مفاتیحُهُ السُّؤالُ، فَاسألوا رَحِمَکمُ اللهُ، فَاِنَّهُ تُؤجَرواَرْبَعهُ، السائِلُ وَلمُتکلِّمُ وَالمستمعُ والمُحِبُّ لَهُمْ (پیامبر (ص) – تحف العقول ص ۶۶)   ؛   لِقاحُ العِلْمِ التَصَوُّرُ والتَّنَهُّمُ (علی (ع) – غرر ص ۶۷۸)  ؛   مَنْ فَهِمَ عَلِمَ غَوْرَ العلمِ (علی (ع) – غرر ص ۶۹۴)  ؛  ومِنْ آیاتِهِ خَلْقُ السَّمواتِ والارضِ وَاخْتِلافُ اَلْسِنَتِکمْ وَاَلْوانِکم اِنَّ فی ذالِک لاَیاتِ لِلْعالِمین (۲۲) ۱ دو تن از صاحب‌نظران معاصر، که در حوزه فلسفه علوم اسلامی نظریه‌پردازی کرده‌اند، سیدحسین نصر و عثمان بِکار (Osman Bekar) هستند. دکتر نصر در کتابهایی مانند علم در اسلام (Islamic Science: An Illustrated Study)  و علم و تمدن در اسلام (Science and Civilization in Islam) دیدگاه‌های خود را منعکس ساخته و عثمان بِکار آرای خود را در کتاب تاریخ و فلسفه علوم اسلامی (The History and Philosophy of Islamic  Science) مطرح کرده است. اثبات بخشی از ادعای فوق را می‌توان در کتب و مقالات صاحب‌نظران مذکور یافت. ۲ برای مطالعه بیشتر کتاب از علم سکولار تا علم دینی نوشته دکتر مهدی گلشنی، فصل «علل و عوامل شکوفایی تمدن اسلامی»، صفحات ۱۲۴ ـ ۹۳) مفید است. [۱۳] این اصل یادآور احادیث نبوی: «اطلبوا العلم و لو بالصین» و «الحکمه ضاله المؤمن یاخذها حیث وجدها» و فرموده علی (ع): «خذوا الحکمه ولو من المشرکین»، و احادیث مشابه، است. تحصیل علم از نظر اسلام یک ضرورت قطعی و بدون هیچ قید و شرطی است. [۱۴] نوآوری واژه‌ای مرکب از «نو» و «آوری» که مترادف آن ابتکار و ابداع است. نوآوری ریشه در ادراک انسانی دارد و انعکاس عملی آن خلاقیت است. به عبارت دیگر هر نوع خلاقیتی حاوی مؤلفه‌ای از نوآوری است. از صفات ذاتی خداوند مبدع و خالق بودن است:  «الله خالق کل شیء» و «بدیع السموات والارض» [۱۵] باید توجه کرد که مهمترین دلیل صحت و قوت علم جدید، صنعتی است که به اتکای آن پدید می‌آید. [۱۶] هرچند که این تفکیک ریشه ارسطویی دارد، اما اندیشمندان مسلمان آن را بازسازی کرده و بویژه محتوای آن را خود اصلاح کرده و یا پدید آورده‌اند. [۱۷] " .. إنّ الغرض فی الفلسفه أن یوقف علی حقائق الأشیاء کلّها علی قدر ما یمکن الإنسان أن یقف علیه. و الأشیاء الموجوده إما أشیاء موجوده لیس وجودها باختیارنا و فعلنا، و إما أشیاء وجودها باختیارنا و فعلنا. و معرفه الأمور آلتی من القسم الأول تسمی فلسفه نظریه، و معرفه الأمور آلتی من القسم الثانی تسمی فلسفه عملیه .. " (شفا، منطق، فصل دوم، ص ۱۲) [۱۸] " .. فالقسم الأول من العلوم هو العلم الطبیعی. و القسم الثانی هو العلم الریاضی المحض، و علم العدد المشهور منه؛ و أما معرفه طبیعه العدد، من حیث هو عدد، فلیس لذلک العلم. و القسم الثالث هو العلم الإلهی. و إذ الموجودات فی الطبع علی هذه الأقسام الثلاثه، فالعلوم الفلسفیه النظریه هی هذه. و أمّا الفلسفه العملیه: فإمّا أن تتعلق بتعلیم الآراء آلتی تنتظم باستعمالها المشارکه الإنسانیه العامیه، و تعرف بتدبیر المدینه، و تسمی علم السیاسه؛ و إمّا أن یکون ذلک التعلّق بما تنتظم به المشارکه الإنسانیه الخاصیه، و تعرف بتدبیر المنزل؛ و إمّا أن یکون ذلک التعلق بما تنتظم به حال الشخص الواحد فی زکاء نفسه، و یسمی علم الأخلاق. و جمیع ذلک إنما تحقّق صحه جملته  بالبرهان النظری، و بالشهاده الشرعیه، و یحقق تفصیله و تقدیره بالشریعه الإلهیه. و الغایه فی الفلسفه النظریه معرفه الحقّ، و الغایه فی الفلسفه العملیه معرفه الخیر... " (شفا، منطق، فصل دوم، ص ۱۲) [۱۹] حکمای مسلمان، از جمله ابن سینا، موجودات را به دو قسم تفکیک کرده‌اند. قسمی که ماده ندارند، لذا محسوس نیستند و فقط به عقل دریافت می‌شوند. مانند عقل و نفس، که به آنها "معقولات" و "مجردات" می گویند. و قسمی که ماده دارند و به حس در می‌آیند. به آنها "جسم" گویند. با این تفکیک سه حوزهٔ اصلی حکمت نظری معین می‌شود. اول، علم به معقولات و مجردات که آن را علوم الهی یا الهیات، و نیز فلسفه اولی و یا مابعدالطبیعه، می‌خوانند. دوم، علم به احوال جسم فارغ از ماده آن، از حیث شکل و مقدار، که به آن علوم تعلیمی یا ریاضیات می گویند. سوم، علم به احوال جسم از حیث تغیرات و تبدلات آن که آن را علوم طبیعی یا طبیعیات می‌نامند. ( به عنوان بنگرید: الهیات دانشنامه علایی، ص ۲ تا ۶؛ و نیز ابن سینا، شفا، ج ۱، ص ۳-۴) [۲۰] از مستشرقان و مورخان متقدم در حوزه تاریخ ریاضیات دوره اسلامی می‌توان از هاینریش سوتر (سویس: ۱۸۴۴-۱۹۲۲ م.)، فرانسوا وپکه (فرانسه: ۱۸۲۶-۱۸۶۴ م.)، بوریس رزنفیلد (روسیه-آمریکا: ۱۹۱۷-۲۰۰۸ م.)، عبدالحمید صبرا (مصر: ۱۹۳۰- م.)، کندی، رشدی راشد، و... نام برد. از صاحب نظران متقدم ایرانی که در خصوص ریاضیات دوره اسلامی کار کرده‌اند، از غلامحسین مصاحب، ابوالقاسم قربانی، جعفر آقایانی چاوشی،.... می‌توان نام برد. [۲۱] Alchemy [۲۲]  Berthelot [۲۳]  Holmyard [۲۴] زندگینامه علمی دانشمندان اسلامی، ۳۵۰ [۲۵]  Yulius Ruska [۲۶]  Paul Kraus [۲۷]علی عبدالله الدفاع، "نقش دانشمندان مسلمان در علم شیمی"، ترجمه محمود کریمی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ۱۳۸۹ [۲۸]نصر، علم و تمدن در اسلام، ص ۲۶۱-۳۱۸ [۲۹] Geology [۳۰]  Mineralogy [۳۱]  Botany [۳۲]  Zoology [۳۳]  Biology [۳۴]  Kiely [۳۵] کتاب کیلی هم برای آشنایی با سابقه ابزارها و دوربین‌های نقشه برداری در عهد باستان و قرون میانه مناسب است و هم کتابی است که برای بهره برداری در کلاسهای مهندسی عمران و ریاضیات کاربردی مرتبط، البته در سطح مقدماتی، سودمند است. علاوه بر این، کتاب ارزشمند لویس با عنوان "ابزارهای نقشه برداری یونان و رم" [۲] و نیز «تاریخ اندازه گیری زاویه» از والیس [۳] برای علاقه مندان به این سابقه مفید است. [۳۶] Anderson [۳۷] Anderson, John, " Modern Compressible Flow: With Historical Perspective", McGraw-Hill, 2004 [۳۸]  Gary Lock [۳۹]  Lock Gary, "Fluid Mechanics with Historical Perspective", Engineering Education: Journal of the Higher Education Academy, Vol.2, No. 1, 2007 [۴۰]  "Applicable problems in the history of mathematics: practical examples for the classroom" [۴۱]این مثال با واسطه از کتاب  تحدیدالاماکن بیرونی اقتباس شده است. . . . _____________________________________________________________________________________ منبع : فصلنامه علمی مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی دوره ۳ ، شماره ۶ ،شماره پیاپی ۶ - پاییز ۱۳۹۴  

تفاهم‌نامه همکاری برای ایجاد باغ موزه گیاه‌شناسی منعقد شد

بسم الله الرحمن الرحیم تفاهم‌نامه همکاری برای ایجاد باغ موزه گیاه‌شناسی منعقد شد . با هدف همکاری علمی، پژوهشی و اجرایی در حوزه موضوع‌های مختلف مربوط به فضای سبز شهر تهران و همچنین ایجاد باغ گیاه‌شناسی تفاهم‌نامه همکاری بین دانشگاه تهران و شهرداری تهران منعقد شد. . با عنایت به برنامه سوم توسعه شهر تهران مبنی بر ایجاد فضاهای سبز شهری با استفاده از گونه‌های بومی و مقاوم به کم آبی و شناسایی محیط‌های طبیعی به‌عنوان میراث طبیعی شهری و با توجه به اسناد بالادستی جهت کاهش مصرف آب در فضاهای سبز شهرها و نقش باغ‌های گیاه‌شناسی به‌عنوان بهترین مکان برای انجام پژوهش‌های عملی و اجرایی مربوط و آموزش عمومی و بر اساس بررسی‌های کارشناسی دکتر حسین آخانی، عضو هیأت علمی دانشکده زیست‌شناسی و نماینده پردیس علوم دانشگاه تهران با شهرداری تهران (دوم خرداد) تفاهم‌نامه همکاری ایجاد باغ موزه گیاه‌شناسی بین دکتر محمود نیلی احمدآبادی، رئیس دانشگاه تهران و دکتر پیروز حناچی، شهردار تهران به امضا رسید. دکتر نیلی احمدآبادی، رئیس دانشگاه تهران، در آئین امضای این تفاهم‌نامه با بیان اینکه امروز یک کار بزرگ در قالب تفاهم‌نامه منعقد و اجرایی خواهد شد، گفت: «برای دانشگاه تهران مایه خوشبختی است که یک فرصت دیگری برای آن فراهم شده تا علم و دانش خود را در عمل و خدمت به جامعه قرار دهد. این دانشگاه برای اجرای مسئولیت اجتماعی خود اهمیت بسیاری قائل است و اعتقاد دارد که دانشگاهی برای مردم و به خاطر مردم است». . . وی با تأکید به اهمیت تلاش جهت ارتقا کشور و حرکت به سمت توسعه پایدار خاطرنشان کرد: «طبیعی است که موضوع امروز یک فرصت جدیدی را فراهم کرده است و من باید از شهرداری تهران قدردانی کنم که در این جهت خیر گام برداشته است. ما که در دانشگاه تهران به‌عنوان بزرگترین بخش آموزش عالی در شهر تهران حضور و در نقاط مختلف این شهر فعالیت داریم، علاقه‌مندیم تا اثر وجودی دانشگاه نه تنها در قالب دانش‌آموختگان، مستندات و انتشارات علمی، بلکه در قالب عملکرد و تأثیر اجتماعی نیز نشان داده شود». رئیس دانشگاه تهران با تبیین وضعیت خشکسالی سال جاری کشور و نگرانی‌هایی که در این زمینه وجود دارد، تصریح کرد: «با توجه به وضعیت کنونی به شدت نگران محیط زیست هستیم، اما از طرفی توسعه امری ناگزیر و اجتناب‌ناپذیر است که البته باید تلاش کنیم تا حفظ محیط زیست نیز در کنار آن انجام شود. در بسیاری از موارد به تناقض بین توسعه و حفظ محیط زیست برخورد می‌کنیم و در این نقطه است که علم وارد می‌شود تا تناقض را بین این دو مسأله از بین ببرد». دکتر نیلی احمدآبادی افزود: «هر جا که توسعه بدون علم پیش رود در ظاهر ممکن است احساس کنیم اتفاق‌هایی افتاده است، اما در عمل تأثیر منفی آن‌گونه است که بیش از توسعه ما دچار خسران و زیان شده‌ایم. اگر بر مبنای علمی امور را پیش ببریم تناقضی بین توسعه پایدار و رضایت مردم نخواهیم داشت. در شهر تهران فضاهای سبز زیادی ایجاد شده است این فضاها قطعاً امری مفید است، اما می‌توان این فضاهای سبز را با مصرف آب کمتر و به شکل بهینه‌تر استفاده کرد، یعنی باید علاوه بر فضای سبز، خلق ارزش را نیز داشته باشیم. این طرح کمک می‌کند تا علم دانشگاه وارد این حوزه شود و به ثمر برسد که قطعاً بازخورد آن به دانشگاه باز خواهد گشت». وی با اشاره به اجرای طرح دیگری با نام موزه علم در مکانی مقابل برج میلاد اظهار کرد: «موزه علم و باغ گیاه‌شناسی یک نقطه بی‌بدیلی را در شهر تهران شکل خواهند داد. استفاده صحیح از محیط زیست بهتر است از متوقف کردن هر فعالیتی به بهانه محیط زیست، لذا باغ گیاه‌شناسی و موزه علم با نگاه محیط زیستی و توسعه پایدار شکل می‌گیرند». رئیس دانشگاه تهران در پایان سخنان خود گفت: «امیدواریم با کمک خیرین و همکاری شهرداری به زودی شاهد بهره‌برداری از موزه علم نیز باشیم. از شهرداری تقاضا می‌کنیم که اجرای این پروژه‌ها را در اولویت قرار دهند. به این دلیل که این پروژه با همکاری دو نهاد انجام می‌شود نیاز به همکاری بیشتری دارد و باید راهکاری را پیش‌بینی کنیم تا قوانین و مقررات اداری مانع تأخیر در اجرای این پروژه‌ها نشود». دکتر پیروز حناچی، شهردار تهران نیز در ادامه این مراسم گفت: «امیدواریم با تلاش‌هایی که همکاران من در توسعه فضای سبز شهر تهران دارند، در محدوده و حریم تهران امضای این تفاهم نامه آغاز فعالیتی برای حفظ و حراست از گونه‌های گیاهی کشورمان باشد و این روند بیش از این توسعه یابد و فضایی فراهم شود که شهر و همه شهروندان و محققان دانشگاه از آن بتوانند بهره لازم را ببرند». شهردار تهران با بیان اینکه در شهریور ۹۶ و ابتدای مسئولیت مدیریت جدید شهری یک نظرسنجی از شهروندان تهرانی انجام شد، خاطرنشان کرد: «شهروندان تهران دو معضل ترافیک و آلودگی هوا و محیط زیست را به‌عنوان بزرگترین مسائل شهر تهران مطرح کردند. راه حل دو مشکل، توسعه فضای سبز و توسعه مسیرهای پیاده و پاک است. استفاده کمتر از سوخت‌های فسیلی و بهره بیشتر از انرژی‌های پاک همواره هدف ما بوده است. همچنین توسعه فضای سبز در محدوده قانونی یکی از رویکردهایی است که آن را دنبال می‌کنیم». دکتر حناچی تصریح کرد: «در همین دوره کوتاه ۱۸ پارک را افتتاح کردیم و ۱۸ پارک دیگر را در دستور کار داریم و این یک رکورد برای شهر تهران محسوب می‌شود و البته این را مدیون تلاش همکارانمان در خدمات شهری و فضای سبز هستیم. در همین دوره کوتاه در نقاط جنوبی تهران فعالیت‌های عظیمی برای توسعه فضای سبز در جریان است. مثلاً در هرندی ۳۵ هکتار پارک بهره‌برداری کردیم و در حال حاضر در منطقه ۱۸ پارکی به مساحت ۹ کیلومتر مربع در مرز حریم تهران در حال ساخت است و امیدوارم این فعالیت‌ها به‌عنوان باقیات صالحات باقی بماند. باید گفت در فرهنگ ما درخت سمبل زندگی است و پیامبر قطع درخت را به قتل انسان تشبیه می‌کنند». وی با اشاره به ساخت موزه علم توسط دانشگاه تهران و کمک خیرین اظهار کرد: «در ساخت موزه علم تمام تلاش خود را خواهیم کرد، کاری که دانشگاه تهران در موزه علم می‌کند بخشی از مأموریت شهرداری است. من در این فرصت از زحمات نیروهای شهرداری برای گسترش و نگهداشت فضای سبز قدردانی می‌کنم. امیدوارم ساخت این باغ گیاه‌شناسی به ثمر بنشیند و با همکاری دانشگاه تهران و پردیس علوم فضای مناسبی در تهران جهت توسعه فضای سبز به وجود آید». در حاشیه آئین انعقاد این تفاهم‌نامه با حضور شهردار تهران و رئیس دانشگاه تهران مراسم کلنگ‌‌زنی و آغاز عملیات ایجاد باغ موزه گیاه‌شناسی انجام گرفت. لازم به ذکر است، همکاری و مشاوره در خصوص ایجاد و مدیریت باغ گیاه‌شناسی در تهران، همکاری و مشاوره در خصوص آشناسازی شهروندان با گونه‌های گیاهی ایران و جهان، انجام پژوهش‌های علمی در خصوص گونه‌های گیاهی بومی و حذف گونه‌های غیر بومی مضر و دارای ناسازگاری محیطی در فضای سبز شهری، همکاری و مشاوره در راستای شناسایی محیط‌های طبیعی شهر و ارائه طرح مدیریتی، آموزشی و پژوهشی در راستای حفظ ذخایر ژنتیکی شهر تهران و پیرامون، همکاری و مشاوره در رابطه با آموزش اصول زیست پایدار به شهروندان، همکاری و مشاوره در خصوص فراهم ساختن فضایی برای تفرج علمی و ایجاد جاذبه‌های گردشگری داخل شهری برای شهروندان، گردشگران داخلی و بین‌المللی، همکاری و مشاوره در خصوص کمک به حفظ ذخیره‌های ژنتیکی گیاهان ایران به‌ویژه شهر تهران، همکاری و مشاوره جهت ایجاد موزه گیاه‌شناسی و پژوهشکده با همکاری طرفین و ارائه مشاوره و همکاری در خصوص نظارت بر پروژه‌های فضای سبز شهر تهران را می‌توان از جمله محورهای همکاری تفاهم‌نامه مشترک برشمرد. . . . ________________________________________________________________________________________ منبع : پایگاه خبری - تحلیلی دانشگاه تهران

شروع رنسانس علمی از کتب دانشمندان اسلامی

بسم الله الرحمن الرحیم شروع رنسانس علمی از کتب دانشمندان اسلامی . اشاره رنسانس را عصر شکوفایی علوم و هنر در قرون ۱۵ و ۱۶ میلادی و پس از دوران سیاه قرون وسطی در اروپا خوانده‌اند. دورانی که گفته شده طی آن، دانشمندان و هنرمندان اروپایی دروازه‌های عظیم علم و هنر را به روی بشریت گشودند، گفته شده انواع و اقسام اختراعات و اکتشافات علمی و پدید آمدن مکاتب و سبک‌ها و شیوه‌های هنری در این دوران و در اروپا اتفاق افتاد. اما این حقیقت یا حداقل همه آن نیست. تواریخ معتبر و مهم علم، حکایت دیگری دارند. اینکه تمدنی از قرون وسطی دستاوردهای عظیم علمی و هنری بشر را از دیرباز تا آن زمان، به عصرتاریکی اروپاییان انتقال داد تا رنسانس پدید آید و اساسا بدون چنین انتقال فرهنگ و ادب و هنر و علم و تفکر، بنابر اجماع اغلب مورخان و دانشمندان برجسته غربی، شکل گیری پدیده‌ای به نام رنسانس محال بود. اما آنها که در اوج بربریت و توحش، علم و فرهنگ و تمدن را از شرق اسلامی گرفتند، خیلی زود منشاء و منبع و ریشه‌های تمدنی که دست آورده بودند را به فراموشی سپرده و همه آنچه از سرزمین‌های اسلامی اخذ کرده بودند را مال خود نموده و به نام خویش سند زدند! اختراعات و اکتشافات علمی که توسط مسلمان‌ها، بدست آمده بود را از آن خود معرفی کردند و با استفاده از دستاوردهای هنری و فرهنگی آنها، خود را سرآمد ادب و هنر و تفکر و اندیشه اعلام نمودند!! . منشاء کتاب‌های علمی از جهان اسلام اما در غرب و در میان اندیشمندان غربی هم بودند مورخان و کارشناسان و دانشمندانی که نتوانستند حقیقت را نادیده بگیرند و به‌اشکال گوناگون پرده از واقعیتی که در آکادمی‌ها و تواریخ و کتاب‌های غربی سانسور شده بود، برداشتند. استاد رحیم پور ازغدی (محقق معاصر) در این باره اظهار می‌دارد: «... کتاب تاریخ علوم از جرج سارتن که در دانشگاههای معتبر دنیا یکی از مراجع و منابع تاریخ علم است، من عین کتاب را می‌خوانم. می‌گوید اولا کتاب‌های ریاضیات و فیزیک و شیمی و گیاه شناسی، زمین شناسی و جانور شناسی و نجوم و... تمام اینها از جهان اسلام و غالبا ۸۰ درصد دانشمندان ایرانی بوده است. به این صورت که این دانشمندان گاهی مفسر قرآن هم هستند، فیزیکدان و ریاضیدان بزرگ هم هستند. هم عارف‌اند و هم شیمیدان بزرگی هستند. هم تفسیر قرآن نوشته‌اند و هم فیزیک نور و نورشناسی. سارتن می‌گوید غالب آنچه به عنوان رنسانس علمی می‌شناسیم، از روی کتاب‌های دانشمندان مسلمان و غالبا ایرانی ترجمه شده است...» شاید با توجه به سانسور عجیب و غریبی که درمورد تاریخ تمدن اسلامی و دستاوردهای شگرف آن در تواریخ مختلف وجود داشته، شنیدن و خواندن چنین ادعایی آن هم از یک مورخ و دانشمند معتبر غربی، شگرف و شگفت انگیز باشد. اما وقتی به جزء جزء تاریخ یاد شده براساس مکتوبات دانشمندان مختلف دوران تمدن اسلامی و همچنین شاگردان و هم عصران آنها مراجعه می‌کنیم، متوجه حقیقت باورنکردنی می‌شویم که تا کنون در زیر انبوه ادعاهای دروغین مورخان سفارشی و مزد بگیر غرب پنهان مانده بود. صدها و هزاران دانشمند و متفکر و فیلسوف و هنرمند و فرهیخنه و هزاران کشف و اختراع و ابداع و تئوری و نظریه علمی و یافته‌های تجربی و... که پایه‌های بسیاری از علوم امروز را بنیاد نهاد، حاصل آن دوران درخشان بوده است. دورانی که اطلاع دقیق از آن، تئوری کهنه و نخ نماشده غرب مبنی بر مغایرت و مخالفت دین با علم و هنر را منسوخ و باطل می‌گرداند. دورانی که بررسی و تحلیلش می‌تواند تئوری‌های سکولاریستی درباره علم و هنر را به دور ریخته و نشان دهد، در آمیختن دین با این رشته‌های مختلف علمی و هنری چه دستاوردهای عظیمی برای بشریت به بار می‌آورد. . علوم اسلامی؛ نخستین علوم جهانی متفکران و دانشمندان مسلمان گویا از همان ابتدا می‌دانستند که قرار است برای برپایی یک تمدن جهانی در تاریخ بشریت فعالیت کنند. آنها براساس آیات کلام الله مجید و دستورات پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و سیره ائمه معصوم (علیهم السلام) براین باور بودند که پس از برپایی نظام و جامعه اسلامی، بایستی به تمدن سازی برسند، چراکه دین اسلام اساسا یک دین تمدن ساز بوده و هست. پروفسور دکتر اکمل الدین احسان اوغلو (دبیرکل سازمان همکاری‌های اسلامی و مؤسس گروه تاریخ علم در دانشکده ادبیات دانشگاه استانبول) در تایید این واقعیات می‌گوید: «مهمترین شاخصه علوم اسلامی، جهانی بودن آن است. علوم اسلامی، نخستین علوم جهانی است. یعنی نخستین علومی است که پیش از علوم غربی، صفت جهانی را به خود می‌گیرد. حال در کنار این صفت، می‌دانیم که علاوه بر پیشرفتهای حاصله در علوم مانند ریاضی، نجوم و پزشکی که مسلمانان از یونانیان باستان و هندی‌ها به ارث برده بودند، علوم جدید نیز مانند مثلثات کروی و جبر که پیش از مسلمانان وجود نداشته است نیز به دست آنها کشف می‌شود. اینها بر کسی پنهان نیست. این علوم تازه و اکتشافات بزرگی که در علوم قدیم؛ برای مثال؛ رصدها و اکتشافات بزرگی که در علم ستاره شناسی رخ داده، همه مایه افتخاری برای جهان اسلام است. تمام این دستاوردها، در قرون وسطی با ترجمه به زبانهای لاتین و عبری در اختیار اروپایی‌ها قرار گرفته‌اند...» . ۵۰۰ دانشمند اسلامی فقط در آسیای میانه قرن نهم میلادی اما در مسیر به میدان آمدن دانشمندان و اندیشمندان در دوران تمدن اسلامی، آسیای میانه یکی از محوری‌ترین و تاثیرگذارترین نقاط این تمدن بود. دکتر امرالدین بدری مرادف (رئیس‌آکادمی فنون ازبکستان) در‌باره این اهمیت اظهار می‌دارد: «همان گونه که در تاریخ نیز ثبت شده است،آسیای میانه/مرکزی سه بار مهد گنجینه‌های تمدن‌های بزرگ گشته است. نخستین بار در دوره باستان، دومین دوره از قرن نهم تا یازدهم میلادی و سومین دوره نیز در قرن چهاردهم تا شانزدهم میلادی بوده است. در این سه دوره، دانشمندانی که در آسیای میانه می‌زیسته اند، تاثیر فراوانی بر گنجینه فرهنگی جهان  گذاشته‌اند. علاوه بر آن، برای مثال در قرن نهم تا یازدهم میلادی در ازبکستان، پیشرفت چشمگیری در ریاضی، شیمی، فیزیک، طب، نجوم و حوزه‌های دیگر علمی حاصل می‌شود. در این دوره دانشمندان بزرگی مانند ابونصر فارابی، فرغانی، بیرونی و خوارزمی می‌زیسته‌اند...» پروفسور دکتر بهرام عبدالحلیم اف (رئیس‌انستیتو نسخ خطی ازبکستان و معاون فرهنگستان علوم و رئیس‌پژوهشگاه شرق شناسی ابوریحان بیرونی) نیز در تایید اظهارات پرفسور بدری مرادف می‌گوید: «... آسیای میانه/ مرکزی در گذشته، مکانی برای بسیاری از تمدنهای بزرگ بوده و دلیل آن نیز رشد و نمو دهها دانشمند بزرگ در این منطقه، در سده میانه بوده است. اگر بخواهیم نام تمام این دانشمندان را بیان کنیم، چند صد نفری می‌شوند. برای مثال می‌توانیم نام محمّد بن موسی خوارزمی،ابن کثیر فرغانی، ابوریحان بیرونی، ابن سینا، اُلُغ‌بیگ، برهان الدین مرغلانی، محمد بخاری، محمود زمخشری و بسیاری دیگر را بشماریم. بسیاری از این دانشمندان در سده‌های میانی در آسیای مرکزی به دنیا آمده، زندگی کرده و در کشورهای اسلامی به ویژه در بغداد، فعالیت کرده‌اند. به اعتقاد دانشمندان اروپایی، اینکه بیش از ۵۰۰ دانشمندی که در قرن نهم میلادی در بیت الحکمه فعالیت می‌کردند، متولد آسیای مرکزی بوده اند، امری بسیار مهم است. هر کدام از این دانشمندان در پیشرفت رشته‌های گوناگون علوم موجود در سده‌های میانه مانند؛ ریاضی، فیزیک، کیمیا، نجوم و پزشکی تاثیر گذاشته‌اند...» . . . ________________________________________________________________________________________ منبع : کیهان

بررسی خواص دارویی گیاه ھندوانه ابوجھل از دیدگاه طب ایرانی

بسم الله الرحمن الرحیم بررسی خواص دارویی گیاه ھندوانه ابوجھل از دیدگاه طب ایرانی . محمدسعید کلانتری میبدی دستیار تخصصی طب سنتی. دانشکده طب ایرانی اردکان. دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد . چکیده هندوانه ابوجھل  که در طب سنتی به نام حنظل معروف است، گیاھى است علفى، خزنده، دارای ساقه ھای متعدد، بسیار منشعب، گسترده بر روى زمین یا بالارونده بوسیله پیچک ھاى ساده یا دو شاخه که در کنار برگ ھا قرار دارند. برگ ھای آن متناوب و پوشیده از کرک و مثلثى شکل و کرک دار می باشد. میوه آن تقریبا کروى، صاف، سبزو داراى لکه ھاى زرد است و میوه رسیده آن زردرنگ و پر از بافت اسفنجى سفیدرنگ و تلخ مزه و داراى دانه ھاى متعدد به رنگ سفید یا قھوه اى و بیضى شکل است. در این مقاله که مطالعه ای مروری پژوھشی است، کتب مرجع طب سنتی ایرانی و ھمچنین نرم افزار کتابخانه جامع سنتی و اسلامی طب نور، بررسی شد در ھمین راستا مقالات مرتبط از سایت ، مجلات داخلی و دانشگاھی نیز مورد بررسی قرار گرفت. میوه و برگ و ریشه و دانه ھاى داخل میوه مصرف دارویى و درمانى داشته و در طب سنتی ایران به عنوان به محلل و مقطع و مسھل اقسام بلغم شناخته شده است، ھمچنین مسھل سودا وصفرا نیز می باشد. طبیعت آن گرم و خشک است و در درمان بیماریھایی ازقبیل درد مفاصل و درد سیاتیک، مالیخولیا، صرع، فلج، جذام، نقرس، عقرب گزیدگی، احتقان مغزی و درد دندان استفاده می شود. با توجه به دامنه وسیع اثربخشی بر بیماری ھای مختلف، شایسته است تحقیقات بیشتری بر روی این ماده انجام گیرد. . کلیدواژه ها : ھندوانه ابوجھل ، حنظل ، طب ایرانی . . . ______________________________________________________________________________________ منبع : اولین همایش ملی فیتوشیمی گیاهان دارویی، ارتقاء سلامت و تجارت

سیر تحول گیاه شناسی و گیاھان دارویی در تمدن اسلامی

بسم الله الرحمن الرحیم سیر تحول گیاه شناسی و گیاھان دارویی در تمدن اسلامی . غلامرضا منتظری دکتری تاریخ فرھنگ و تمدن اسلامی - استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی . آدرس متن کامل مقاله : https://civilica.com/doc/913648/ . چکیده علم گیاه شناسی و گیاھان داروئی با نھضت ترجمه در تمدن اسلامی شکل می گیرد و در قرن پنجم (ه.ق) با تدوین رسانه ھای تخصصی و آغازسفرھای علمی و پژوھشی، ارکان آن، قوام و استحکام می یابد. در قرن ششم و ھفتم (ه.ق) با نگارش کتب جامع گیاھان داروئی، پیدایش اولین دائره المعارف ھای مصور گیاه شناسی، و افزوده شدن مشاھدات عینی و تجارب عملی بر مباحث نظری، دوره رونق و شکوفائی این علم فراگردید و در قرن ھشتم (ه.ق)، بسان دیگر علوم عقلی و نقلی، به دلیل کاھش تالیفات، فروغ گذشته را از دست داد و به رکود انجامید. . کلیدواژه ها : تمدن اسلامی ، سیر تحول ، گیاه شناسی ، گیاھان دارویی . . . __________________________________________________________________________________ منبع : اولین همایش ملی فیتوشیمی گیاهان دارویی، ارتقاء سلامت و تجارت

نقش مسلمانان در انتقال تمدن اسلامی به اروپا

بسم الله الرحمن الرحیم نقش مسلمانان در انتقال تمدن اسلامی به اروپا . مؤلف : محمدصادق رضوانی ناشر : مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی (ص) . . زبان: فارسی رده‌بندی دیویی: ۹۴۶٫۰۲ سال چاپ: ۱۳۹۴ نوبت چاپ: ۳ تیراژ: ۳۰۰ نسخه تعداد صفحات: ۳۰۴ قطع و نوع جلد: رقعی (شومیز) شابک ۱۰ رقمی: ۹۶۴۱۹۵۲۵۴۴ شابک ۱۳ رقمی: ۹۷۸۹۶۴۱۹۵۲۵۴۱ . معرفی کتاب پژوهشی تاریخی در زمینه تأثیر اسلام و مسلمانان در انتقال علوم و فنون به جهان غرب از دوران فتح اندلس و بعد از آن است. در این کتاب ابتدا به توصیف موقعیت جغرافیایی اندلس و تاریخ این کشور پرداخته شده و چگونگی فتح اندلس در زمان حکومت امویان توسط مسلمانان بیان شده و پس از آن چگونگی انتقال تمدن اسلامی به اروپا از طریق مسلمانان، مورد تجزیه و تحلیل تاریخی قرار گرفته است. نویسنده با توجه به علوم و فنونی که مسلمانان در زمان فتح اندلس واجد آن بودند، به بحث در مورد نوع اثرگذاری علومی همچون: پزشکی، فلسفه، گیاه‌شناسی، داروسازی، ریاضیات، نجوم، فیزیکف شیمی، جغرافیا، ادبیات، ترجمه انواع متون، هنر، معماری، صنعت، بازرگانی و ... از طریق مسلمانان و انتقال آن به اروپا پرداخته و تلاش در جهت ایجاد هماهنگی بین علم و دین توسط اندیشمندان مسلمان را مورد تجزیه و تحلیل تاریخی قرار داده است. وی همچنین به ارایه تصویری از دورنمای اوضاع جهان اسلام در آستانه فتح اندلس پرداخته و توصیفی از مراکز علمی اسلامی و نیز وضعیت علوم و فنون در آن عصر ارایه نموده است. . . . _______________________________________________________________________________ منبع : شبکه جامع کتاب گیسوم

تحلیل مفهومی، کارکردی و زیباشناختی عناصر محیطی آب و گیاه با تأکید بر جنبه کالبدی باغ های ایرانی

بسم الله الرحمن الرحیم تحلیل مفهومی، کارکردی و زیباشناختی عناصر محیطی آب و گیاه با تأکید بر جنبه کالبدی باغ های ایرانی . هانیه اخوت عضو هیت علمی دانشکده مهندسی پردیس فارابی دانشگاه تهران . متن کامل مقاله : PDF : تحلیل عناصر محیطی آب و گیاه با تاکید بر جنبه کالبدی باغ های ایرانی . چکیده باغ ایرانی به کمک اشکال منظم هندسی رابطه میان طبیعت و دنیای درون را به تصویر می­کشد. در واقع الگوی حرکت آب و کاشت گیاهان در باغ، الگویی ابتدایی و قدیمی است که پیچیده ترین نیازهای کارکردی و روانشناختی انسان را برآورده می­کند. ترکیب هوشمندانه آب و گیاه در فضاسازی باغ های ایرانی نشان می دهد که هر سه جنبه مفهومی، کارکردی و زیباشناختی به خوبی در آن رعایت شده و در واقع رمز پایداری باغ های ایرانی تبلور این سه مفهوم در مجموعه واحد باغ است. چنان­چه در طراحی محیط زیست جایگاه این دو عنصر به درستی انتخاب شود ، محیطی پایدار و کارآمد حاصل شده و موجب کاهش هزینه ها و صرفه اقتصادی می گردد. از این رو در طراحی طبیعت و ساماندهی عناصرآن باید  به این سه جنبه توجه ویژه مبذول داشت. روش تحقیق در این مقاله از نوع توصیفی_تحلیلی و جمع آوری اطلاعات به شیوه کتابخانه ای، به همراه پاره­ای مطالعات میدانی بوده است؛  به گونه ای که پس از شناخت اهمیت آب، درخت و گل در مبانی اسلامی شامل قرآن کریم و نقل قول های عارفان به بررسی جایگاه این عناصردر باغ های ایرانی از بعد کارکردی و زیباشناختی پرداخته می شود. سپس چنین نتیجه می شود که  باغ ایرانی نظامی حکیمانه و کمال گراست که  عناصر طبیعی آب و گیاه را  به نحوی در خود جای داده  که نه تنها نیازهای فیزیکی آدمیان (بعد کارکردی و زیباشناختی) را برآورده سازد، بلکه به بعد ماوراء الطبیعه و معنوی آن نیز توجه شده است (بعد مفهومی). همین مسأله باعث بقا و تداوم آن در طول زمان و شاخص شدن آن به صورت مجموعه ای واحد گردیده است. شناخت چنین الگوهایی می تواند به عنوان راهنما و الگوی انسان در ساختن محیطی مناسب زیست و هماهنگ با نظم موجود، مورد بهره برداری قرار گیرد. . کلیدواژه‌ ها : آب ، گیاهان ، جنبه های مفهومی ، جنبه های کارکردی ، جنبه های زیباشناختی ، باغ ایرانی . . . ______________________________________________________________________________________________ منبع : علوم و تکنولوژی محیط زیست دوره شانزدهم ، شماره ویژه ۹۳

گیاهان قرآنی(عدس)

بسم الله الرحمن الرحیم گیاهان قرآنی(عدس) . عدس از خانواده حبوبات است. حبوبات، دانه هایی هستند که درون یک پوسته محافظ رشد می کنند. عدس شبیه به یک ذره بین یا عدسی است. عدس گیاهی است یکساله که ارتفاع ان بیش از ۳۰ سانتیمتر نیست. برگهای ان دارای ۶ تا ۱۴ برگچه می باشد که در انتهای ان پیچک قرار دارد. گلهای عدس رنگ سفید و دارای رگه هایی به رنگ بنفش است. میوه ان غلاف کوچکی است و معمولا در هر غلاف ۱ تا ۳ عدس وجود دارد. پوسته بیرونی دانه، خال خال و رنگارنگ است و طیف رنگ ان، قهوه ای مایل به قرمز، قهوه های مایل به خاکستری و سبز می باشد. لایه درونی ان(لپه)، قرمز یا زرد می باشد. عدس یکی از حبوباتی است که از قدیم الایام در اکثر نقاط دنیا کشت می شده است.گیاه شناسان اعتقاد دارند که عدس حتی قبل از تاریخ نیز وجود داشته است. عدس از نظر مقدار پروتیین بسیار غنی است و در بین گیاهان فقط لوبیای سویا بیشتر از عدس پروتیین دارد. عدس سبز به هنگام پخت شکل خود را حفظ می کند. افزودنیهای گیاهی شامل گشنیز، زیره سبز، زنجبیل، مریم گلی، اویشن، شوید، ریحان، نعناع و سیر را به هنگام طبخ می توان به ان افزود. عدس دو نوع است: عدس رسمی که دانه ان گرد و نسبتا درشت است و رنگ ان سبز مایل به زرد است. عدس ریز یا عدس قرمز که دانه های ان ریز و به رنگ قرمز می باشد. مواد مغذی عدس اسید فولیک، یکی از مهم ترین مواد مغذی موجود در عدس است. یک لیوان عدس پخته، ۹۰ درصد مقدار مورد نیاز اسید فولیک را در روز تامین می کند و بیشتر از هر غذای غنی نشده دیگری، اسید فولیک را برای بدن فراهم می کند. اهن: عدس دارای منبع خوبی از اهن است. مصرف عدس به همراه منابع غذایی ویتامین ث، باعث جذب بهتر و موثرتر اهن در بدن می شود. منابع ویتامین ث شامل: گوجه فرنگی، فلفل سبز، کلم بروکلی، مرکبات یا اب میوه ها است. پروتیین: عدس از لحاظ پروتیینی غنی است، فقط اسید امینه متیونین در ان کم است. مصرف غلات، تخم مرغ، اجیل و دانه های خوراکی دیگر، گوشت و لبنیات به همراه ان، یک پروتیین کامل و غنی را تشکیل می دهد. فیبرهای محلول: عدس دارای فیبرهای محلول است که این فیبرها مانند یک جاروی زبر، دستگاه گوارش را تمیز می کنند. این نوع فیبر گلوکز(قند) و کلسترول سرم را کاهش می دهد. همچنین نیاز به انسولین را در افراد دیابتی کم می کند. مواد غذایی حاوی فیبر محلول، شامل سبزیجات، جوی دو سر، جو و سبوس، میوه ها و انواع لوبیا می باشد. ترکیبات شیمیایی عدس منبع غنی پروتیین و ویتامینهای گروه ب می باشد. مواد موجود در ۱۰۰ گرم عدس به قرار زیر است: انرژی ۳۴۰ کالری پروتیین ۲۵ گرم چربی ۱ گرم مواد نشاسته ای ۶۰ گرم کلسیم ۸۰ میلی گرم فسفر ۳۸۰ میلی گرم اهن ۷ میلی گرم پتاسیم ۸ میلی گرم ویتامین ا ۶۰۰ واحد بین المللی ویتامین ب ۱۰/۴ میلی گرم ویتامین ب۰۲/۲ میلی گرم ویتامین ب ۲۳ میلی گرم ارسنیک ۱ میلی گرم خواص دارویی و درمانی عدس گیاهی است مدر، مفید برای قلب و گردش خون، تنظیم کننده فعالیت غده فوق کلیوی، تقویت کلیه ها. عدس از نظر طب قدیم ایران معتدل و خشک است و مانند دیگر گیاهان پوست و دانه ان دارای اثرات متضاد یکدیگر می باشد؛ یعنی پوست عدس گرم و خود عدس قابض است؛ به عبارت دیگر پوست ان ملین و مغز ان ضد اسهال می باشد. عدس یک غذای کامل است و انرژی لازم را برای کارهای بدنی برای انسان تامین می کند. عدس دارای خواص زیر است: ۱٫عدس را از پوستش در اورید و روی پوست ملتهب بگذارید التهاب را بر طرف می کند. ۲٫ برای درمان زخمهای دهان و گلو و دیفتری عدس را پخته و اب ان را غرغره کنید. ۳٫ برای تقویت معده عدس پخته را با سرکه میل کنید. ۴٫ اش عدس با روغن بادام برای دوران نقاهت بهترین غذاست. ۵٫ پماد عدس با سرکه برای ترک دست و پا که به علت سرما عارض شده سودمند است. ۶٫ عدس پخته را به عنوان مرهم برای زخم نیز می توان به کار برد. مضرات عدس با تمام مزایایی که دارد، نباید زیاد مصرف شود و در خوردن ان اسراف گردد؛ زیرا اولا دیر هضم است و تولید نفخ می کند. ثانیا قابض است و جریان خون را در رگها اهسته می کند. البته می توان برای جلوگیری از این عوارض عدس را با روغن کنجد و یا روغن بادام و با سرکه خورد. ضمنا عدس به علت داشتن میکروپروتیین برای افرادی که ناراحتی کلیه دارند، زیانبخش است. . کلمات کلیدی : عدس ، پوست اسید فولیک ، دانه ، عدس منبع غنی پروتیین ، مواد مغذی عدس . . . _______________________________________________________________________________________ منبع : سروش وحی ، اردیبهشت ۱۳۸۴ ، شماره ۱۶

گیاهان قرآنی (زنجبیل)

بسم الله الرحمن الرحیم  گیاهان قرآنی (زنجبیل) . کلیات گیاه شناسی زنجبیل گیاه بومی هندوستان است و از قدیمالایام مورد استفاده مردم ایران، هند و چین بوده است. خواص دارویی این گیاه همراه با گیاهان دیگر به عنوان تقویتکننده معده و بدن و ضدنفخ به کار میرود. همچنین پزشکان چینی بهتازگی کشف کردهاند که شربت زنجبیل بهترین دارو برای معالجه زخم معده میباشد.مبتلایان به زخم معده باید هر روز قبل از غذا یک قاشق چایخوری از این شربت را همراه با کمی اب بنوشند. زخم معده انها پس از مدتی التیام خواهد یافت. زنجبیل تازه و شربت زنجبیل با چای زنجبیل در بدن گرما تولید میکند و بدین وسیله مواد سمی و زاید بدن را به صورت عرق از بدن خارج میسازد. زنجبیل بهترین داروی سرماخوردگی و گلودرد است. هنگامی که حس کردید دچار سرماخوردگی شدهاید، چند بار چای زنجبیل بنوشید و اگر گلو درد دارید، علاوه بر انکه چای ان را میل مینمایید، ان را نیز قرقره کنید. زنجبیل را حتی برای کمپرس نیز میتوان استفاده کرد که سموم بدن را خارج میسازد. برای این منظور ابتدا چای زنجبیل استفاده کنید و دستمالی را با ان اغشته کنید و اب اضافی ان را فشار داده، در محل زخم یا درد بگذارید. زنجبیل محرک جهاز هاضمه و برای هضم غذا بسیار مفید است. زنجبیل برای درمان سوءهاضمه، نفخ، قولنج، استفراغ، تشنج موضعی، حالتهای دردناک معده و تنگی نفس بسیار موثر است. عصاره زنجبیل همراه با ابلیمو و نمک طعام اگر قبل از غذا خورده شود، برای بیاشتهایی سودمند است. همچنین در مورد صفرا و سرسام تجویز میشود. در مورد سوزش گلو و گرفتگی سینه و صدا یک تکه زنجبیل را میجوند تا بزاق خوب ترشح شود. عصاره زنجبیل برای درمان دیابت و رماتیسم مزمن مفید است. دنداندرد و سردردهای عصبی با خمیری از زنجبیل خشک و اب تسکین مییابد. ابن سینا خواص تقویتی بسیاری علاوه بر این خواص برشمرده است. جالینوس استفاده از زنجبیل را در مورد فلج و همه بیماریهای ناشی از سردی تجویز میکند. به گزارش خبرگزاری (رویترز)، مطالعات تازه از سوی یک تیم تحقیقاتی در دانشگاه میشیگان امریکا نشان میدهد که زنجبیل (ginger) قادر است سلولهای سرطان تخمدان را از بین ببرد و مصرف ترکیبی از زنجبیل و فلفل و غدد سرطانی لوزالمعده را درمان کند. این مطالعات تازه شواهد پیشین مبنی بر خاصیت ادویههای پرطرفدار برای درمان یا جلوگیری از رشد سرطانها را تایید میکند. طرز استفاده یک قاشق چایخوری پودر خشک زنجبیل و یا دو قاشق چایخوری زنجبیل رنده شده تازه را در داخل قوری ریخته، روی ان اب جوش بریزید و به مدت پنج دقیقه ان را با حرارت ملایم دم کنید و سپس ان را با عسل، شیرین و میل کنید. چای زنجبیل هر چقدر بیشتر بماند و دم بکشد، تندتر میشود. حتی میتوان چای زنجبیل را بعد از سرد شدن در داخل یخچال نگهداری کنید و هر موقع خواستید، مصرف کنید. مضرات مضرات خاصی برای زنجبیل بیان نشده است. . کلمات کلیدی : زنجبیل ، چای ، زخم معده ، شربت زنجبیل بهتر دارو ، شربت زنجبیل با چای زنجبیل ، خواص . . . _______________________________________________________________________________________________ منبع : سروش وحی ، تیر ۱۳۸۵ ، شماره ۲۴

نظر قرآن در باره انواع غذاها

بسم الله الرحمن الرحیم نظر قرآن در باره انواع غذاها . و از نعمتهای حلال و پاکیزه‌ای که خداوند به شما روزی داده است، بخورید! ۲)- در قران کریم بعضی از غذاها صریحا تحریم و بعضی هم حلال شمرده شده است مثلا در سوره مایده ایه ۱ و سوره حج ایه ۳۳ چار پایان (جز ان چه که استثنا شده است) را حلال می شمرد پس بعضی از مصادیق طیبات و خبایث در قران مجید بیان شده است ولی اکثر انها حاجتمند تفسیر و رجوع به روایات پیامبر اکرم(ص) و ایمه اهل البیت علیهم السلام هستند. ۱-حبوبات و گیاهان و سبزیجات، حلال و خوردن انها  مجاز است. ۱۰- از موجودات دریایی ،ماهی فلس دار و میگو حلال است و بقیه موجودات دریایی (جزء مرغ ان که ذکر شد) حرام می باشند مانند خرچنگ و لاک پشت و... ۳)- ان چه که از غذای اهل کتاب برای مسلمین حلال شمرده شده است . . سوال موضوع طعام و غذا بطور کلی و غذای حلال بطور خاص، چند بار در قران عنوان شده است؟ عقیده شیعه در رابطه با این عبارت قران که می فرماید:" ما می توانیم غذای اهل کتاب را بخوریم" چیست؟ خصوصا در رابطه با گوشت؟ ایا ممکن است غذای حلال را طبق نظر شیعه و دیگر فرق اسلامی (در صورتی که فرقی بین انها باشد) تعریف نمایید ؟ پاسخ ۱)- قران کریم در ایات متعددی طعام را به عنوان رزق و نعمتی که خداوند به بندگانش عطا فرموده، مطرح نموده است و از انسانها خواسته است که از نعمت های طیب و حلال استفاده کنند و سراغ خبایث و اشیاء حرام نروند. ما به بعضی از این ایات اشاره می کنیم: الف- (از نعمتهای پاکیزه‌ای که به شما روزی داده‌ایم بخورید!) [۱] ب- ای مردم! از انچه در زمین است، حلال و پاکیزه بخورید! [۲] ج- ای کسانی که ایمان اورده‌اید! از نعمتهای پاکیزه‌ای که به شما روزی داده‌ایم، بخورید [۳] د- و از نعمتهای حلال و پاکیزه‌ای که خداوند به شما روزی داده است، بخورید! [۴] ه-(پیامبر) اشیار پاکیزه را برای انها حلال می‌شمرد، و ناپاکیها را تحریم می کند؛ [۵] و- و چهارپایان برای شما حلال شده، مگر انچه (ممنوع بودنش) بر شما خوانده می‌شود. [۶] ز-  خداوند، تنها (گوشت) مردار، خون، گوشت خوک و انچه را نام غیر خدا به هنگام ذبح بر ان گفته شود، حرام کرده است. (ولی) ان کس که مجبور شود، در صورتی که ستمگر و متجاوز نباشد، گناهی بر او نیست؛ (و می‌تواند برای حفظ جان خود، در موقع ضرورت، از ان بخورد؛) خداوند بخشنده و مهربان است. [۷] ح- و (اینها) چهارپایانی است که سوارشدن بر انها (بر ما) حرام شده است!) و (نیز) چهارپایانی (بود) که (هنگام ذبح) نام خدا را بر ان نمی‌بردند، و به خدا دروغ می‌بستند.... [۸] ۲)- در قران کریم بعضی از غذاها صریحا تحریم و بعضی هم حلال شمرده شده است مثلا در سوره مایده ایه ۱ و سوره حج ایه ۳۳ چار پایان (جز ان چه که استثنا شده است) را حلال می شمرد پس بعضی از مصادیق طیبات و خبایث در قران مجید بیان شده است ولی اکثر انها حاجتمند تفسیر و رجوع به روایات پیامبر اکرم(ص) و ایمه اهل البیت علیهم السلام هستند. فقهاء و دانشمندان شیعه با استفاده از این روایات خوردنیهای حلال و حرام  را به این صورت بیان کرده اند: ۱-حبوبات و گیاهان و سبزیجات، حلال و خوردن انها  مجاز است. ۲-خوردن خاک و سنگ و ... حرام است [۹] . ۳-خوردن انواع حشرات حرام است [۱۰] . ۴-از پرندگان کبک و تیهو و مرغ ابی (بط ـ غاز و...) گنجشک و کبوتر و مرغ خانگی ... حلال هستند. [۱۱] مرغهایی که دارای چنگال بوده یا میخک پشت پا را نداشته یا سنگدان و چینه دان ندارند، حرام می باشند. [۱۲] ۵-تخم مرغها هم تابع خود مرغها هستند [۱۳] . ۶-هر مرغی که ندانیم حلال است یا حرام اگر بال زدن او بیشتر از صاف رفتن او باشد و شرایط فوق را داشته باشد، حلال است و الا حرام [۱۴] . ۷- هر تخمی که نمی دانیم حلال است یا حرام،  اگر دو طرف ان مساوی باشند حرام و اگر یک سر ان باریک تر باشد حلال است. ۸- در میان چار پایان گوسفند (بز و میش) شتر، گاو، گور خر، زرافه، اهو، حلال و اسب، الاغ و قاطر مکروه می باشند [۱۵] . ۹-تمام حیوانات درنده و گربه و موش و سنجاب و... حرام هستند. ۱۰- از موجودات دریایی ،ماهی فلس دار و میگو حلال است و بقیه موجودات دریایی (جزء مرغ ان که ذکر شد) حرام می باشند مانند خرچنگ و لاک پشت و... [۱۶] تفصیل بیشتر خوردنیهای حلال و حرام را در رساله های عملیه تحت عنوان های احکام شکار، خوردنیها و اشامیدنیها و احکام انها جستجو کنید. ۳)- ان چه که از غذای اهل کتاب برای مسلمین حلال شمرده شده است [۱۷] مقصود همان حبوبات و امثال ان است و مواد گوشتی را شامل نمی شود. [۱۸] [۱] "کلوا من طیبت ما رزقنکم" سوره بقره، ایه ۵۷٫ [۲] "یایها الناس کلوا مما فی الارض حللا طیبا" سوره بقره، ایه ۱۶۸٫ [۳] "یایها الذین ءامنوا کلوا من طیبت ما رزقنکم‌" سوره بقره، ایه ۱۷۲٫ [۴] "و کلوا مما رزقکم الله حللا طیبا‌" سوره مایده، ایه ۸۸٫ [۵] "یحل لهم الطیبت و یحرم علیهم الخبیث" سوره اعراف، ایه ۱۵۷٫ [۶] "احلت لکم بهیمه الانعم الا ما یتلی علیکم‌" سوره مایده، ایه ۱٫ [۷] "انما حرم علیکم المیته و الدم و لحم الخنزیر و ما اهل به لغیر الله  فمن اضطر غیر باغ و لا عاد فلا اثم علیه  ان الله غفور رحیم" سوره بقره، ایه ۱۷۳٫ [۸] "و انعم حرمت ظهورها و انعم لا یذکرون اسم الله علیها افتراء علیه" سوره انعام، ایه ۱۳۸٫ [i9] توضیح المسایل، مراجع  ج ۲، ص۵۳۰ و۵۳۱٫ [۱۰] همان ص ۵۳۲ . [۱۱] همان ص ۵۲۵٫ [۱۲] همان ص ۵۲۵٫ [۱۳] همان ص۵۲۷٫ [۱۴] همان ص۵۲۷٫ [۱۵] همان ص۵۳۲٫ [۱۶] همان ص۵۲-۵۲۵٫ [۱۷] سوره مایده، ایه۵٫ [۱۸] رجوع کنید به: علامه طباطبایی(ره)، المیزان جلد ۵ ، ذیل ایه ۵، سوره مایده، ص ۲۰۵٫ . کلمات کلیدی : قران ، حرام ، کلوا مما رزقکم الله حللا ، سوره مائده ، انواع غذاها ، طیبه ، سوره بقره ، نعمتهای . . . _____________________________________________________________________________________________ منبع : پایگاه اطلاع رسانی حوزه

لقاح (زایا کردن گیاهان و ابرها) معجزه علمی قرآن

بسم الله الرحمن الرحیم لقاح (زایا کردن گیاهان و ابرها) معجزه علمی قرآن . هر موجود نر و ماده وقتی ثمر می دهند که زایا باشند و زایا شدن انها به امیزش دو جنس است. [۱] قران کریم به مساله امیزش و زایا شدن ابرها و گیاهان اشاره می کند و می فرماید:  (و ارسلنا الریاح لواقح فانزلنا من السماء ماء فاستقیناکموه و ما انتم له بخازنین) و در جای دیگر قران به نقش بادها در شکل گیری ابرها اشاره می کند و می فرماید:  (خدا همان کسی است که بادها را می فرستد و ابری بر می انگیزد و ان را در اسمان- هر گونه بخواهد- می گستراند و انبوهش می گرداند، پس می بینی باران از لابلای ان بیرون می اید و چون ان را به هر کس از بندگانش که بخواهد، رسانید، بناگاه انان شادمانی می کنند. ) تاریخچه در اینجا به دو تاریخچه اشاره می کنیم: الف: بشر از دیر زمان حتی قبل از اسلام اطلاع داشت که اگر نرینه های گیاهان را برای گرده افشانی بر سر شاخه های درختان میوه به کار نبرند عملا محصول گیاهان بسیار کم می شود مثلا در عربستان معمول بود که خوشه های نرینه خرما را برای گردافشانی بر سر شاخه های گلدار درختان خرما بپاشند. اما در اواخر قرن ۱۸ یا اوایل قرن نوزده و با پیدایش وسایل تحقیقاتی جدید از قبیل میکروسکپ و غیره. . . و پیدایش نوابغ و دانشمندان، کشف شد که بدون عمل جفت گیری و انجام تلقیح در حیوانات و گیاهان تولید مثل امکان پذیر نیست (مگر در برخی گیاهان و حیوانات که تکثیرشان از طریق تقسیم سلول و راههای دیگر است). ب: قرن ها بشر اطلاعی از کیفیت دقیق نزول باران از ابرها نداشت ولی در سالهای اخیر پس از پیشرفت هایی که در علم فیزیک صورت گرفت و در نتیجه رشته های جدیدی از قبیل هواشناسی (متیررولوژی) تاسیس شد، به مساله تلقیح ابرها پی بردند و حتی بحث از باران مصنوعی شد. و در اینجا متوجه شدند که بادها نقش عجیبی در زایا شدن ابرها دارند یعنی از طرفی باعث تشکیل قطرات باران و دانه های برف می شوند و از طرف دیگر در باردار شدن ابرها به الکتریسته و تخلیه این بار نقش دارند [۲]. (در قسمت بعدی توضیح بیشتری خواهد امد. ) اسرار علمی در مورد ایات مورد بحث بویژه کلمه (لقاح) مطرح شده در ایه ۲۲ سوره حجر مفسران و صاحبنظران سخنان مبسوطی دارند و سه دیدگاه مختلف در مورد ایه فوق انتخاب شده و هر کدام به نوعی لقاح را اشاره به مسایل علمی معرفی کرده اند. که بدانهااشاره می کنیم: الف: لقاح گیاهان یکی از نویسندگان معاصر می نویسد:  (ما بادها را فرستادیم که گیاهان را ابستن می کنند، در ایه موضوع تلقیح گیاهان، به وسیله باد به روشنی بیان شده است. ضمنا مسیله نر و ماده داشتن گیاهان نیز استفاده می شود. ) ملا فتح الله کاشانی (متوفی ۹۸۸ ق) نیز در تفسیر منهج الصادقین لقاح گیاهان را به عنوان یکی از دو احتمال در معنای ایه مطرح می کند. و می نویسد:  (فرستادیم بادها را ابستنتان به ابر، یعنی بردارندگان ابرها یا ابستن کنندگان درختها را به میوه؛ چه لواقح لازم و متعددی هر دو امده. ) برخی دیگر از نویسندگان نیز ایه فوق را در مورد گیاهان دانسته و می نویسند: چون گیاهان و گلها برای رسیدن به یکدیگر هیچ گونه حرکتی ندارند بعضی از حشرات و خصوصا باد عامل اصلی این وصال گردیده است. ایشان حتی استفاده می کنند که قران قانون ازدواج را مخصوص انسان و حیوان قرار نداده است. احمد محمد سلیمان در کتاب القران و الطب ایه مورد بحث (حجر/ ۲۲) را اشاره به لقاح گیاهان دانسته است و سپس عوامل لقاح را به عوامل رییسی (مثل حشرات) و عوامل غیر رییسی (مثل اب و انسان و. . . ) تقسیم می کند. سپس نقش بادها را در این زمینه مهم دانسته می گوید علم کشف کرده که مهمترین گیاهان خشکی و ابی بوسیله باد تلقیح می شوند و از این روست که قران از میان عوامل لقاح عامل باد را ذکر کرد و سپس این مطلب را اعجاز قران می داند. چرا که بشریت در اواخر قرن ۱۸ یا اوایل قرن ۱۹ به مسیله تلقیح پی برد. در حالی که قران قرن ها قبل از ان تذکر داده بود. برخی دیگر از صاحبنظران عرب بدون هیچ توضیحی ایه ۲۲ سوره حجر را حمل بر لقاح اشجار کرده اند. پی نوشت: [۱] اما امیزش هر نوعی با نوع دیگر متفاوت است امیزش گیاهان از راه گردافشانی و امیزش ابرها بوسیله برخورد ابرهایی با بار مثبت و منفی و امیزش حیوانات و انسان غالبا با انتقال اسپرم‌ها با شیوه خاص است‌. سپس معلوم شد که تولید مثل گیاهان عموما بر اساس تلقیح ذرات خیلی ریز و ذره‌بینی بنام گرده یا پولن () است که عامل انتقال این گرده وسایل مختلف مثل حشرات و جریانهای شدید هواست. (ر. ک: احمد محمد سلیمان، القران و الطب، ص ۲۳- ۲۶ و نیز مهندس محمد علی سادات، زنده جاوید و اعجاز جاویدان، ص ۳۱ به بعد.) [۲] ر. ک: مهندس بازرگان، باد و باران در قران، ص ۵۹ و نیز سادات، زنده جاوید و اعجاز قران ، ص ۳۵ به بعد  . کلمات کلیدی : لقاح ، معجزه ، قران . . . __________________________________________________________________________________ منبع : پایگاه اطلاع رسانی حوزه

پایداری محیط زیست از دیدگاه اسلام

بسم الله الرحمن الرحیم پایداری محیط زیست از دیدگاه اسلام . باسم پورسعید . چکیده با افزایش توان فن آوریها در بهره برداری از منابع طبیعی، تعادل زیست محیطی، در دو قرن حاضر به زیان طبیعت بر هم خورده که پدیده ای اسفبار و گاه جبران ناپذیر بوده و در ربع قرن اخیر از مرز جامعه گذشته است. امروزه، جامعه بین الملل راه حل این معضل را محافظت از محیط زیست می داند و در این راه، مایل است از دین کمک بگیرد. این مقاله، می کوشد تا شاخصهای پایداری محیط زیست را از دیدگاه دین بررسی کند. برای این منظور، دیدگاه، متخصصان و کارشناسان به طور عمیق بررسی شد و نتایج نشان داد که هر آنچه تاکنون تحت عنوان پایداری محیط زیست انجام گرفته، چیزی بیش از فعالیتهای فنی برای نگهداری از محیط زیست نبوده است. در حالی که ارزشهای بنیادی دینی، به دلیل برخورداری از پشتوانه اخلاقی نقش اساسی تری در پایداری محیط زیست ایفا می کنند. گامهای پیشنهادی برای رسیدن به این هدف عبارت اند از: رعایت تعادل در سیاست گذاریها، بها دادن به انسان، تأکید بر آگاه سازی افراد و تجدید نظر عمیق در تعهدات و مسئولیت پذیری مشترک. مقدمه در جنگ انسان با طبیعت که از انقلاب صنعتی شروع شد، انسان در یکه تازی پیروزمندانه خود در صحنه های نبرد، از حربه های کارآمدی بهره گرفت. نمونه آن استفاده از تولیدات شیمیایی جنگی است که طبیعت را دیوانه وار از بین می برد. در این گونه جنگها، تیر خلاص به یکباره زده نمی شود؛ بلکه طبیعت، به صورت تدریجی از پا در می آید.(۱) حضور سران و مقامات بلند پایه ۱۸۱ کشور جهان در بزرگ ترین گردهمایی سازمان ملل متحد با نام کنفرانس محیط زیست و توسعه، معروف به کنفرانس سران زمین (ریودو ژانیرو) در سال ۱۹۹۲ م بیانگر عمق فاجعه تخریب محیط زیست است؛ فاجعه ای که چهره مصیبت بارش هر روز بیشتر آشکار می شود و ابعاد دلهره آن، جهان را در بر می گیرد. متفکرین و محققان علوم زیست محیطی، با همکاری سیاستمداران و اقتصاددانان راهی را پیش پای جامعه جهانی قرار داده اند که امروزه از آن با نام توسعه پایدار یاد می شود و از جانب سازمان ملل به عنوان راهبرد مطلوب نجات طبیعت به شمار می آید؛(۲) راهبردی که در کنفرانس سران زمین به عنوان الگوی جهانی مطرح شد. برای ترسیم گرایش جامعه بین الملل به سمت دین، به منظور پایداری و حفاظت منابع طبیعی و محیط زیست، به پژوهش سه ساله یک هزار دانشمند، درباره ارتباط دین و زیست بوم که در مرکز ادیان جهان در دانشگاه هاروارد امریکا انجام گرفته، می توان اشاره نمود. در این پژوهش آمده است که ادیان باید از نیروی خود برای پایان دادن به بهره برداری لجام گسیخته انسان از منابع طبیعی و ایجاد روحیه مسئولیت پذیری مشترک برای حفاظت محیط زیست استفاده کنند.(۳) جان.ر. ایورث، استاد دانشگاه کلمبیا، درباره مذهب چنین می گوید: «هیچ فرهنگ و تمدنی را در نزد قومی نمی توان یافت مگر آن که در آن فرهنگ و تمدن شکلی از مذهب وجود داشته باشد.» رودلف باهرو (Rudelf Bahro) نظریه پرداز با نفوذ نهضت سبز نیز همه موجودات را بارقه ای از رحمت خدا می داند. وی رستگاری بومی را مسئله ای مذهبی تلقی نموده، از رحمت خدا می داند و معتقد است که بشر نیازمند معنویت و روحانیت و تولد عصر طلایی جدیدی است که اصالت را در انسان پرورش دهد. ضرورت گرایش دینی با پایداری و حفاظت منابع طبیعی را مادر (Mother) نیز یادآور شده است. وی به این مسئله استدلال می کند که حفاظت از منابع در فلسفه و مذهب ریشه دارد.(۴) در تأکید بر گرایش به دین، دکتر تاپفر مدیر اجرایی محیط زیست سازمان ملل نیز در گفت وگو با روزنامه همشهری در نیویورک بیان می دارد که «ما می خواهیم در زمینه مسائل زیست محیطی با جهان اسلام یک همکاری مناسب و نزدیک داشته باشیم». ایشان در ادامه می افزاید: «اعتقاد راسخ دارم که ارزشهای معنوی جهان اسلام بستر مناسبی جهت اجرای برنامه های لازم جهت حفظ آفریده های خدا و تنوع زیست محیطی است».(۵) دیدگاه دین اسلام درباره توسعه پایدار، شایان تحقیق است که دو عامل زیر، اهمیت این تحقیق را دو چندان می کند: نخست اینکه جریانی موسوم به بیداری اسلامی معتقد است که اسلام باید به سبب معتبر دانستن دین و دنیا، اساس و روش پیشرفت جامعه در کلیه مسائل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، و سیاسی قرار گیرد. دوم آنکه در بین دانشمندان، به تازگی برخی الگوهای غربی برای توسعه پایدار مطرح شده است که به شدت به دنبال تحکیم ماهیت غربی به گونه ای است که تمدن اسلام آن را پیش تر به عینیت درآورده است. مطالعه تطبیقی، در واقع روشی است که به مدد آن، اختلافات و تشابهات دو یا چند دیدگاه درباره پدیده ای از طریق مقایسه بیان می شود. به دیگر بیان، مطالعه تطبیقی به منظور دریافت وجوه شباهت یا اختلاف بین دو دیدگاه، امری مفید و ضروری است. با مطالعه تطبیقی، فهم و درک، صیقل می خورد و ارتباطی با فرهنگها، زمانها و مکانهای مختلف حاصل می شود و طی آن محقق می تواند ضمن آشنایی با ایده های مختلف و متغیرهای متعدد، دیدگاهش را بهتر و دقیق تر تبیین نماید.(۶) در این مطالعه، موضوع پایداری محیط زیست از دو دیدگاه پراگماتیسم و دین مطابقت داده می شوند که این کار به شکل گفتمان صورت گرفته است. گفتمان در واقع نوعی رابطه خاص بین دوگانگیهای به ظاهر متضاد یا متناقض موجود در بین پدیده ها به گونه ای است که این وجوه متقابل و متضاد بتوانند همدیگر را در ایجاد سنتزی متعالی تر، تکمیل و جبران نمایند. دلیل استفاده از گفتمان، دسترسی به فهم کامل تر از پایداری است؛ چرا که بررسی دو دیدگاه، به طور جداگانه مؤثر نیست و دسترسی به یک سنتز که حاصل هر گفتمان است، میسّر نخواهد بود.(۷) به کمک روش های فوق، ابتدا شاخصها معین شد و سپس دو دیدگاه مذکور، به کمک آنها به شکل گفتمان تطبیق داده شد. مفاهیم پایداری مفهوم توسعه پایدار از سال ۱۹۸۷ م پس از طرح آن در مجمع عمومی سازمان ملل، مورد پذیرش اکثر کشورهای عضو قرار گرفت.(۸) یکی از پژوهشگران در تبیین تعریفی که سازمان خوار و بار جهانی (FAO) درباره توسعه پایدار معرفی کرده، می نویسد: «توسعه پایدار به معنای مدیریت و حفاظت منابع پایه و جهت دادن به مقولات فن آوری و نهادی به نحوی است که نیازهای انسانی برای نسلهای کنونی و آینده بشریت به صورت مستقر و پایدار تأمین شود.»(۹) پژوهشگری دیگر توسعه پایدار را این چنین تبیین می کند: «توسعه پایدار از نظر زیست محیطی، غیر مخرب، از نظر اقتصادی، پویا و از نظر اجتماعی، قابل پذیرش است.»(۱۰) سلمان زاده، کشاورزی پایدار را نظامی می داند که از لحاظ محیط زیست بی خطر، از نظر اقتصادی کارآمد و از دیدگاه انسانی و اخلاقی شایسته جامعه بشری است.(۱۱) فلسفه توسعه پایدار مبتنی بر اهداف انسانی و درک تأثیر دراز مدت فعالیتهای کشاورزی بر محیط زیست است. بر این اساس، نظامهای کشاورزی عدالت جو و حافظ منابع طبیعی ایجاد شد. چنین نظامهایی، آلودگی محیط زیست را کاهش می دهند، توانایی اقتصادی را در کوتاه مدت بهبود می بخشند و در نهایت پایداری جوامع روستایی و کیفیت زندگی آنان را حفظ می کنند. اصول پایداری قرن بیستم را در حالی پشت سر نهادیم که برخی اصول و پندارهای علمی مطرح شده از اوایل تا نیمه قرن حاضر که شاید در زمره محکمات به شمار می آمد، متزلزل و با شک و تردید به آن نگریسته شد. یکی از مصادیق بارز این تشکیک، مصرف بی رویه کود و سموم شیمیایی در کشاورزی است که تقریباً در کلیه کشورهای جهان، تخریب زیست بومها را به همراه داشته است، در حالی که تا دهه ۷۰ میلادی برای مصرف هر چه بیشتر آن، یارانه پرداخت می شد، ولی اینک برای کاهش مصرف آن جایزه و یارانه پرداخت می شود. با تغییر پندارهای علمی درباره پایداری، اصولی برای پایداری مطرح شد که براساس دیدگاههای صاحب نظران، اصول مشترک زیر را می توان از آنها به دست آورد: درک ارزش محیط زیست: سرمایه های محیط زیست باید به عنوان یک ثروت در نظر گرفته شوند و ارزش آنها به همراه ارزش سرمایه های انسانی مورد توجه قرار گیرد. تداوم پایداری محیط زیست: بهره برداری از منابع و حفظ و بقای محیط زیست از مهم ترین اصول توسعه پایدار است که باید تضمین شود. تعادل: توسعه پایدار از سه بعد زمانی، مکانی و اجتماعی باید مورد توجه قرار گیرد. در توسعه پایدار برنامه هایی باید مورد پذیرش قرار گیرند که از نظر زمانی برای نسلهای کنونی و آینده بشر، از نظر مکانی برای مناطق با امکانات طبیعی و مناطق فاقد امکانات طبیعی و از نظر اجتماعی برای کلیه گروههای اجتماعی، متعادل باشد. برابری بین نسلی و درون نسلی: توسعه پایدار به این بستگی دارد که همگان از امکانات توسعه پایدار بهره مند شوند و نسل آینده پرداخت کننده هزینه زندگی نسل فعلی نباشد، نسل آتی با نسل حاضر در استفاده از منابع با هم برابر باشند و توسعه یک فرد، جامعه یا نسل نباید باعث محدود شدن امکانات افراد، جامعه یا نسلهای دیگر شود. کارایی اقتصادی: به این معنا که در برابر هر نهاده، میزان ستانده متناسب و قابل قبولی از نظر اقتصادی به وجود آید. براساس تعاریف و اصول فوق، پایداری از دیدگاه دین در چارچوب شاخصهای زیر مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد: ـ اهداف؛ ـ بهره وری و بهره برداری؛ ـ تعادل؛ ـ عدالت و برابری؛ ـ انسان؛ ـ مسئولیت؛ ـ آگاهی. اسلام برای بهره گیران از مواهب حیات، قید و شرط فراوانی قرار داده است و در مشروعیت تحصیل و چگونگی مصرف آنها نظارت دقیق می نماید. اسلام هم بر نحوه درآمد افراد و هم بر چگونگی مصرف آن نظارت دارد و برای هر دو، شرایطی قائل شده است.(۱۲) این نظارتها عبارت است از: ادب در به کار بردن منابع؛ ورع در به دست آوردن منابع؛ مصرف کردن صحیح منابع. به طور کلی، در دین اسلام، تصرف و استفاده از طبیعت براساس سه هدف فوق است. همچنین از دیدگاه صاحب نظران اسلامی، اگر محیط زیست بر محور هوا و هوس مردم قرار گیرد، فساد سراسر آن را فرا خواهد گرفت. از آنجا که هوا و هوس مردم محدودیت ندارد، اگر قوانین هستی تابع این تمایلات انحرافی قرار گیرد، هرج و مرج سراسر هستی را فرا می گیرد. ابعاد مختلف بحران محیط زیست که امروزه افکار جهانی را تحت تأثیر قرار داده، حاصل عصیان گری بشر در برابر نظام آراسته و صالح جاری در عرصه محیط زیست است. این گونه اقدامات فسادانگیز چه از ناحیه فرد باشد، چه از ناحیه حکومت، در تضاد با خواست خداوند است؛ چرا که خداوند فساد را دوست ندارد و هرگز در مشیت ازلی نیست که انسانها فساد کنند.(۱۳) منظور از فساد در روی زمین هر گونه نابسامانی و ویرانگری و انحراف است.(۱۴) به عبارت دیگر، فساد به هر گونه تخریب و ویرانگری گفته می شود که نظام آراسته و صالح جاری را بر هم زند.(۱۵) از این رو توسعه پایدار به معنای بهره برداری از محیط زیست است که با تضمین بقای زمین همراه می باشد. موضوع مهم این است که توسعه پایدار باید در حالی که به حرمت طبیعت و توانایی اقتصادی منابع آن توجه می کند، در راه برقراری عدالت اجتماعی گام بردارد. از لحاظ اخلاقی نیز، برای دست یابی به توسعه پایدار، لازم است که سطح زندگی گروههای کم درآمد و مستضعف جامعه بهبود یابد و در عین حال، سرمایه نسلهای آینده، دچار صدمه و زیان جدی نشود. بدیهی است که این موضوع امری خطیر بوده که به یک تعهد اخلاقی قوی نیاز دارد. شاخص بهره وری و بهره برداری نحوه بهره برداری از منابع طبیعی و محیط زیست، به اراده انسان بستگی دارد. او ممکن است در مسیر خوشبختی و نیکی یا در مسیر فساد از آنها بهره برداری نماید. بدون تردید ریخت و پاش، اسراف و تبذیر بدترین رفتار انسان معاصر به شمار می آید. امروزه معلوم شده است که منابع زیست محیطی موجود در زمین با توجه به جمعیت جهان محدود است و هرگونه اسراف در مصرف آنها می تواند محدودیت انسانهای دیگر را به همراه داشته باشد. بهره وری نیز یکی از سنن الهی در دین اسلام است.(۱۶) از دیدگاه دینی درباره بهره وری یک سلسله اصول کلی وجود دارد که می تواند بر نیازهای متغیر منطبق شود و پاسخگوی آنها باشد. یکی از این اصول، قانون لاضرر است که به وسیله آن می توان هر حکمی را که باعث ضرر و زیان باشد محدود ساخت و بسیاری از نیازها را از این راه، محدود نمود. امروزه، بیشتر از واژه بهره وری سبز که بیانگر آلودگی کم به همراه صرفه جویی است، استفاده می شود که در ادیان گوناگون به آن سفارش شده است. بررسیهای به عمل آمده از دیدگاه دینی، نشان می دهد که اسراف و تبذیر از مذموم ترین اعمال به شمار می روند و هرگونه رفتار اسراف گونه درباره محیط زیست، نوعی رفتار ناهنجار زیست محیطی به حساب می آید که با اصول ارزشی دین در تضاد است و باید از آن پرهیز نمود. مبانی نگهداری از محیط زیست از دیدگاه دین، هیچ گونه تباینی با بهره وری اصولی از طبیعت ندارد، بلکه با نحوه بهره برداری از آن مرتبط است. دیدگاه دینی، پایه پایداری را بر استفاده مشروع قرار می دهد. این دیدگاه به مجموعه شرایط، مقررات و حدودی که خداوند درباره بهره وری و بهره برداری از منابع طبیعی [خداوندی[ تعیین نموده است، توجه کامل دارد. شاخص تعادل شرایط کنونی، خواهان آن است که همزمان، در چند جبهه به تغییرات مهمی دست زد تا بتوان تعادلی برای نگهداشتِ قابلیت سکونت کره زمین برقرار کرد. رسیدن به منظور فوق، در گرو توسعه کیفی محیط زیست است و چنان توسعه ای، محتاج نگرش جامع به توسعه بخشهای مختلف خدماتی و تولیدی، متناسب با امکانات بالفعل محیط زیست است. عدم کنترل رشد جمعیت می تواند باعث تولد و بلوغ و حرکت انسانهایی شود که هیچ گاه فرصت تعادل را پیدا نمی کنند و وجود انسان منحصر به نمودی از خصلتهای حیوانی و غریزی می شود.(۱۷) دین با مقررات اخلاقی و تعالیم خود، غرایز انسان را تعدیل و او را به عزت نفس و مناعت طبع و نیکوکاری و پرهیزگاری دعوت می کند و در این راه، به سخنرانیهای بی روح بسنده نمی کند؛ بلکه از طریق تعیین پاداشهای بزرگ و کیفرهای سخت، از حرص و آزهای نامشروع و آزاردهنده می کاهد. از سوی دیگر، در دین اسلام قانون لاضرر (لاضرر و لا ضرار فی الاسلام) وجود دارد که بر طبق آن ضرر و زیان زدن به شخص یا اشخاص دیگر به هیچ وجه روا نیست و پیامبر اسلام ـ صلی الله علیه وآله وسلم ـ به شدت آن را نهی فرموده است.(۱۸) امروزه آلودگی محیط زیست مصداق بارز ضرر وارد نمودن به سلامت افراد جامعه به شمار می آید. به طور خلاصه، محیط زیست برای موجود زنده، حاصل مجموعه ای از تعادلهاست که بر هم خوردن هر کدام ضمانت دوام زندگی را تضعیف می کند. باید باور داشت که در خلقت هر کدام از موجودات زنده حکمتی وجود دارد و ناپدید شدن هرگونه گیاهی یا حیوانی بر آسیب پذیری سایر گونه ها در بلندمدت اثر می گذارد. شاخص عدالت و برابری آیا عادلانه است کسانی که امروزه زندگی می کنند منابع و فرصتهای اقتصادی را تصاحب کنند و با کسب منافع آنها، مخارج آنها را به نسلهای بعدی واگذار کنند؟ هر شخصی امانتدار منابعی است که نسلهای آینده بشر بدان نیاز دارد و نه تنها در برابر کسانی که در حال حاضر در پناه آنها زندگی می کنند، بلکه در برابر همه بشریت و برای همیشه متعهد است. از دیدگاه دین اسلام انسان باید در بهره برداری از منابع، نه تنها به حقوق افراد جامعه توجه داشته باشد (عدالت درون نسلها) بلکه به حقوق نسلهای آینده که چنین منابعی ضامن حیات و بقای آنها می باشد، نیز توجه کامل مبذول دارد (عدالت بین نسلها). اصل عدالت در دین اسلام اصلی اساسی برای ایمان قلمداد شده است. عدالت و بی عدالتی مطابق نص قرآن میزان اصلی در قضاوت اعمال بد و خوب آدمی است. در این دیدگاه، هیچ فرد یا گروهی در هیچ سطحی اجازه ندارد به طریقی از منابع بهره برداری نماید که رفاه دیگران را به خطر اندازد؛ نظام محیط زیست را نابود کند و از اصول و معیار برابری تخطی نماید و آسایش زیستی انسانها را بر هم زند. شاخص انسان پژوهشگران جهانی براساس تحقیقات خود معتقدند که ادامه تخریب و تهدید زیست محیطی که به دست انسان صورت می گیرد، دیر یا زود مرگ کره زمین و موجودات آن از جمله انسان را به دنبال دارد. اگر آدمی هیچ گونه معنای ژرف و شایسته احترام را در طبیعت مشاهده نکند و آن را از حالت قدسی خالی ببیند، چنان از آن بهره برداری می کند که به نابودی آن بینجامد. بحران زیست محیطی کنونی که به حق، افکار عمومی را سخت مضطرب ساخته، نتیجه ای روشن از این طرز برخورد انسان فنی است. تمامی مسائل فوق ناشی از نادیده گرفتن خود انسان است. انسان نیاز دارد که بر ویژگیهای اخلاقی و معنوی تأکید ورزد. شناخت انسان یک اصل فلسفی ـ مذهبی است که شروع هرگونه تغییر و تحولی را از انسان می داند و بر این باور است که برای تغییر او باید او را شناخت. از دیدگاه دین، انسان به عنوان یک مجموعه پیچیده به درک عمیق نیاز دارد؛ زیرا دارای نظریات، عقاید و ارزشها می باشد. از این دیدگاه، انسان در مرکز توجه قرار دارد.(۱۹) این نظریه به ما می فهماند که فطرت انسانها باید کانون توجه تلقی شود و حتی اگر او خود از این فطرت غفلت ورزد، باید او را متوجه آن نمود. در حالی که در دیدگاه پراگماتیسم، خود انسان مورد توجه قرار نمی گیرد؛ بلکه او را براساس پیروزیهایش ارزیابی می کنند. در دنیای معاصر، ماده گرایی و منفعت پرستی افراطی، برای انسانها مجالی نگذاشته است تا فرهنگ و تمدن حقیقی و معرفتی که می تواند هدف زندگی انسانها را شایسته فهم و پذیرش سازد، درک نمایند. این را باید پذیرفت که آن مردمی که از شرابِ منفعت و لذت خودخواهی سرمست می شوند، فرهنگ، معنویت، اخلاق و حتی مذهب و انسانیت و همه عناصر سازنده انسان را خواب و خیال تفسیر و تعبیر نشدنی تلقی می کنند که سرانجام آن، از بین بردن هر آنچه که در اطراف اوست خواهد بود. شاخص مسئولیت در زندگی روزانه، عوامل و حوادث بسیاری موجب عکس العمل در ما می شوند که با تلاش فعالانه ذهنی یا عملی ما همراه است. این حوادث و عوامل را می توان به سه دسته تقسیم کرد. نخست، عوامل و حوادثی که سلامت و تعادل جسمانی ما را به خطر می اندازند. ما نسبت به هر عاملی که این تعادل را بر هم زند حساس هستیم و برای دفع آن و صیانت نفس احساس مسئولیت جدی می نماییم. این نوع احساس مسئولیت دارای ریشه فطری است. دوم، عوامل و حوادثی که سلامت و تعادل عاطفی ما را بر هم می زند. ما اشیاء بسیاری را دوست می داریم یا به آنها عشق می ورزیم و نسبت به بسیاری دیگر کینه و نفرت داریم. از این رو، اگر به هر یک از افراد یا عناصری که دوستشان داریم، گزندی برسد، آرامش ما بر هم می خورد و به ناراحتی و اضطراب دچار می شویم، به طوری که نمی توانیم بی توجه باشیم. از این رو در اندیشه طرح اقدامی برای رفع خطر از محبوب خود بر می آییم و تنها وقتی به آرامش می رسیم که به وظیفه خود نسبت به وی عمل کرده و آنچه از دستمان برای کمک به او بر می آید، انجام داده باشیم. سوم، حوادث و عواملی که متضاد با نظام ارزشی و عقاید ما هستند. این عوامل باعث برانگیختن حس مسئولیت و اقدام عملی برای رفع آنها می شوند. معیار و مبنای قضاوت درباره آنچه در محیط رخ می دهد و راهنمای ما در انتخاب یا رد و انکار امری محسوب می شوند، همان عقاید و جهان بینی ماست. در واقع هیچ شخصی بدون یک چنین موازین و معیارهایی نمی تواند موقع و موضع استقرار و پایداری در زندگی فردی و اجتماعی انتخاب کند. در این که موارد اول و دوم به نوعی می توانند در حفظ محیط زیست مؤثر شوند، شکی نیست. آری می توان جامعه ای را تصور نمود که افراد آن برای جلوگیری از اثرات زیانبار آلودگی بر سلامت جسمانی خود، با آلوده کردن محیط زیست مخالفت کنند یا جامعه ای که افراد آن به دلیل احساسات عاطفی و علاقه ای که به پرندگان دارند، با قتل عام آنها مخالفت نمایند. اما از دیدگاه دینی زمانی در افراد احساس مسئولیت ایجاد می شود که علاوه بر به خطر افتادن سلامت جسمانی و عاطفی، نظام ارزشی و عقاید آنها نیز به خطر افتد. در این حالت تنها قدرت ایمان که شالوده آن توجه به خدا و مقررات دینی است بهترین ناظر است که می تواند ضمانت اجرا را بر عهده افراد بگذارد. میزان تأثیری که ایمان به خدا در ریشه کن ساختن عوامل مخرب زیست محیطی و هدایت افراد به راه صلاح و نیکی دارد، از مقررات و توجیهات فنی ساخته نیست. آنچه بشر انجام می دهد، از اعتقادات او سرچشمه می گیرد. اعتقادات نزد مردم از قوانین حکومتی نیرومندترند و پایبندی افراد به اعتقادات، بیشتر از پایبندی آنها به قوانین است. از طرف دیگر، نسلها به صورت زنجیره وار با هم ارتباط دارند و این موجب پیدایش تعهداتی شده که هر نسل برای حفظ سرمایه نسل بعد ملزم به اجرای آن تعهدات است. نسل امروز باید این ایده را در ذهن بپروراند که نسلهای آینده نسبت به اعمال، رفتار و فعالیتهای نابخردانه ما آسیب پذیرند. بنابراین، نسل امروز، ملزم به فراهم سازی زمینه مساعد برای استقرار نظام پویا و کارآمد بوده تا نسل آینده که فرزندان نسل امروزند از مواهب طبیعی بهره مند گردیده، بر تداوم این کار به نسلهای بعد صحه گذارند. بدین صورت تعهدات و مسئولیتهای اخلاقی زنجیره واراز زمان حال تا آینده دور ادامه می یابند.(۲۰) حکومتهای بشری که خواهان حکومت منهای دین و ایمان هستند، فقط از یک سلسله تعدیها و خلافکاریهای آشکار می توانند جلوگیری کنند؛ ولی هرگز از تعدیهای پنهان که از دید دستگاههای انتظامی به دور است، نمی توانند جلوگیری نمایند. درباره چنین خلافها و قانون شکنیها، جز ایمان، وحی، مسئولیت و ترس از کیفرهای الهی چیز دیگری مؤثر نیست و نمی تواند باشد.(۲۱) شاخص آگاهی ناآگاهی، آگاهی کم و پایین بودن سطح فرهنگ عمومی افراد از جمله عوامل تخریب محیط زیست به شمار می آیند(۲۲) که ناشی از پیچیده بودن سفارشهای فنی ارائه شده است و می تواند زمینه سوء استفاده عده ای را در تجاوز به منابع و سرمایه های ملی فراهم آورد. گاهی این روند نامطلوب، طوری برای مردم غفلت آور است که دیگر مشاهده و تخریب و نابودی محیط زیست، منابع و سرمایه های ملی یا حتی شنیدن اخبار در این باره برای آنها چندش آور می شود و چندان مهم جلوه نمی کند و به راحتی از کنار آن می گذرند و گاه فضای جامعه به گونه ای شکل می گیرد که افرادِ متجاوز، سرفرازند نه سرفرود. افراد زمانی از انگیزه کافی برای حفظ و حراست از محیط زیست و دستیابی به زندگی پایدار برخوردار خواهند شد که دستیابی آنها به اطلاعات مطلوب و بهینه شده زیست محیطی آسان باشد.(۲۳) درک مسائل یاد شده برای اذهانی که تحت تأثیر دیدگاههای فنی هستند به دلیل پیچیده بودن آنها، آسان نیست، در حالی که توصیه های دینی به نوعی به عنوان آگاهی هویت فردی مطرح است تا هویت اجتماعی و این تک تک افراد هستند که برای تحقق پایداری باید تلاش نمایند. بحث و نتیجه گیری طی دو قرن اخیر، با اوج گیری توانایی فن آوریها، تعادل زیست محیطی به زیان طبیعت بر هم خورد. لطمات وارد بر طبیعت در این دوران اسف بار و گاه جبران ناپذیر شد و در ربع آخر قرن بیستم، از مرز فاجعه گذشت. توسعه روزافزون بشر نباید مخلّ انسجام طبیعی و موجب نابودی دیگر موجودات زنده شود، همچنان که در بیانیه مشترک wwFLUCN، UNEP که در کتاب for the Earth caring (ظرفیت زمین یا مراقبت از زمین) انتشار یافته، آمده است: «مردم در بسیاری از جوامع باید طرز نگرش خویش نسبت به طبیعت را دگرگون کنند؛ زیرا که طبیعت بیش از این نمی تواند نیازهای آنها را تأمین و اثرات آنان را تاب آورد.»(۲۴) با توجه به روندی که هم اکنون وجود دارد، آینده منابع طبیعی بس مبهم و نابسامان به نظر می رسد؛ زیرا سرعت تخریب این منابع با سرعت اقداماتی که به منظور احیا و حفظ آنها انجام می شود مقایسه پذیر نیست. بدیهی است اگر اقداماتی اساسی برای اصلاح روند فعلی استفاده از منابع و محیط زیست به وجود نیاید در آینده نزدیک دچار مشکلات جدی در این باره شده و در نهایت به توسعه پایدار که هدف غایی است، دسترسی پیدا نخواهیم کرد.(۲۵) همان گونه که نویسندگانی چون بیلمز (Bilmes) و بای فورد (Byford) اشاره کرده اند، سبزهای روحانی، زنگارهای محیط زیست را تنبیهی برای مصرف گرایی بیش از حد و اسراف و از بین رفتن معنویت تلقی می کنند. سیمونز (simmons) به نحوی ماهرانه دیدگاههای گوناگون را که با مبانی اخلاقی ارتباط می یابد، گرد آورده است. وی با عنایت وافر بر تحقیقات بلاک (Black)، بولدینگ (Boldaing)، توین بی (Toynbee) و براون (Bruhn) چنین نتیجه گیری می کند که نیاز است تا آن اخلاق کارآمدی را که سرمایه داری پروتستان در قرون نوزدهم میلادی نهال آن را کاشت و به طور یکسان در کشورهای سرمایه داری و سوسیالیستی ثمر داد، مورد ارزیابی مجدد قرار دهیم.(۲۶) اکثر متفکران و فیلسوفان انسان شناس غربی و شرقی معاصر، این حقیقت را پذیرفته اند که وضع بسیار وخیم کره زمین ما اگر معلول چند علت باشد، قطعاً یکی از اساسی ترین آنها تفکیک جدی میان علوم و معنویات، ارزشها و فرهنگ والای آنهاست که در روزگاری نه چندان دور، به وسیله بعضی از سطحی نگران با وجد و شعف فراوان برای جوامع بشری مطرح شد. بحران محیط زیست که در حال حاضر گریبانگیر اکثر کشورهاست، از بحران روحی و اخلاقی سرچشمه گرفته است. دین اسلام از طبیعت و جهان محیط بر انسان و خود انسان، تعریف مخصوص به خود دارد که می تواند از طریق اصلاح اخلاقی و تربیتی بشر راهگشای حل معضلات زیست محیطی امروز باشد. حاصل آنکه، آنچه تاکنون تحت عنوان پایداری محیط زیست انجام گرفته، چیزی بیش از فعالیتهای فنی در استفاده از منابع نبوده و دراین باره، به اصول دینی توجهی نشده است. این عدم توجه باعث اشکالات فراوانی شده که در نهایت به تخریب منابع انجامیده است. تبیین اصول اساسی برای بهره وری، نظیر قانون لاضرر، تعدیل غرایز انسان به نحو صحیح از طریق تعیین پاداشهای بزرگ و کیفرهای سخت، رعایت عدالت درون نسلی و بین نسلها، توجه به خود انسان و ایجاد مسئولیت در او نسبت به اعتقادات و ارزشها از جمله نقاط قوت دیدگاه دینی در استفاده از منابع موجود در طبیعت است. سخن این است که زبان جدیدی در حال تولد است که ظرفیتها، ضرورتها و راهکارهای خود را داراست. این زبان جدید و راهکار نو باید در فلسفه و مذهب ریشه داشته باشد و در آن بر شناخت انسانها تأکید شود؛ چرا که هرگونه تغییر و تحول از انسانها شروع می شود و بالطبع انسانها پایداری را به وجود می آورند و پایه های آن را مستحکم می کنند؛ از این رو دیدگاه جدید در پایداری باید علاوه بر عوامل فنی، متوجه انسان باشد که خواه ناخواه وجهه ای فلسفی را در بر می گیرد.(۲۷) منظور از مطالب فوق آن نیست که به عقب برگردیم؛ بلکه هشدار می دهیم که مبادا وسیله را جایگزین هدف کنیم. اقتصاد، فیزیک و فن آوری برای زندگی لازم است؛ اما ما برای آنها زندگی نمی کنیم. راه حل بحران محیط زیست در گرایش دینی است؛ به دلیل اینکه دین بهترین راه حل را ارائه می دهد. به بیان دیگر، آنچه مورد نیاز است یک بافت دینی است که در آن مفهوم رابطه انسان با طبیعت و تسلط او را بر فرآیند استفاده از منابع طبیعی مجدداً تعریف نماید. بدین معنا که انسان مانند باغبان، چنان هشیارانه عمل کند که به جای تباه ساختن کیفیت محیط زندگی خود آن را غنی و سرشار سازد. کوتاه سخن اینکه دعوت مردم به حفظ محیط زیست بدون استمداد از یک پشتوانه دینی، بی اثر و کم اثر خواهد بود و به همین دلیل باید کوشش نمود تا عوامل مخرب زیست محیطی در پرتو ایمان و تقوی رفع شوند. با توجه به توضیحات فوق به نظر می رسد اگر توصیه های پایداری و حفاظتی بر اصول دینی بنا شوند، از ضمانت اجرایی مستحکمی برخوردار خواهند بود و شک نیست که در آینده نه چندان دور، علم محافظت از محیط زیست نیز همانند سایر علوم به ظرایف و اسرار نهفته بیشتری که در توسعه و سلامت بشری در دیدگاه دینی نهفته است، پی خواهد برد. پیشنهادها با توجه به بررسیهای انجام شده در این مقاله و بحث و نتیجه گیری که به عمل آمد، موارد زیر را به منظور پایداری محیط زیست پیشنهاد می کنیم: ۱ـ به شهادت تاریخ گذشته و معاصر، شگفت انگیزترین رفتارهای اجتماعی (چه در جهت رشد و چه در جهت ارتجاع) بستری اعتقادی داشته اند. بنابراین شایسته است تا جوامعی که عزم خود را به اعتلا و رشد و پایداری زیست محیطی خویش عزم کرده اند از این ویژگی به نحو شایسته استفاده کنند؛ ۲ـ باید بر آگاه سازی افراد بیشتر تأکید شود؛ چرا که افراد هستند که برای تحقق پایداری تلاش می نمایند؛ ۳ـ در سیاست گذاریها و تعیین برنامه های توسعه پایدار، تعادل مد نظر قرار گیرد که مهم ترین آن بها دادن به انسانهاست؛ ۴ـ هیچ قانون و نگهبانی نمی تواند افراد را به احترام گذاردن به محیط زیست مجبور نماید. احترام به محیط زیست، نتیجه آموزش تعالیم دینی در این باره است؛ از این رو، از این نوع آموزشها، باید بیشتر بهره گرفت؛ ۵ـ باید مروج کشاورزی با ملاحظات انسانی آن بود و نباید فراموش کرد تا ایجاد یک نظام کشاورزی پایدار، راهی بس طولانی در پیش است. امید آن که بتوان رسالت ترویجی خود را برای ایجاد نظام کشاورزی با ابعاد انسانی و اخلاقی نشان دهیم و موجبات ترقی و تعالی بشریت را فراهم آوریم؛ ۶ـ برخی از مسئولان در عمل، این اهرم قدرتمند (تلاشهای دینی) در قلمرو حفاظت محیط زیست را مورد بی مهری قرار داده و بدان توجهی نکرده اند و تنها جسته و گریخته اقداماتی صورت داده اند که چندان مؤثر نیست؛ توصیه می شود که مسئولان از این اهرم قدرتمند کمال بهره را ببرند و راهکارهای محافظتی به کمک اعتقادات اسلامی را از طریق تحقیق، تعیین کنند؛ ۷ـ اجرای سیاست توسعه پایدار و بی زیان نیازمند اعمال تغییرات اساسی در معیارها و ارزشهاست. امروزه، دلیل اصلی تخریب محیط زیست، بی مسئولیتی و عدم توجه به ارزشهای والای انسانی است؛ به همین دلیل باید در ارزشها تحولی اساسی صورت گیرد؛ ۸ـ درک مسائل محیط زیست برای اذهانی که امور را از دریچه تنگ منافع خصوصی یا سوداگری صرف می نگرند، آسان نیست. به همین دلیل آموزش عمومی مردم در زمینه محیط زیست، باید در دستور کار رسانه های گروهی و مراکز تبلیغی قرار گیرد تا از این طریق، نگرش آنها را نسبت به طبیعت اصلاح کرد و رفتار آنان را با طبیعت متعادل ساخت؛ ۹ـ کشورهایی که خود را اسلامی می دانند باید طبق اصول و معیارهای ذکر شده در این مقاله عمل کنند؛ باید اندیشه افزون طلبی و سودجویی افراطی را که موجب نادیده انگاشتن تعادل محیط زیست است، کنار بگذارند؛ ۱۰ـ شرایط کنونی ایجاب می نماید تا در تمامی بخشهای علمی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی، اقدامات فوری صورت گیرد. این شرایط، توجه بیشتری از جانب تک تک افراد را می طلبد، همه ما در برابر یک دشمن مشترک (اقدامات برهم زننده و مخل تعادل محیط زیست و نابودی میراث متعلق به نسلهای آینده) مسئولیت مشترک داریم و برای اجرای این مسئولیت، باید بسیج شویم؛ ۱۱ـ اگر بخواهیم از یک فاجعه بشری در آینده جلوگیری کنیم و زمین که تنها مأمن ماست از بین نرود، باید در تعهدات و مسئولیتهای خود نسبت به زمین و حیات موجود در آن، به طور عمیق تجدید نظر نماییم؛ ۱۲ـ آلودگی و نابودی محیط زیست مثل آتش است که هیزم تر و خشک را می سوزاند. تمامی ساکنان کره زمین باید برای پایداری محیط زیست مشارکت کنند. کشورهای اسلامی باید سعی کنند به کشورهای غربی فشار آورند تا بیش از همه مسائل جهانی حفظ محیط زیست را رعایت کنند و به علاوه سهم مالی بیشتری را برای بازسازی و پاکسازی محیط زیست بپردازند؛ ۱۳ـ برای رسیدن به پایداری، همکاری عمیق بین رهبران دینی و دانشمندان محیط زیست، اقتصاددانان، کارشناسان آموزشی و سیاستگذاران توصیه می شود. ۱- توسعه پایدار کشاورزی، مجموعه مقالات توسعه پایدار کشاورزی، باسم پورسعید و کوروش روستا، دانشگاه آزاد ورامین، ۱۳۸۱، ص ۶۹٫ ۲- توسعه پایدار، جامعه روستایی ایران و آبخیزداری، غلامرضا نوروزی، مجله جنگل و مرتع، ۱۳۷۷، شماره ۳۸ ـ ۳۹، ص ۲۴ و ۲۵٫ ۳- مجموعه مقالات اسلام و محیط زیست، منصور شاه ولی و باسم کاوری زاده، انتشارات سازمان محیط زیست، ۱۳۷۸، ص ۱۰۲٫ ۴- shavli, 1994. p 35. ۵- ارزش معنوی اسلام بستر مناسبی برای حفاظت محیط زیست جهان است، منصور شاه ولی، همشهری، شماره ۱۷۰۳، سال ششم. ۶- مجموعه مقالات اسلام و محیط زیست ، منصور شاه ولی و باسم کاوری زاده، سازمان محیط زیست، ۱۳۷۸، ص ۱۰۴٫ ۷- روش شناخت قرآن در اندیشه نوین اسلامی، حامد حسینی، فصلنامه پژوهشی قرآن، شماره ۱، ۱۳۷۷، ص ۶۹ ـ ۷۰٫ ۸- توسعه پایدار کشاورزی، باسم پورسعید و کوروش روستا، دانشگاه آزاد ورامین، ۱۳۸۱، ص ۶۹٫ ۹- درآمدی بر ضرورت توسعه پایدار کشاورزی و روستایی در ایران، هادی عراقی حسینی، فصلنامه اقتصاد کشاورزی و توسعه، شماره ۲٫ ۱۰- توسعه پایدار، جامعه روستایی ایران و آبخیزداری، غلامرضا نوروزی، مجله جنگل و مرتع، شماره ۳۸ ـ ۳۹، ص ۲۴ ـ ۲۵٫ ۱۱- کشاورزی پایدار رهیافتی در توسعه کشاورزی و رسالتی برای ترویج در ایران، سیروس سلمانزاده، مجموعه مقالات ششمین سمینار علمی ترویج کشاورزی، مشهد، دانشگاه فردوسی، ص ۳۷٫ ۱۲- محیط زیست در اسلام، محمد اصغر فاضل، دانشگاه تهران، دانشکده منابع طبیعی، (پایان نامه کارشناسی ارشد). ۱۳- همان. ۱۴- تفسیر نمونه، ناصر مکارم شیرازی و همکاران، انتشارات دارالمکتب الاسلامیه، ۱۳۶۹٫ ۱۵- تفسیر المیزان، محمدحسین طباطبایی، دفتر انتشارات اسلامی، جلد دوم، ص ۹۸٫ ۱۶- گزیده هایی در زمینه بهره وری، مهرداد پورشمس، نشریات سازمان بهره وری ملی ایران، ۱۳۷۴، شماره ۴۵، ص ۴۰٫ ۱۷- محیط زیست و جامع نگری، مصطفی میرسلیم، فصلنامه علمی محیط زیست، انتشارات سازمان محیط زیست، دوره چهارم، شماره ۲، ص ۱۲٫ ۱۸- روش شناخت قرآن در اندیشه نوین اسلامی، حامد حسینی، فصلنامه پژوهشی قرآن، شماره ۱، ص ۶۹ ـ ۷۰٫ ۱۹- سیر تحول نظریه های حفاظت خاک و رویکرد آنها در قرن بیست و یکم، منصور شاه ولی، مجموعه مقالات اولین سمینار علمی ـ کاربردی، و ترویج ماهیگیری، معاونت صید و صنایع وزارت جهاد سازندگی، ۱۳۷۸، ص ۴۷ ـ ۵۰٫ ۲۰- راهکارهایی برای دستیابی به اخلاق زیست محیطی، عمران حیدری، همشهری، سال هفتم، شماره ۱۸۶۴، ص ۷٫ ۲۱- خدا و نظام آفرینش، جعفر سبحانی، انتشارات قائم، ۱۳۵۳٫ ۲۲- روش شناخت قرآن در اندیشه نوین اسلامی، حامد حسینی، فصلنامه پژوهشی قرآن، شماره ۱، ص ۶۹ ـ ۷۰٫ ۲۳- راهکارهایی برای دستیابی به اخلاق زیست محیطی، عمران حیدری، همشهری، سال هفتم، شماره ۱۸۶۴، ص ۷٫ ۲۴- راهکارهایی برای دستیابی به اخلاق زیست محیطی، عمران حیدری، همشهری، سال هفتم، شماره ۱۸۶۴، ص ۷٫ ۲۵- عوامل مؤثر بر مشارکت دامداران در طرح احیای مراتع، کاوه شهیدی زندی، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس تهران، ۱۳۷۳، ص ۱۹۶٫ ۲۶- سلامت انسان، اکولوژی، حسین زیدی اقتدار، نشریه کیهان اندیشه، شماره ۲۶، ص ۵۷٫ ۲۷- سیر تحول نظریه های حفاظت خاک و رویکرد آنها در قرن بیست و یکم، منصور شاه ولی، مجموعه مقالات اولین سمینار علمی ـ کاربردی، و ترویج ماهیگیری، معاونت صید و صنایع وزارت جهاد سازندگی، ۱۳۷۸، ص ۳٫ . کلمات کلیدی : محیط زیست ، پایداری محیط زیست ، پایداری محیط زیست از دیدگاه اسلام ، اسلام توسعه پایدار ، دین ، تعادل ، حفاظت محیط زیست . . . _____________________________________________________________________________________________________ منبع : مجله  فرهنگ جهاد  ، پاییز و زمستان ۱۳۸۲ پایگاه اطلاع رسانی حوزه

سیره رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره طبیعت، کشاورزی و محیط زیست

بسم الله الرحمن الرحیم سیره رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره طبیعت، کشاورزی و محیط زیست . دکتر سید علی حسینی . مقدمه برای ان که سیره پیامبر خدا ـ صلی الله علیه واله ـ و اهمیت گفته های ان حضرت را درباره کشاورزی طبیعت به درستی بشناسیم، مناسب است بیش از ان از شرایط و اوضاع و احوال و اندیشه و اعمال مردم حجاز ان روزگار اگاه شویم. چه این که اشنایی با فضایی که سخنان و اعمال رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ در ان فضا تحقق یافته است بر عمق شناخت و جامع بودن ان می افزاید. بررسی جامع و دقیق کشاورزی در جاهلیت فرصتی فراخ تر و تحقیقی گسترده می طلبد که این مقاله ان را بر نمی تابد و در این جا تنها به مهم ترین مشکلات کشاورزی ان روزگار می پردازیم. اعراب قبیله ای زندگی می کردند و زندگی قبیله ای فرهنگی خاص داشت و خوی تجاوز، جنگ طلبی، تعصب و رقابت و دشمنی های دیرینه با دیگر قبیله ها از ویژگی های ان بود و این موضوع ها تاثیر فراوانی بر کشاورزی و دامداری و حفظ مراتع و درختان در ان روزگار می گذاشت، به دلیل وجود دشمنی ها و جنگ های و یورش های بی رحمانه به قبیله ها و در نتیجه سوزانیدن مزرعه ها، پرکردن چاه های اب، در انحصار قرار دادن انها، نا امنی سرتاسر حجاز را فرا گرفته بود و مردمان همواره از اینده مزارع و دام های خود بیمناک بودند و هر از چندی شعله های سوزان اتش کینه، دشمنی های ریشه دار در قالب جنگ ها و یورش ها جلوه می کردو کشتزارها و نخلستانها می سوخت، دامها به یغما می رفت و چاه ها و چشمه ها ویران می شد از این رو، ناامنی افتی بود که در هر حال می توانست امید کشاورزان را به یاس مبدل سازد و حاصل سال ها زحمت و رنج شان را بر باد دهد. از سویی، اعراب جاهلی از دانش کشاورزی ان روزگار ان گونه که در ایران و امثال ان بود، بی بهره بودند و بر پایه خرافه ها و باورهای بی اساس خود درباره درختان و گیاهان عمل می کردند. به عنوان نمونه، انان به دلیل ترس از برخی از درختان انها را می پرستیدند؛ چه ان که ان درختان را کانون شر و بدی می دانستند و برای رهایی از شر انها راهی جز پرستش انها فرا روی خود نمی دیدند. به همین دلیل بود که دامداری در حجاز رواج بیشتری داشت اما همچنان ناامنی و تجاوز به حقوق دیگران، فرهنگ قبیلگی و اعتقاد به خرافات در خصوص دام پزشکی و مسایلی از این دست، به عنوان مانع هایی بود بر سر راه رشد و شکوفایی دام داری. این نابسامانی ها پیامدهای ویران گری بر زندگی مردم ان روزگار حجاز داشت که مهم ترین انها عبارت بود از: کمبود غذای کافی و مناسب، اختلال در حمل ونقل، مسافرت ها و تجارت های بین شهری، چه این که حمل و نقل و مسافرت های ان روزگار با حیواناتی از قبیل شتر، اسب، استر، و الاغ انجام می شد، که در مکه از اهمیت ویژه ای برخوردار بود و نیز کمبود و گاهی عدم وجود مراتع مناسب و گسترش فقر و فساد و زورمداری و بی بندوباری از دیگر پیامدهای این وضعیت نامطلوب در کشاورزی و دامداری بود. شناخت عمیق پیامبر خدا صلی الله علیه و اله رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ از همه مسایل یاد شده به گونه ای عمیق و دقیق اگاه بود و علت ها و راه های حل مشکلات و پیش رفت کشاورزی را می دانست. او در مکه از مادر متولد شده و در همان جا زیست و به دلیل مسافرت به شام و معاشرت با مردم به خوبی درد و درمان را می شناخت. او خود چوپانی و تجارت و کشاورزی کرده بود و تلخی مشکلات و مسایل یاد شده را چشیده بود. رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ با توجه به شناخت عمیق خود و بر پایه روش خاص خود به میدان امد و اقدامات گسترده ای به عمل اورد که به مهم ترین انها اشاره می شود: گام نخست: فرهنگ سازی و انگیزه افرینی پیامبر اسلام ـ صلی الله علیه واله ـ از سویی الگوی مسلمانان بود: (و لکم فی رسول الله اسوه حسنه) و انان بر پایه اموزه های دینی می باید از او پیروی می کردند: (و اطیعوا الله و اطیعوا الرسول) از طرفی، گفته های ان حضرت وحیانی و الهی بود ومسلمانان می باید انها را به جان می خریدند و به عنوان قانون زندگی تلقی کرده و از انها بهره می بردند: (و ما ینطق عن الهوی ان هو الا وحی یوحی) ان انسان یگانه بی نظیر با سیره عملی و با گفته های خود با فرهنگ لبریز از جهل، خرافه، ستم به ستیز برخاست و فرهنگی نو و بر اساس علم و دانش، واقعیت و عدالت پدید اورد. اینک به نمونه هایی از ان اشاره می شود: چوپانی و کشاورزی و درختکاری پیامبر خدا ـ صلی الله علیه واله ـ مدتی چوپانی کرد، در این مدت هماره کوشید به حقوق دیگران تجاوز نکند و با گوسفندان مهربان باشد، داستان چوپانی و شیوه برخورد ان حضرت با گوسفندان معروف است. از این رو، به جزییات ان اشاره نمی شود. حضرت با دست خود درخت می کاشت و کشاورزی می کرد. در روایتی در این باره امده است: (همه پیامبران خدا جز ادریس (که خیاط بود) کشاورز بوده اند.) در روایت دیگری، از امام صادق ـ علیه السلام ـ چنین نقل کرده اند: (خدای ـ عز و جل ـ از میان کارها برای پیامبرانش ـ علیهم السلام ـ کشاورزی را دوست داشت و برگزید.) امام موسی بن جعفر ـ علیه السلام ـ فرمود: (انان که از من و پدرم بهتر بودند، در زمین کار می کردند. پیامبر خدا، علی، و همه پدرانم، ـ علیهم السلام ـ در زمین کار می کردند و این عمل پیامبران، رسولان، جانشینان انان و بندگان شایسته خدا است.) بر پایه گروهی از روایات ان حضرت به طور مستقیم در درختکاری شرکت می جست. از امام صادق ـ علیه السلام ـ در این باره چنین روایت کرده اند: (امیرالمومنان، علی ـ علیه السلام ـ بیل می زد و زمین را اماده می ساخت و رسول خدا ـ صلی الله علیه و اله ـ با اب دهان، دانه ها و هسته ها را مرطوب می ساخت و در زمین می کاشت... .) ان حضرت تماشای گیاهان سبز و خرم را بسیار دوست می داشت و از نگاه به سیب سرخ و ترنج سرسبز و خرم(به دلیل زیبایی ان ها) شگفت زده می شد. امام علی بن موسی الرضا ـ علیه السلام ـ در این باره فرمودند: (ان رسول الله کان یعجبه النظره الی الاترج الاخضر و التفاح الاحمر.) حضرت خرما را بسیار دوست می داشت، همواره از ان بهره می برد. از امام علی بن الحسین ـ علیهما السلام ـ نقل شده است که همواره دوست داشت انسان خرمایی (خرما دوست) را ببیند، و این بدین سبب بود که پیامبر، خرما را دوست می داشت. از این رو، در روایتی دیگر امده است: (هر کس به این نیت ـ که چون پیامبر خرما دوست داشت، خرما بخورد ـ خرما هیچ ضرری به او نمی رساند.) از امام صادق ـ علیه السلام ـ نقل شده است: (هیچ گاه غذایی همراه با خرما نزد پیامبر ـ صلی الله علیه واله ـ اورده نمی شد مگر ان که ابتدا از خرما میل می فرمود.) روایات به روشنی نشان می دهد که ان حضرت در میدان عمل به کشاورزی اهمیت خاصی می داد و خود و نزدیک ترین یارانش عملا مردمان را به ان تشویق می کردند و این روش و سیره در توجه دادن مردم به کشاورزی اهمیت بسیار داشت. پیامبر خدا ـ صلی الله علیه واله ـ به درستی معتقد بود که انسانها محور اصلی توسعه و شکوفایی جامعه اسلامی و سرسبزی و رونق کشاورزی هستند و بهترین، کوتاه ترین و هموارترین راه برای شکوفایی کشاورزی و دامداری و سرسبزی جامعه اسلامی ان است که مردم از روی اعتقاد در این مسیر گام نهند و در پرتو تغییرات گسترده در اندیشه و باورهای مردم است که می توان به این هدف دست یافت. سخنان ان حضرت درباره اهمیت کشاورزی، درختکاری و دامداری سبب شد که بینش، اندیشه و باورهای مردم به طور گسترده در این باره زیر و رو شود، انان به اهمیت کشاورزی، درختکاری، سرسبزی و خرمی جامعه اسلامی و اصولا ارزش بسیار درختان و فواید و اثار مادی و معنوی انها به طور عمیق پی بردند و در نتیجه در پی سرسبزی، خرمی و رونق کشاورزی جامعه اسلامی برامدند. قطع درختان رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ از قطع درختان، غرق کردن مزرعه ها در اب و سوختن انها حتی در جنگ نهی می کرد و این عمل را در ردیف کشتن کودکان بی گناه و زنان بی دفاع می دانست. از ان حضرت ـ صلی الله علیه واله ـ در این باره چنین نقل شده است: (درختان را اتش مزنید، انها را با اب ویران نکنید، درختان میوه دار را قطع نکنید و مزرعه ها را نسوزانید.) بدین سان سیره رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ این بود که در جنگ ها به شدت از نابودی کشتزاران، نخلستان ها و باغ ها بپرهیزد و مجاهدان را از ان باز دارد و وقتی در زمان جنگ این گونه باشد،در زمان صلح به گونه ای موکدتر و روشن تر باید از درختان و مزرعه ها حفاظت شود و از نابودی انها پرهیز. اب و خاک برای خاک ارزشی خاص قایل بود و قدر ان را بسی گران می دانست تا ان جا که بر خاک سجده می کرد و ان را وسیله طهارت می دانست. و می فرمود: (زمین را برای من هم سجده گاه و هم وسیله طهارت قرار داده اند؛ هر کجا باشم بر خاک ان تیمم می کنم و نماز می خوانم (سجده می کنم).) اب را مایه حیات می دانست و همانند خاک به ان اهمیت می داد درباره ابرها، بادها، باران ها، رودها دریاها و اقیانوس ها، نوشیدن اب، تقسیم ابهای کشاورزی، ابیاری و سهم عظیم اب در سبزی و خرمی و نشاط کره زمین سخن می گفت و ان را مایه حیات می دانست. (و جعلنا من الماء کل شی ء حی) (هر موجود زنده را از اب پدید اوردیم.) اگاه ساختن مردم از سودمندی های گیاهان مردم ان روزگار گرچه از گیاهان استفاده های بسیار می کردند اما از سودمندی های متعدد و متنوع ان اگاهی نداشتند. پیامبر خدا ـ صلی الله علیه و اله ـ باقرایت و تفسیر صدها ایه درباره طبیعت، کشاورزی و ابعاد مختلف ان مردم را از خواب غفلت بیدار ساخت. رسول خدا در پرتو این ایات با عظمت قران به مردمان فهمانید که گیاهان نعمت ناپیدا کرانه الهی هستند، که نه تنها بخش عظیمی از روزی ادمی را فراهم می اورند بلکه بر روان او نیز تاثیر فراوان دارد و ایت و نشانه هستی و قدرت و حکمت خدای متعال و نیز دلیل درستی معاد و رستاخیز بزرگ خدایند.پیامبر، در این باره زوایای جدیدی از دانش و فهم را به روی مردمان ان روزگار گشود، و این نیز بر انگیزه مردم برای کاشت درختان و حفاظت بیشتر از انها و کوشیدن در مسیر کشاورزی و دامداری افزود. کار و تلاش رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ اهل کار و تلاش بود. سخت کوشی های او در ساختن مسجد مدینه، کندن خندق برای دفاع از مدینه، به هنگام چوپانی و در عرصه های مختلف دیگر میان مورخان مشهور است. از یکی از همسران ایشان نقل شده است که در خانه هرگز بی کار دیده نشد و می فرمود بی کاری سنگ دلی می اورد. چون کاری می کرد ان را درست انجام می داد و می فرمود: (... اذا عمل احدکم عملا فلیتقن.) (هر گاه یکی از شما کاری انجام می دهد باید ان را به درستی و نیکویی انجام دهد.) ان حضرت هیچ گاه از سختی و رنج نمی گریخت و می فرمود: (افضل الاعمال احمزها.) (بهترین و با فضیلت ترین کارها، سخت ترین انها است.) پیامبر خدا ـ صلی الله علیه واله ـ که از غزوه تبوک باز می گشت، سعد انصاری از حضرت استقبال کرد، پیامبر ـ صلی الله علیه واله ـ پس از مصافحه با او فرمود: (چرا دستت این قدر زبر شده است؟) او گفت: یا رسول الله! بیل می زنم؛ و با این کار خرج عایله ام را به دست می اورم. پیامبر خدا ـ صلی الله علیه و اله ـ دست او را بوسید و فرمود: (این دستی است که اتش دوزخ به او نمی رسد.) ان حضرت می فرمود: (کسی که از تلاش و دسترنج خود بخورد، مثل برق از پل صراط خواهد گذشت.) بر طبق روایتی دیگر درهای بهشت به روی او باز می شود تا از هر کدام بخواهد وارد شود. در حدیث دیگری امده است: (خدا به او از سر مهربانی و رحمت نظر می کند و هرگز او را عذاب نمی کند.) در پرتو کوشش های پیامبر در این باره بود که سخت کوشی و انجام درست و متقن کارها به صورت بخشی از فرهنگ مسلمانان در امده بود و این سیره رسول خدا در رشد کمیت و کیفیت کشاورزی تاثیر فراوانی گذاشت. دین و دنیا رسول خدا ـ صلوات الله علیه و اله ـ از کار، درختان، حیوانات، پرندگان، زمین، اسمان و... سخن می گفت. اما او این اعمال و وسایل را مانند بیشتر مردم تنها مادی و دنیایی نمی دید. ان حضرت دیانت و شرع را در متن زندگی مردم قابل اجرا می دانست. برای این که ادمی به خدا نزدیک شود و بر معنویت خود بیفزاید، لازم نیست شبان و روزان به عبادت بپردازد بلکه اگر اعمال دنیایی خود را با سمت و سوی خدایی و با نیت الهی انجام دهد، به خدا نزدیک خواهد شد و به مقام های معنوی دست خواهد یافت. به عنوان نمونه ای دیگر، در روایتی از ان حضرت درباره کشاورزی چنین نقل شده است: (هرگاه کشاورزی بذری را از راه حلال در دست خود گیرد، فرشته ای ندا دهد؛ یک سوم برای دهقان، یک سوم برای پرندگان و یک سوم برای چهارپایان. چون ان را بر زمین می پاشد برای هر دانه بذر، ده حسنه برایش می نویسند. چون ان را ابیاری می کند و بذر می روید مانند ان است که در برابر هر دانه، انسان مومنی را زنده کرده است که تا زمانی که ان کشته را درو کند، خدا را می ستاید. چون ان را می کوبد، مانند ان است که گناهانش را له می کند، هنگامی که خرمن را باد می دهد، گناهانش نیز بر باد می روند، زمانی که ان را وزن می کند به سان روز تولدش از گناهان پاک می شود. وقتی ان محصول را به خانه می برد و نان خورهایش شاد می شوند، عبادت چهل سال را برای او می نویسند. هنگامی که از ان به گرسنه، همسایه و بیچاره می دهد. افریدگار او را از عذاب خود در امان نگاه می دارد.) بر پایه این روایت و روایاتی از این دست، کار، کشاورزی و... که بر اساس دیدگاه عرف و مردم از امور دنیایی هستند جنبه دینی نیز پیدا می کند و اجر و پاداش عبادت را دارد. از این رو، مسلمانان افزون بر ان که برای دستیابی به منافع اقتصادی خود به کشاورزی دست می یازیدند، به دلیل رسیدن به فضیلت ها و پاداش های معنوی نیز انگیزه دو چندان برای استقبال از ان و استقامت و پایداری در انجام ان داشتند. عدالت ورزی ایات متعددی از قران کریم درباره عدالت است، پیامبر خدا ـ صلی الله علیه و اله ـ بر پایه این ایات از مسلمانان می خواست در همه زمینه ها، در برخورد با همسران، فرزندان، خویشان و یکایک افراد جامعه عادلانه عمل کنند و خود حضرت الگوی یگانه و بی همتای اجرای عدالت بود که هرگز از ان روی بر نتافت. خدای متعال در قران می فرماید: (قل امر ربی بالقسط) ای رسول ما! به مردم بگو خدای مرا فرمان داده است تا قسط و عدالت را بر پا کنیم.) (و امرت لاعدل بینکم) (به من امر شده است که میان شما به عدالت رفتار کنم.) حضرت می فرمود خداوند متعال به نه چیز مرا سفارش کرده است: ...اجرای عدالت در حال خشنودی یا خشمناکی. یکی از انها است. ان حضرت در توصیف و ستایش علی ـ علیه السلام ـ می فرمود: (انه... اعدلکم فی الرعیه... .) (علی ـ علیه السلام ـ در رفتار با مردم از همه شما عادل تر است.) رابطه عدالت اجتماعی که رسول خدا ـ صلی الله علیه و اله ـ الگو و پیشتاز ان بود و از جلوه ها و ارکان سیره رسول خدا ـ صلی الله علیه و اله ـ است با پیشرفت کشاورزی در ان روزگار، روشن است؛ زیرا کسی که از سر انصاف و بر اساس عدالت زندگی کند، باید بکوشد و با استفاده از سرمایه های طبیعی و غیر طبیعی که مهم ترین انها در ان روزگار (زمین و اب) بود ـ به عبارت دیگر از طریق کشاورزی ـ به روزی حلال دست یابد. چنین کسی نمی تواند با حمله به قبیله ها و به یغما بردن اموال انان و تاراج ثروت های مردم و شبیخون زدن بر این و ان و کاروان ها، سرمایه ای رقم زند و از ان بهره برد. به همان سان که مجاز نیست به کارگران، بردگان و دهقانان خود ستم ورزد و حاصل رنج های انان را سرمایه و مال خود سازد، بلکه باید در پی کار مشروع و شغل حلال باشد که در ان زمان کشاورزی و دامداری در راس انها بود. در زمان جاهلیت ستمگری، زورمداری، حمله و شبیخون به قبیله های رقیب و کاروان ها، ستم ها و اجحاف فراوان بر دهقانان، کارگران و بردگان از روش هایی بود که میان قبیله ها به فرهنگ تبدیل شده بود و پیامدهای این روش زشت و این فرهنگ سیاه ان بود که کشاورزی شکوفا نشود. درست به عکس عدالت که زمینه اجتماعی رشد و بالندگی کشاورزی را فراهم می اورد. ابادانی زمین به عنوان وظیفه پیامبر خدا ـ صلی الله علیه واله عمران و ابادانی زمین را که کشاورزی از مهم ترین عوامل ان به شمار می رود، تنها به عنوان بر اورنده نیازهای مادی و معنوی خود نمی دانست، بلکه به دلیل فرمان خداوند متعال، ان حضرت همواره در پی ان بود که شهرها و روستاها در قلمرو حکومت اسلامی، سرسبز و خرم باشد. از این رو، همان طور که نقل شد از هر گونه قطع درختان و کندن گیاهان نهی می کرد. خدای متعال در قران می فرماید: (هو انشاکم من الارض و استعمرکم فیها) (او خدایی است که شما را از زمین و خاک افرید و برای اباد کردن زمین بر گماشت.) بدین سان خداوند متعال از ادمیان می خواهد در پی اباد کردن زمین باشند و نه در پی سلطه بر زمین و زمینیان ان هم به هر قیمت و لو به قیمت تخریب منابع طبیعی و محیط زیست، ان گونه که در روزگار ما روش سیاستمداران کشورهای استکباری است. در زمان حکومت جهانی حضرت ولی عصر، ان حضرت که سیره اش مانند سیره رسول خداـ صلی الله علیه واله ـ است این راه و روش را احیا می کند. بر طبق روایات در زمان ان حضرت جهان سرسبز و خرم می گردد و کشاورزی و درخت کاری رونق خاص و گسترده ای می یابد. پرهیز از اسراف پیامبر خدا ـ صلی الله علیه واله ـ از هر گونه اسراف و تبذیر در تمام عرصه های زندگی و در بهره وری از همه چیز پرهیز می کرد، به ویژه از اسراف در منابع طبیعی. به عنوان نمونه از اسراف در اب دوری می کرد و ان را حرام می دانست، ان حضرت حتی از اسراف در اب وضو و در اب غسل به شدت نهی می کرد و می فرمود: (در اینده گروهی از امت من خواهند امد که یک مد اب را برای وضو و یک من را برای غسل کم می شمارند، انان بر خلاف سنت من عمل می کنند.) رفتار پیامبر خدا ـ صلی الله علیه واله ـ درباره حیوانات، دامداری، کشاورزی، قطع درختان، انواع میوه ها و سبزی ها، درختکاری، کار و تلاش، اب و خاک، اسراف و قناعت و وسایلی از این دست سبب شد مسلمانان درباره کشاورزی و طبیعت و محیط زیست دارای فرهنگ خاص و سازنده ای شوند، فرهنگی که به زیر بنای تمدن عظیم اسلامی درباره کشاورزی شد. اما تنها سیره عملی ان حضرت سبب پدیدار شدن این فرهنگ شکوه و سازنده نشد بلکه بیانات ان حضرت نیز در این باره سهم به سزایی داشت. زمین و خاک رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ فرمود: در شب معراج خداوند متعال به من چنین فرمود: (زمین را برای تو و امت تو سجده گاه و پاک و پاک کننده قرار دادم.) حضرت در روایتی دیگر فرمودند: (زمین با شما رام و مهربان است؛ بر ان تیمم می کنید در زمان حیات بر روی ان نماز می خوانید و پس از مرگ جسد شما در ان دفن و ضمیمه ان می شود و این از نعمت های خداست ـ که ستایش برای او است ـ پس بهترین چیزی که بر ان سجده می شود، زمین پاک است.) در روایتی دیگر از رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ چنین نقل شده است: (بر زمین مسح و تیمم کنید؛ زیرا زمین مادر و زادگاه شما و با شما مهربان است.) گام دوم: ایجاد امنیت از طریق قانون گذاری دومین گام بسیار مهم رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ ایجاد قوانین مرتبط با حوزه کشاورزی بود. قوانینی که از یک سو، امنیت را برای کشاورزان، دامداران، مرتع داران و باغ داران به ارمغان اورد و برای انان ارامش و اطمینان به اینده و اعتماد به شغل خود پدید اورد و از سویی، سبب استقبال گسترده مردم از کشاورزی و دامداری شد. همان طور که پیش تر اشاره شد در سایه جنگ ها، شبیخون ها، اختلاف های مختلف و فراوان، عمیق و با سابقه میان قبیله ها رواج ستم و نبود عدالت و زورمداری میان سران قبیله ها و حکومت زور و زر بر مردمان، امنیت از کشاورزی، کشاورزان و دامداران سلب شده بود، انان همواره از اینده چاه های اب، باغ ها، مزرعه ها، مرتع ها و دام های خود دل نگران بودند و نسبت به اینده شغلی خود مضطرب و نامطمین. پیامبر خدا ـ صلی الله علیه و اله ـ با ترویج عدالت و مخالفت شدید و مبارزه بی امان علیه ظلم و ستم، محترم شمردن مالکیت ها و ظلم دانستن هر گونه تجاوز به اموال و مزرعه های مردم و وضع قوانین متعدد و مختلف درباره زمین و اب، امنیت ماندگاری را برای کشاورزان و دامداران به ارمغان اورد که به طور فشرده در این بخش به ان اشاره می شود. ۱ ـ حقوق اب ها و مرتع ها در ان روزگار که چشمه ها و چاه ها در منطقه عربستان محدود بود، وقتی گروهی می خواستند بخشی از مرتع ها و زمین ها را در انحصار خود در اورند و دیگران را از استفاده از انها محروم سازند، چشمه ها و چاه های ان منطقه را که اندک بود، در اختیار گرفته و نمی گذاشتند گوسفندان و دیگر چهارپایان انان از اب انها بنوشند. وقتی نوشیدن اب در این منطقه برای چهارپایان ممکن نبود، طبعا نمی توانستند چهار پایان خود را در ان مرتع ها بچرانند؛ زیرا احشام پیش از علوفه و غذا به اب احتیاج دارند. انان با این ترفند مرتع ها را به اسانی در اختیار و انحصار می گرفتند؛ چه این که حفاظت از یک یا چند چاه اب چندان دشوار نبود؛ بر خلاف حفاظت از ده ها هکتار مرتع که نیازمند به امکانات فراوان بود و مشکلات زیادی داشت. ان حضرت ـ صلی الله علیه واله با وضع قوانین و دستورهایی این شکل را از میان برداشت، به گونه ای که عادلانه، هم صاحبان زمین های نزدیک به اب و هم مالکان مزرعه ها و باغ های دور و دورتر هم بتوانند از انها بهره برند. در روایتی از ان حضرت این گونه نقل شده است: (امام صادق ـ علیه السلام ـ فرمود: جدم رسول خدا ـ صلی الله علیه و اله ـ منع فرمود که مازاد اب سد و حق ابه رودخانه رابفروشند.) ان حضرت فرمود: (کسی که در برابر سیلاب و یا رودخانه سدی ایجاد کند تا بهتر بتواند کشت و درختان خود را ابیاری کند، بعد از ابیاری نمی تواند مازاد ان را بفروشد، فقط می تواند به همسایه خود عاریه دهد تا در نوبت های بعدی پس بگیرد.) امام صادق ـ علیه السلام ـ فرمودند: (جدم رسول خدا ـ صلی الله علیه و اله ـ مقرر فرمود از سیلاب وادی مهزور به این صورت بهره برداری شود: کشاورزی که در بالای دره قرار دارد جلو اب را سد کند و اب را بر پای نخل های خود هدایت کند و تامل کند تا ارتفاع اب در کرت ها به استخوان غوزک پا برسد و اگر زراعت زمینی دارد اب را بر روی زراعت روان دارد و صبر کند تا ارتفاع اب به روی غوزک پا برسد. پس از ان اب بند و سد را باز کند تا اب سیلاب به باغ ها و مزارع بعدی برسد.) امام صادق ـ علیه السلام ـ در جای دیگر چنین فرمود: (قضاوت رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ میان اهل مدینه درباره ابهایی که با ان درختان خرما را ابیاری می کردند چنین بود که نباید مردم از استفاده از اب چاه ها محروم و ممنوع شوند؛ و میان اعراب بادیه نشین چنین قضاوت فرمود که نباید جلو استفاده مردم از اضافه اب چاه را گرفت تا در نتیجه نتوانند ازمرتع ها بهره برند و فرمود(در اسلام) ضرر و ضررزدن به دیگران جایز نیست.) از این حدیث استفاده می شود که گروهی از مردمان مدینه از استفاده دیگران از چاه های اب برای ابیاری نخل ها جلوگیری می کردند، رسول خدا به طور قاطع در برابر انان ایستاد و ان را ممنوع اعلام کرد. ان حضرت حکم کرد که صاحبان چاه ها و چشمه ها پس از ان که به مقدار نیاز خود از ان استفاده کردند، حق ندارند جلوی استفاده دام ها را از اب مازاد بر نیاز خود، بگیرند تا در نتیجه چون دام ها اب برای خوردن در ان منطقه ندارند از مراتع ان منطقه نیز محروم شوند. نکته بسیار مهم در پایان این روایت است که حضرت رسول ـ صلی الله علیه واله ـ به علت این حکم خود اشاره می فرمایند که در اسلام ضرر زدن به خود و دیگران جایز نیست و جلوگیری از نوشیدن دام ها از اب چاه ها نوعی زیان رسانی به انها و صاحبان انها به شمار می اید. بدین سان، پیامبر خدا طی این حکم جلوی محروم کردن مردم را از اب چاه ها و از مرتع ها گرفت. در حدیث دیگری ان حضرت فرمود: (کسی که مانع استفاده از اب های جاری و روان شود، ملعون است.) نیز ان حضرت فرمود: (مسلمانان در سه چیز مشترک اند، اب، مرتع و اتش.) مشکل دیگر درباره اب ها ان بود که روستاهای واقع در بالا دست و نزدیک منطقه محل جریان و سرچشمه اب می توانستند جلوی جریان اب را به مزرعه ها و نخلستان های پایین دست بگیرند و از رسیدن اب به مزارع و باغ ها و نخلستان های انها جلوگیری کنند. بدین سان حضرت به ان دسته از مردم که در پی به دست گرفتن انحصار زمین های مرغوب و یا زمین های منطقه ای خاص و یا اب ها و مرتع ها بودند، اعلام داشت که بر پایه قانون اسلام مجاز نیستند به این عمل دست زنند و باید این اندیشه و روش را از خود دور کنند و همان طور که خواهد امد زمین از ان کسی است که ان را احیا کند. در روایتی دیگر این مساله به صورت قانونی کلی از سوی ان حضرت بیان شده است. امام صادق ـ علیه السلام ـ فرمود: (جدم رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ درباره ابیاری نخلستان ها با سیلاب مقرر فرمود که نخست نخلستانهای بالادست، قبل از نخلستان های پایین دست ابیاری شوند، به گونه ای که اب به اندازه غوزک پا در انها جمع شود. ان گاه اب به زمین های پایین هدایت شود و این روش همچنان ادامه می یابد تا ابیاری باغ ها و نخلستانها به فرجام برسد و اب تمام شود.) از این روایت ها و روایت های مشابه نکته های مختلفی به دست می اید: ۱ ـ مقصود از سیلاب، اب های باران و خدادادی است در مقابل ابهایی که مالک خاص دارد و نه سیلاب به معنای عامیانه ان. حضرت ـ صلی الله علیه واله ـ می فرمود این اب در انحصار گروهی خاص نیست. ۲ ـ همان طور که در روایات خواندیم این اب در انحصار گروهی خاص نیست و همه صاحبان باغ ها و مزرعه ها می توانند از ان استفاده کنند. ۳ ـ در شیوه ابیاری و تقسیم اب ـ که بسیار اهمیت داردـ رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ مقرر فرمود به ترتیب از زمین های بالا به سمت پایین ابیاری شروع شود. به نظر می رسد این بهترین شیوه تقسیم برای صرفه جویی از اب و بهینه ترین بهره برداری از اب در مناطق مشابه است؛ چه این که در این روش افزون بر این که همه زمین ها سیراب می شوند، هم نیروی انسانی کم تری برای تقسیم اب مورد نیاز است و هم نزاع و اختلاف پیش نمی اید. ۴ ـ صاحبان زمین ها و باغ های بالادست مجاز نیستند هر مقدار که بخواهند از اب استفاده کنند؛ بلکه تنها حق دارند به مقدار معقول، یعنی اندازه ای که نیاز درختان و مزرعه های انها را بر اورده کند، از ان اب ها استفاده کنند، به همان سان که انان نمی توانند این اب را به روستاها و مالکان زمین های میان دست و پایین دست بفروشند و یا به هر شکل انان را از این اب محروم سازند. به عنوان نمونه، هر گاه مشاجره ای و نزاعی میان دو روستا واقع شد، جلوی اب را بگیرند. بدین سان بود که صاحبان مزرعه ها و زمین های پایین دست از امنیت برخوردار شدند. ۵ ـ همان طور که در این روایات خواندیم فروختن اب های رودخانه ها و اب های خدادادی جایز نیست و نیز فروش مرتع های عمومی، اما هر گاه کسی از طریق مشروع مالک اب و مرتع شده باشد، فروش ان جایز است و می تواند اب یا مرتع خصوصی خود را که به طور قانونی فرا چنگ اورده بفروشد و یا اجازه دهد. مانند ابی که ان را حیازت کرده باشد یا اب چاهی که ان را حفر کرده باشد صد البته در چهارچوب احکام شرعی. ۶ ـ درباره مالکیت اب و مراتع و ابیاری احکام فقهی مختلف و بسیار دقیقی وجود دارد که این مقاله در پی تبیین دقیق انها نیست و خوانندگان ارجمند به منابع فقهی مراجعه کنند. افزون بر ان چه اورده شد پیامبر خدا ـ صلی الله علیه واله ـ مسایل بسیار مهم حقوقی زمین و اب را برای مردم، به عنوان حکم شرع، بیان فرمود که فهرست انها به قرار زیر است: یک: حریم قنات ها، چاه ها و چشمه ها، ان حضرت با تبیین دقیق حریم قنات ها، چاه ها، و چشمه ها از خشکانیدن چاه های دیگران جلوگیری کرد، و اجازه نداد کسی با حفر چاه یا قنات در حریم منابع ابی دیگران به انان ضرر برساند. حتی رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ حریم درختان را با دقت بیان فرمود؛ دو: نهی شد از سوزاندن، غرق کردن و از بین بردن مزرعه ها و درختان حتی در حال جنگ؛ سه: احکام فقهی خرید و فروش زمین، اب، انواع محصولات کشاورزی که فقه اسلامی به ویژه فقه شیعه در این باره از محتوای بسیار غنی برخوردار است و این نکته نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار است؛ چهار: احکام فقهی اجاره زمین، که روایات فراوانی در این باره از ان حضرت رسیده است؛ پنج: احکام مزارعه؛ مزارعه به معنای ان است که مالک زمین ان را به دهقانی واگذارد تا او در ان زمین کشت کرده و محصول طبق توافق طرفین میان انها تقسیم شود. این مساله بسیار مهم است، چه این که حق دهقان و مالک زمین در مکتب های مختلف مورد توجه قرار گرفته است؛ شش: احکام مساقات؛ مساقات به این معناست که شخصی اداره و ابیاری درختان و باغ خود را به دیگری واگذارد و در مقابل بخشی از محصول ان را ـ طبق توافق طرفین ـ به او واگذارد؛ هفت: احکام فقهی زمین غصب شده و کسی که در زمین دیگران درختی بنشاند و یا کشاورزی کند؛ هشت: احکام احیای زمین های موات و مقررات مرتبط به ان و شرایط ان؛ نه: مسایل مرتبط به انفال و احکم فقهی انها و نیز مباحات عامه و مشترکات. به عنوان نمونه برخی از احادیث رسیده از رسول اخدا ـ صلی الله علیه و اله ـ درباره گروهی از مسایل یاد شده (احیای موات) در این بخش نقل می شود. امام صادق ـ علیه السلام ـ فرمود: (جدم، رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ معاوضه و معامله خرمای سر درختی با خرمای خشک و خوشه درو نشده را با گندم ممنوع ساخت و نیز منع فرمود که حق ابه و اب های روان رودخانه را به دیگران بفروشند. فقط حق دارند به دیگران تفویض کنند و همچنین مازاد ابی که سد بسته اند فقط می توانند به همسایگان خود عاریه دهند.) همان طور که اشاره شد ان حضرت حتی مسایل ریز را در این باره تبیین می فرمود. از امام صادق ـ علیه السلام ـ در این باره چنین نقل شده است. (باید میان دو چاه اب در زمین سخت، پانصد ذراع (۲۶۰ متر) فاصله باشد و در زمین سست هزار ذراع.) امام صادق ـ علیه السلام ـ فرمود: (شخصی قناتی در کوهستان حفر کرده بود که یک سال تمام اب ان یک سان برقرار بود. شخص دیگری در همان کوهستان و در کنار او قنات دیگری حفر کرد. میان این دو تن نزاع در گرفت که این قنات به قنات دیگری خسارت زده است. جدم رسول خدا ـ صلی الله علیه و اله ـ فرمود: باید هر شب به یک قنات بروند و اندازه بگیرند تا معلوم شود اب کدام یک از دو قنات کم می شود. اگر قنات دومی اب قنات اول را بکشد، باید ان را پر کند و اگر قنات اولی اب قنات دوم را بکشد، صاحب دومین قنات حقی بر صاحب قنات اول نخواهد داشت.) بر طبق روایتی دیگر امام صادق ـ علیه السلام ـ فرمود: (مردم مدینه باغ ها و نخلستان های خود را می فروختند و یک یا دو درخت ان را برای مصارف شخصی استثنا می کردند. چون هنگام برداشت محصول میان صاحب باغ و صاحب درخت نزاع و مشاجره می شد، جدم رسول خدا ـ صلوات الله علیه واله ـ حکم فرمود که هر درختی به اندازه شاخه های ان حریم حقوقی دارد و صاحب درخت حق دارد به همین مقدار از سطح زمین و فضای زیر درخت استفاده کند.) بر طبق روایتی دیگر، رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ فرمود: (حریم نخل به اندازه طول شاخه های ان است.) در برخی از این روایات پس از ان که پیامبر خدا ـ صلی الله علیه واله ـ حریم قنات، چاه و یا نخل و دیگر مسایل مرتبط به انها را بیان فرموده اند، در پایان اشاره کرده اند که در اسلام ضرر وجود ندارد و نباید به دیگران ضرر زد و از نفع رساندن به یکدیگر امتناع نورزید. همه می دانیم که نباید به دیگران ضرر زد و باید هماره از تجاوز به حقوق دیگران پرهیز کرد و در استواری عدالت کوشید. این شعار کلی است که تا مصداق های ان شخص نشود، در عمل چندان تاثیری ندارد، چرا که بسیاری از ظالمان همواره زیر چتر عدالت جویی ستم کرده پا روی حقوق دیگران گذاشته اند. همان طور که اشاره شد پیامبر خدا ـ صلی الله علیه واله ـ همواره فریاد عدالت خواهی داد و ایات عدالت را بر مردمان می خواند و با تعبیری رسا و زیبا از عظمت ستم ستیزی سخن می گفت، اما ان حضرت هرگز به این گفته ها بسنده نکرد و در عرصه عملی در حوزه حقوق مردم در مزرعه ها، باغها، نخلستان ها و اب ها مصداق های عدالت را مشخص کرد و ان را از مرحله گفته و شعار به مرحله اجرا و عمل وارد ساخت. رسول خدا ـ صلی الله علیه و اله ـ در این باره بسی شفاف و دقیق احکام الهی را که به طور کامل عادلانه بود، و حقوق همه اقشار را تامین می کرد، بیان کرد و خود بر طبق انها میان مردم حکم می کرد و در پرتو این قضاوت ها و دستورهای دادگرانه بود که عدالت را در عرصه مسایل زمین، اب و کشاورزی گسترانید و استوار ساخت. اب و زمین احیای موات همان طور که اشاره شد رسول خدا ـ صلی الله علیه و اله ـ با سرزمین سوخته و کشاورزی و دام داری نابسامانی مواجه بود. از سویی به هم ریختگی و بی نظمی و نبود سیاست روشن و سودمندی در این باره، و از سویی، ابهامات گسترده در حقوق اب و زمین که دستمایه اصلی کشاورزان است افزون بر دیگر مشکلات که گروهی از انها گفته امد، کشاورزی و دام داری را تا مرحله از هم پاشیدگی پیش برده بود. پیامبر خدا ـ صلی الله علیه واله ـ در ان شرایط خاص اعلام فرمود هر کس زمینی از زمین های بایر و موات را اباد کند از ان او خواهد بود. امام باقر و امام صادق ـ علیهما السلام ـ فرمودند: (رسول خدا ـ صلوات الله علیه و اله ـ فرمودند: (من احیا ارضا مواتا فهی له.) (هر کس زمین مرده را اباد کند صاحب زمین خواهد بود.) ان حضرت فرمود: (هر کس درختی بنشاند یا پیش از دیگران، زمینی را حفر کند (چاه اب یا قناتی حفر کند) یا زمین مرده را اباد کند، پس به حکم خداوند عزوجل و رسولش ـ صلی الله علیه و اله ـ این درخت، چاه، و زمین از ان او خواهد بود.) این حکم مرهمی بود شفابخش که بر زخم کهنه کشاورزی ان روزگار گذاشته شد، و بارقه امید در چشمان کشاورزان درخشید. در ان روزگار که حفرقنات، کندن چاه، اباد کردن زمین و ان را به مرحله محصول دهی رسانیدن کار بسیار دشواری بود، ولی نتیجه فهم و سازنده ای برای صاحبان انها داشت. زمین های اطراف مدینه و دیگر شهرهای حجاز و جامعه اسلامی فراوان بود و رغبت و انگیزه برای انجام این کار بزرگ، کم بود؛ زیرا تضمینی برای حفظ و عدم تخریب ان وجود نداشت؛ پیامبر خدا ـ صلی الله علیه واله ـ با اعلام قاطع مالکیت برای احیا کنندگان و مقدس ساختن ان در پرتو قاعده پیوند دین و دنیا و ایجاد فرهنگ سازی برای کشاورزان و کشاورزی در اعماق جان مسلمانان انگیزه های بسیار نیرومند و همت های والایی در این باره افرید، چه این که ارزش و فضیلت کشاورزی را به انان فهمانید. بدین سان زمین ها را به کسانی که در پی ابادانی انها بودند، واگذار می کرد و از طرفی، از دست نااهلان باز می ستاند. نیز به کسی اجازه نمی داد زمین ها را غرق کند و دیگران را از بهره وری از انها محروم گرداند. اینها سبب شد امنیت سنگینی بر سر مساله زمین و قوانین ان سایه افکند و در سایه ارامش افرین این امنیت شغلی و مالی بود که مردمان بسیاری به کشاورزی روی اوردند. در موازات همین مساله رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ مسایل اب را نیز حل کرد، بدین سان که زمینه استفاده از اب های عمومی را برای همگان فراهم ساخت و اب های عمومی را تعریف کرد و چگونگی تقسیم و توزیع انها را معلوم ساخت و از ملکیت مشروع مالکان چاه ها به طور قاطع حمایت کرد. در واقع، تعیین روشن احکام فقهی و حقوقی اب و زمین زمینه را برای رشد شتابان و شکوفایی گسترده کشاورزی و باغ داری در جامعه اسلامی فراهم ساخت. گام سوم: اجرا، پی گیری، و استقامت بی شک قانون خوب و عادلانه شرط توسعه و پیش رفت است، اما شرط لازم است و نه شرط کافی. قانون برای عمل است و خود به تنهایی تاثیری ندارد. در بسیاری از کشورها در روزگار ما قانون های خوبی وجود دارد اما به ان عمل نمی شود و در نتیجه از ازادی، عدالت و پیش رفت فقط اسمی مانده، همان طور که اعتقاد به اسلام و افتخار به قران و رسول خدا و امیرمومنان ـ علیهما السلام ـ گر چه بسیار خوب است اما وقتی جامعه اسلامی می تواند سربرافرازد و به قله فلاح و سعادت صعود کند که قران را کتاب زندگی و رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ را الگوی خود قرار دهد، و رمز و راز عقب ماندگی کشورهای اسلامی را در روزگار ما در این نکته مهم باید جست وجو کرد. مسلمانان در روزگار ما جز اندکی از انان عملا قران را مهجور کرده و به ان پشت کرده اند، و سنت رسول خدا را جز در بخشی از زندگی خود وارد نکرده اند. مقصود ان نیست که همه مسلمانان این گونه اند، بلکه جامعه های اسلامی رنگ و رو و سمت و سوی قرانی و نبوی ندارند. پیامبر خدا ـ صلی الله علیه واله ـ به شدت و با دقت به قوانین وضع شده خود پای بند بود. ان یگانه روزگار و سرور پیامبران همه توان خود را در مسیر اجرای این دستورها و قوانین مصروف داشت؛ خود نخستین، بهترین و دقیق ترین کسی بود که به قانون های مرتبط به زمین، اب و مراتع و دام عمل می کرد، با دست خود درخت می کاشت، در جنگ ها ـ جز در موارد ضروری که قانون اجازه داده است ـ از قطع درختان، به اتش کشیدن مزرعه ها و غرق کردن نخلستان ها امتناع می ورزید و خلاصه خود کشاورزی می کرد و می فرمود همه پیامبران جز ادریس ـ کشاورز بوده اند. بر پایه برخی از روایات، پیامبر خدا ـ صلی الله علیه واله ـ که می فرمود: (هر کسی زمینی را اباد کند، صاحب ان خواهد شد)، جلوی برخی واگذاری های زمین را گرفت و تنها زمین هایی را که به اهلش واگذار شده بود، پس نگرفت. پس از جنگ خیبر، برای این که زمین های خیبر اباد یا ابادتر شود، زمین ها را به اهل خیبر واگذاشت تا در انها کار کنند و انها را اباد کنند و مالیات و اجاره ان را به حکومت اسلامی بپردازند. همواره در زندگی شخصی خود با استفاده از راه های مختلف می کوشید ارزش کشاورزی را بنمایاند. وقتی سوال می شد کدام مال، بهترین مال است برای صدقه دادن. پاسخ داد: (محصولات کشاورزی و گوسفند) و نیز در پاسخ به این پرسش که بهترین ثروت جیست؟ فرمود: (بهترین ثروت کشاورزی است اگر به طور صحیح و اصلاح شده انجام گیرد و زکات ان داده شود. و در مرحله بعد به دامداری اشاره فرمود و ان را پس از کشاورزی بهترین کار دانست و در مرتبه سوم فرمود: درختان استوار و بلند خرما که در گل می رویند و درختانی که در بیابان های خشک و تفتیده میوه می دهند. و در پایان دوباره به درخت خرما اشاره کرد و از فروختن ان نهی فرمود.) بر طبق روایتی دیگر فرمود: (بهترین مال دسته های طولانی، شکیل و منظم خرما و درختان میوه دار است.) بدین سان، ان حضرت بسیار از فضیلت کشاورزان و کشاورزی، درخت کاری سخن می گفت، و این مساله را به روش های مختلف در ذهن های مسلمانان تثبت می کرد. به گونه ای که ارزش کشاورزی برای انان به صورت فرهنگ در اورد. به عنوان نمونه، ان حضرت خود خرما کاشت، از ارزش اقتصادی درختان خرما ـ طبق همین روایات ـ با تعبیرهای خاص یاد می کرد، خرما بسیار می خورد و از سودمندی های ان سخن می گفت. ان حضرت از درخت خرما با عنوان (عمه) یاد می کرد به هماهنگی شگفت اور خرما با بدن ادمی اشاره می کرد و می فرمود: (نخل از گل ادم ـ علیه السلام ـ خلق شده است.) درخت خرما را از میان درختان به مردان مومن تشبیه می کرد. هرگاه برای حضرت خوراکی می اوردند که خرما نیز با ان بود، در اغاز از خرما میل می کرد. به طور خلاصه پی گیرهای رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ برای اجرای سیاست های فرهنگی، علمی، بازرگانی ـ که در این مقاله به دلیل فشردگی ان مورد بحث قرار نگرفت ـ اقتصادی مستمر، با جدیت و قاطعیت بود. و این گام؛ یعنی اجرای مداوم و بی وقفه سیاست ها، دستورالعمل ها و قوانین مربوط به کشاورزی در ایجاد مختلف اثار و برکات فراوانی برای جامعه اسلامی است. گام چهارم: اموزش و توسعه دانش کشاورزی قران کریم در چند ایه، پیامبر خدا ـ صلی الله علیه واله ـ را این گونه پیامبری می داند که از میان مردم برخواست و کتاب خدا و حکمت را به انان اموخت: (هو الذی بعث فی الامیین رسولا منهم یتلوا علیهم ایاته و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمه و ان کانوا من قبل لفی ضلال مبین) (ان خدای کسی است که در میان ان درس ناخواندگان فرستاده ای از ایشان برانگیخت تا ایات او را برای انان بخواند و انان را پاکیزه سازد و به انان کتاب و حکمت را اموزد. هر چند پیش از ان در گمراهی اشکار بودند.) در ده ها ایه از ایات قران از ارزش دانش، علم، تفکر، تامل و عناوینی از این قبیل سخن به میان امده است، از نگاه ایاتی که پیامبر خدا ـ صلی الله علیه و اله ـ بر مردمان می خواند (هرگز دانشوران و جاهلان برابر نیستند) در واقع، جاهلان کورانی هستند که نمی توانند در مسیر زندگی راه را از چاه بشناسند. از این رو، هماره در معرض سقوط و لغزش گام بر می دارند. به عبارت دیگر دانش همانند نور است که پرتو می افکند و مسیر زندگی ادمی را روشن می کند و از حکمت و دانش است که خیر و برکت فراوان برمی خیزد و کسی که از دانش، بینش و حکمت برخوردار نیست، نمی تواند به خیر و سعادت نایل اید. به طور خلاصه، اموزش دین، دانش و حکمت در متن تعالیم رسول خدا ـ صلی الله علیه و اله ـ قرار داشته است و احکام مرتبط به اب، زمین، درختان، دامداری و دامداران و کشاورزان در زمره این تعالیم است. ده ها روایت رسیده از ان حضرت بیانگر این واقعیت است که رسول اعظم اسلام ـ صلی الله علیه واله ـ در این باره بسیار کوشید و کوشش هایش در حوزه اموزش تاثیر فراوان داشته که این موضوع به نوبه خود شایسته تحقیق مستقل است و در این مقاله به همین اندازه در این باره بسنده می شود. گام پنجم: به سوی اجرای عدالت ابر و باد و مه و خورشید و فلک باید در کار ایند تا ابرها بر فراز اسمان به حرکت در ایند و باران، این رحمت الهی بر زمین فرو ریزد و زمین اماده برای کاشت گیاهان و درختان شود و علوفه ها از ان سر برافرازند و از سویی، غذای دام ها فراهم اید و از طرفی، اب ها در منابع زیرزمینی ذخیره شود و این اب و خاک و روییدنی ها سرمایه عظیمی هستند که خداوند متعال از سر لطف در اختیار ادمی نهاده است. این سرمایه از ان همه مردمان است و همگان در ان شریک اند: (و الارض وضعها للانام فیها فاکهه و النخل ذات الاکمام و الحب ذو العصف و الریحان فبای الاء ربکما تکذبان) بر طبق این ایه، این نعمت بزرگ الهی برای مردمان است و اگر گروهی خاص از این نعمت بی همتای الهی بهره مند شوند و دیگران از ان محروم باشند، عدالت، به ویژه عدالت اقتصادی که از اهداف مهم بعثت انبیا به ویژه رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ و حکومت نبوی بود، در این باره به درستی اجرا نشده است. عدالت وقتی به منصه ظهور می رسد که زمین داران، دامداران و کشاورزان سهمی از محصول های خود را برای فقیران و حکومت اسلامی کنار نهند. این سهم در فقه اسلامی در قالب خمس و زکات مطرح شده است. بی شک سود کشاورزان از محصول های مختلف یکسان نیست، چگونگی به دست اوردن اب برای کشاورزی، و کاشت و برداشت دام ها و چرانیدن و علوفه دادن دام ها یکسان نیست و گاه تفاوت انها بسیار فاحش و بزرگ است و عدالت ایجاب می کند که زکات انها نیز متفاوت باشد و این موضوع نیز در خود پژوهشی مستقل است که در این فشرده نمی گنجد. به طور کلی، اجرای عدالت درباره انان که از منابع طبیعی زمین، اب، مرتع، جنگل ها درست استفاده می کنند، اهمیت به سزایی دارد و از بررسی ایات و روایات رسیده از ان حضرت و مطالعه در تاریخ و سیره رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ در این باره نکته های زیر استفاده می شود: یک: دامداران و کشاورزان و زمین داران باید افزون بر پرداخت خمس، زکات پرداخت کنند و زکات تعلق گرفته به انواع دام و محصولات کشاورزی مختلف است؛ دو: هرگونه، اسراف در بهره وری و استفاده از محصول های کشاورزی حرام و ممنوع است.پس از ان که خمس و زکات محصول های کشاورزی داده شد، این روزی حلال باید به جا و در چهارچوب احکام شرعی مصرف شود و هرگونه اسراف جایز نیست؛ سه: گرچه مالک باغ و درخت حق تصرف در اموال خود را دارد، اما کندن و بریدن و از بین بردن درختان در هر شرایطی جایز نیست؛ چه این که از روایات استفاده می شود که ان حضرت بر پایه گروهی از اخبار از قطع درختان مدینه به شدت نهی کرد؛ چهار: عدالت ایجاب می کند با صرف نظر از منازعه ها و جنگ ها درختان و باغ ها و کشتزارها سالم و محفوظ بماند. ان حضرت ـ صلی الله علیه واله ـ از هرگونه سوزانیدن غرق کردن و از بین بردن درختان، نخلستان و کشتزارها حتی در جنگ ها به شدت نهی می کرد؛ پنج: کسانی که در زمین دیگران کار می کنند، چه ابیاری و مراقبت از باغ ها و چه کشاورزی ـ چه در قالب عقد مزارعه و چه عقد مساقات ـ نیز حقی دارند که باید به حقوقشان دست یابند؛ شش: هرگونه تجاوز به چاه ها، نهرها، زمین، باغ و محصول های کشاورزی دیگران ظلم محسوب می شود و در فقه اسلامی مجازات های تعریف شده ای دارد؛ هفت: تقسیم اب ها، قانون خاص خود را دارد و باید به گونه ای باشد که زمین های پایین دست نیز از اب ها و سیلابها بتوانند بهره برند. . کلمات کلیدی : صلی الله علیه واله ، رسول خدا ، کشاورز ، کشاورزی ، خدا ، آب ، صلی ، درخت ، سیره رسول خدا . . . ___________________________________________________________________________________________ منبع : پایگاه اطلاع رسانی حوزه مجله  فرهنگ جهاد  بهار و تابستان ۱۳۸۵، شماره ۴۳ و ۴۴ 

منابع طبیعی در فقه و حقوق موضوعه

بسم الله الرحمن الرحیم منابع طبیعی در فقه و حقوق موضوعه (پایانامه) . ناصر قربان زاده آلنی دانشیار حقوق و پژوهشگر حقوق بشر . مقطع : کارشناسی ارشد دانشگاه : دانشگاه آزاد اسلامی تاریخ دفاع : ۱۳۸۲ . آدرس کامل مقاله : http://noo.rs/TqAui . هدف پژوهش انطباق قانون اساسی و مدنی در منابع طبیعی در چهارچوب منابع فقه و حقوق اسلامی است. روش پژوهش کتابخانه ای است. نتیجه کلی مالکیت خصوصی منابع طبیعی با کار مفید متناسب با منبع طبیعی احراز می گردد. . . . _________________________________________________________________________________________ منبع : پایگاه اطلاع رسانی حوزه

اهمیت زراعت از دیدگاه قرآن و حدیث ( پایان نامه )

بسم الله الرحن الرحیم اهمیت زراعت از دیدگاه قرآن و حدیث ( پایان نامه )    . عباس رهبری  هیات علمی دانشگاه فرهنگیان، پردیس شهید مدرس کردستان، ایران . مقطع : کارشناسی ارشد دانشگاه : تهران تاریخ دفاع : ۱۳۸۰ . آدرس پایانامه : http://noo.rs/LVl5x . چکیده  هدف پژوهش  بررسی اهمیت زراعت از دیدگاه قرآن و حدیث است. روش پژوهش  به روش کتابخانه ای صورت گرفته و سعی شده است حتی الامکان از منابع موثق و مطمئن استفاده شود تا کیفیت تحقیق پائین نیاید٬ علاوه بر آن با توجه به تازه بودن بحث و کم بودن تحقیقهای مشابه ابتدا مختصری از تاریخ کشاورزی٬ بحث و سپس اطلاعاتی درمورد زراعت گردآوری شده و نیز مطالبی در خصوص کشاورزی از دیدگاه ادیان غیر الهی و الهی آورده شده است که عمده کار تحقیق در خصوص اهمیت کشاورزی از دیدگاه اسلام می باشد. پژوهش شامل موارد ذیل است : کلیاتی در باب کشاورزی٬ زراعت در جوامع قبل و بعد از اسلام٬ زراعت از دیدگاه ادیان الهی٬ زرتشت٬ یهود و مسیحیت٬ زراعت از دیدگاه قرآن٬ زمین در قرآن٬ آب در قرآن٬ باد در قرآن٬ نور در قرآن٬ زراعت در قرآن٬ زراعت از دیدگاه احادیث٬ اهمیت زراعت در کلام رسول ( ص )٬ زراعت در کلام ائمه ( ع )٬ زراعت در کلام صحابه٬ اجاره٬ مضارعه٬ مساقات٬ زکات٬ فروش محصولات کشاورزی و نماز باران. .   کلمات کلیدی : احادیث، اسلام، ادیان ابراهیمی، ادیان باستانی آسیایی، کشاورزی . . . _________________________________________________________________________________________ منبع : پایگاه اطلاع رسانی حوزه  

سیمای گیاهان زراعى در قرآن کریم‏

بسم الله الرحمن الرحیم سیمای گیاهان زراعى در قرآن کریم‏ . مقدمه حقیقت آن است که وقتی تصمیم گرفتم این موضوع را در قرآن بررسی کنم ترس و دلهره سراپای وجودم را فراگرفت؛ چه آن که نمی دانستم آیا می توان با قرآن نیز مثل هر کتاب دیگری که از گذشته اسلامی درخشان ما به عنوان میراث فرهنگی به ما رسیده برخورد کرد یا نه؛ زیرا قرآن کتابی نیست که از جانب شخص خاصی تألیف و تدوین شده باشد، «بلکه نیست جز وحی است که وحی شود، آن فرشته نیرومند به رسول خدا ـ صلی الله علیه و آله ـ فرا آموخت؛ آن توانمند که راست بایستاد، و خود در افق اعلی بود.» لیکن با وجود این، قرآن میراث بزرگ اسلامی و قانونی است که تا ابد قدم های ما مسلمانان را در مسیر هستی رهنمون می شود. قرآن کتابی است که ویژگی ها، عادات، و وجودمان را حفظ کرده است؛ چه آن که رحمتی است برای جهانیان. اما نسبت به عرب، اگر قرآن نبود، زبان ارجمند عربی به دست فراموشی سپرده و نابود می شد. چنان که زبان های دیگر غیر عربی که ناطقان به آنها آن گاه که مورد هجوم، فشار و ظلم ملت های دیگر قرار گرفتند نابود شدند. به علاوه اگر قرآن نبود، عرب از ظلمت جاهلیت به نور اسلام هدایت نمی شد. چیزی که به من جرئت بخشید تا در این موضوع به پژوهش بپردازم آن که پیشتر درباره ویژگی های جانوران نوپیدا در قرآن کریم مطلب نوشتم، اما احدی به من اعتراض نکرد و بر تعاملم با قرآن کریم خرده نگرفت که پژوهش تو بر این مبنا استوار شده که قرآن میراثی علمی است؛ مضافا بر این که دانشجویی از دانشکده ریاض پژوهشی را برای اخذ دانشنامه کارشناسی ارشد تقدیم داشت که موضوع آن حیوانات در قرآن کریم بود. مسئله دیگر که مرا از پژوهش در این موضوع باز می داشت آن که دوست داشتم کسی که متخصص گیاه شناسی است چنین پژوهشی را عهده دار شود و در عمل نیز آن را به برخی دوستانم از دانشمندان گیاه شناسی عراقی پیشنهاد کردم، اما متأسفانه علاقه ای به این کار در آنان ندیدم. اکنون که عنوان همایش ما «کشاورزی و خاک در میراث علمی عربی» است، این پژوهش ناقابل را تقدیم می دارم؛ با تأکید بر بعد کشاورزی در گیاهانی که در قرآن آمده اند. گیاهان زراعی در قرآن بیشترین یادکرد قرآن از گیاهان، به گیاهان زراعی اقتصادی اختصاص دارد، نه گیاهان صرف. به تعبیر دیگر، آنچه از اسامی نباتات به طور کلی یافته ام اختصاص به نباتات زراعی فراوری شده دارد که انسان آن را به واسطه کاشت و داشت به دست می آورد و در راه آن کوشش می کند. اگر چه در قرآن، مواردی است که در آنها اسامی گیاهانی وارد شده که نباتات غیرزراعی هستند، مانند گیاهان زینتی: روح و ریحان؛ گیاهان سایه دار: «و دانیه علیهم ظلالها» یا آن که بدان مثل زده می شود بر کوچکی حجم بذرهایش، مثل «حبهٍ من خردل» یا نباتات نگون بختی که جهنمیان آن را خوراک خود می سازند، مثل «شجره الزقوم» که در جحیم می روید، و لیکن اعم و بیشتر گیاهان یاد شده در قرآن همان گیاهان زراعی هستند. اشاره به گیاهان زراعی در قرآن، تنها محدود به یاد کرد اسم گیاه نیست، بلکه در بیشتر اوقات به محصول آن ها همچون «سنبله»، «حبّ»، «فاکهه»، «ثمرات» و گاه نیز به اجزای گیاه اشاره شده است، مثل «جذع»، «فرع»، «زهره»، «ورده»، «لیف»، و «ورق». چنان که اشاراتی به گیاه به صورت عام نیز صورت پذیرفته، مثل «زرع»، «نبت»، «حرث»، و «قطوف»؛ علاوه بر اشارات زیادی که به عملیات کشاورزی صورت گرفته است، مثل « استزراع»، « انبات»، « تلقیح»، «حصاد»، و «سَقْی». در جدول زیر شرح و تفصیل این اشارات بیان شده است: تعداد سوره هایی که به طرق مختلف از گیاهان یاد کرده اند: ۵۴ سوره ؛ تعداد آیاتی که در آن ها به صراحت از گیاه سخن رفته است: ۱۳۷ آیه ؛ تعداد یادکرد «گیاهان» بدون عنوان (با تکرار): ۶۰ ؛ تعداد یادکرد اجزای گیاهان (با تکرار): ۳۵ ؛ تعداد یادکرد محصولات و فراورده های گیاهی (با تکرار): ۳۷ ؛ تعداد اشاره به عملیات کشاورزی (با تکرار): ۱۶ ؛ تعداد اشاراتی که ارتباطی به کشاورزی دارند: ۱۷ ؛ گیاهانی که به اسم در قرآن از آن ها یاد شده عبارتند از: نخیل: به تکرار (۲۷ بار)، از آن و برخی فراورده ها و اجزای آن چون «نوی»، «رطب»، «جذع»، «طلع»، و «مسدّ» در قرآن یاد شده است؛ چه آن که نخل، درخت عرب و اهل بهشت است. اعناب: ۹ بار ؛ زیتون: ۷ بار ؛ رمان: ۳ بار ؛ گندم و فراورده هایش (فوم، سنبل، حصید و خبز): ۹ بار قثائیات (قثاء، یقطین): ۲ بار ؛ بقولیات (بقل، عدس): ۲ بار ؛ سدر: ۵ بار ؛ خردل: ۲ بار ؛ أبّ: ۱ بار ؛ اَثْل: ۱ بار. از گیاهانی چون «بصل»، «تین»، «ریحان»، «کافور» و «ظلْح» فقط یک بار در قرآن یاد شده است. چنان که به دو گیاه غیر معروف و مشخص نیز در قرآن اشاره شده است: الف) : «و لاتقربا هذه الشجره فتکونا من الظالمین» «[ای آدم و ای حوا] به این درخت نزدیک مشوید که از ستمکاران خواهید بود.» «درخت» در اینجا اسم عام است و ما از آن به « شجره آدم» یاد می کنیم و مفسران بر نوع آن اتفاق نظر ندارند و در تحدید آن چیزهایی را از باب مثال گفته اند: سنبله، کرمه، تین، کافور و... ب) : «ان شجره الزقوم طعام الاثیم» این درخت نیز نزد مفسران شناخته شده نیست. گیاه دیگری که در عنوان آن اختلاف شده «فوم» است. برخی گفته اند که فوم، همان گندم و نان در زبان بنی هاشم و عنوان قدیمی حنطه (گندم) است. اما گیاه، «فوم» گیاهی معمولی است و در آن حرف «ث» به «ف» تبدیل شده (ثوم) و شاید این صحیح تر باشد؛ چه آن که به «بصل»؛ یعنی پیاز و گیاهان زراعی نزدیک است. جدولی که در پایان این نوشتار آمده، محل ذکر اسامی گیاهان و اجزاء و فراورده های گیاهی را در قرآن به ما نشان می دهد. برخی ملاحظات دیگر ۱ ـ قرآن کریم به پدیده زیست شناسی بسیار مهمی در کشاورزی اشاره کرده و آن اهمیت بادها در عمل باروری است. قرآن از این پدیده به عنوان «لواقح» یاد کرده است؛ یعنی بادهایی که با انتقال بذرهای لقاح از گلی به گلی یا از درختی به درختی دیگر باروری گیاهان را به انجام می رسانند. ۲ ـ قرآن کریم، در بیشتر اوقات فراورده های گیاهی گیاهان را یاد آورده می شود، مثل «رطب» و «رحیق» و گاه با یادکرد اسم محصول بر گیاه رهنمون می شود، مثل «اعناب»، «زیتون»، «تین» و «خردل»؛ چنان که اسامی اجزای گیاهان نیز فراوان در قرآن یاد شده است، مثل «جذع»، «ورق»، «فرع»، «زهره»، و «ورده». ۳ ـ از غلات که مهم ترین گیاهان دارای کربوهیدرات هستند در قرآن اسمی نیامده است؛ به جز گندم که از آن با عنوان «فوم» ـ بنابر قول برخی مفسران ـ یاد شده است؛ اگر چه در قرآن کلمات و اسامی زیادی به کار رفته که بر گندم و جو دلالت دارند، مثل «سنبله»، «خبز» و «حصید» که هر کدام از آنها فراورده هاشان بیشتر از گیاهان دیگر است و جز در این فراورده ها استعمال نمی شوند. ۴ ـ هر آن چه از گیاهان و فراورده هاشان در قرآن یاد شده بیشتر به گیاهان زراعی باز می گردد یا به گیاهانی که در جزیره عربی یا سرزمین های مجاور و نزدیک بدان در نواحی شمال و شرق و غرب فراوان است. اما محصولاتی که در صدر اسلام در سرزمین های عربی شناخته شده نبود، از آنها ذکری در قرآن نیامده است؛ چنان که همه انواع مرکبات یا برخی اصناف آن ها که در آن دوره در شرق هند و شرق دور مشهور بوده است، ولی در عین حال در جزیره عربی شناخته شده نبود و اعراب و مسلمانان بعدها با آن ها آشنا شده و اقدام به کشت و پرورش آنها کرده اند، در قرآن یاد نشده است. ۵ ـ قرآن با تعبیری اشاری عسل را «رحیق» معرفی می کند و این اشاره علمی درستی است؛ چه آن که رحیق مختوم ـ آنچه که به کمال خود رسیده باشد ـ همان عسل است. گیاهان زراعی آنچه در پی می آید، بررسی گذرای گیاهانی است که ذکرشان در قرآن کریم رفته است: ۱ ـ نخیل نخل، به خانواده palmaceae تعلق دارد که به ۱۴۰ گونه و ۱۲۰۰ نوع می رسد. در مناطق استوایی و شبه استوایی به عمل می آید و از گیاهان همیشه سبز و حجیم محسوب می شود. آنچه در این جا در پی آنیم نخل خرماست. نخیل از درختان مثمر با پیشینه ای کهن است که نیاکان عراقی [ما] از ۵۰۰۰ سال پیش آن را می شناختند. محل اصلی کشت آن جزیره العرب بوده است و به وفور در منطقه خلیج فارس و شبه جزیره عربی و شمال افریقا انتشار یافته است. نخل خرما به آب کمی احتیاج دارد؛ کم تر از هر محصول دیگری، اما به حرارت زیاد و رطوبت کمتر نیز محتاج است. چنین نیازمندی هایی به وفور در جزیره العرب که موطن اصلی نخیلات است، یافت می شود. نخل تا ۲۰۰ سال عمر می کند و مناسب ترین شیوه تکثیر آن قلمه زدن (نهال کاری) است. قرآن کریم از برخی اجزاء و فراورده های نخل همچون «رطب»، «نوی»، «جذع»، «طلع» و «لیف» یاد کرده است؛ چیزهایی که پرورش دهندگان نخیلات از همه آنها بهره می برند. ۲ ـ اعناب به خانواده vitaceae تعلق دارد. این خانواده ۵۰۰ نوع انگور را در دو منطقه استوایی و معتدل شامل می شود. بزرگ ترین انواع آن معرّشات هستند که ساقه های آن بر زمین و درختان و داربست ها می خزند یا بالا می روند. همچنین از اعناب محسوب می شود آن که به عنوان کروم معروف و هم اکنون میوه هایش در همه جا پراکنده است؛ انگورهای لذیذی که ماده اولیه بسیاری از انواع شراب است. مصریان از ۶۰۰۰ سال پیش به کشت انگور اشتغال دارند. ۳ ـ زیتون گیاه زیتون به خانواده زیتونیان oleaceae تعلق دارد. از گیاهان دیگری که به این خانواده باز می گردد و در سرزمین های ما شناخته شده است « نارون» یا درخت پشه می باشد که گیاهی است برگ ریز با رشدی سریع و گاه آن را« لسان الطیر» نیز می نامیم. زیتون، درختی همیشه سبز است که در بسیاری از سرزمین ها از پنجاب گرفته تا مراکش می روید. کشت زیتون به منظور میوه هایی است که از آنها روغن برای خوردن، صنعت و پزشکی استحصال می گردد. زیتون در کشورهای عربی و نیز از سواحلی که از ترکیه تا مراکش در دورترین نقطه جنوب غربی امتداد دارد، کشت می شود. زیتون، گیاه و میوه ای در دسترس و معروف و مهم در کشورهای عربی است. ۴ ـ رُمّان (انار) انار به خانواده punicaceae تعلق دارد. درختان انار نیز در کشورهای عربی و اسلامی پراکنده اند و ساکنان این کشورها علاوه بر استفاده از میوه انار از پوست میوه ها در صنعت و پزشکی به منظور پوست پیرایی استفاده می کنند. ۵ ـ بقولیات (سبزی ها) عنوان «بقولیات» از اسم یکی از محصولات آن یعنی «باقلا» گرفته شده است. این گیاهان به خانواده بقولیات (سبزی ها) که امروزه (fabaceae)leguminasae نامیده می شود، تعلق دارند و شامل گیاهان علفی یک ساله و دایمی و درختچه ها و بیشه زاران و درختان می شود. مشهورترین نوع معروف از این گیاهان، مجموعه ای از باکتری ها را که به جنس (rhizobium) تعلق دارد در ریشه های خود پناه می دهند، این باکتری ها ازت موجود در هوا را از طریق منافذ خاک گرفته به ازت مرکب قابل حل در آب تبدیل کرده سپس ریشه های گیاهی در خاک آن را جذب می کند. این باکتری ها بر گیاهان تأثیری ندارند، بلکه به صورت همزیستی با گیاهان روزگار می گذرانند. از مشهورترین محصولات این خانواده (سبزی ها) می توان به باقلا، نخود فرنگی، لوبیا سبز، بادام زمینی، سویا، ماش، عدس و نخود اشاره کرد. همچنین به این خانواده تعلق دارد غلاف میوه، شبدر ـ به عنوان غذای حیوان ـ و از بوته ها می توان از خاربن، پنج انگشت، اقاقیا، خلّر و درختچه های روتینون (دیرس) و خارمغیلان یاد کرد. از نظر ارزش اقتصادی، خانواده سبزی ها پس از خانواده غلات قرار دارد و ۵۰۰ جنس و ۱۲۰۰۰ نوع را در بر می گیرد که بخش اعظم آن به مواد غذایی سرشار از پروتئین تبدیل می شود؛ از این رو سبزی ها برای انسان و حیوان نقش حیاتی دارند؛ چنان که در مراحل کشت نیز به منظور تقویت زمین زراعتی برای خاک مفیدند. قرآن کریم یکی از انواع این خانواده را به نام یاد کرده و آن « عدس» است. عدس، سبزی یک ساله و محصولی زمستانی است. دانه هایش از بهترین انواع غذاهای انسانی است. عدس از روزگاران دراز در نواحی مدیترانه و آسیای غربی کشت می شود. ۶ ـ قِثّاء (خیار) آنچه که ما بدان ها گیاهانی از خانواده خیارها لقب می دهیم. این گیاهان مجموعه بزرگی هستند که به خانواده cucurbitaceae تعلق دارند و شامل محصولاتی چون هندوانه، خربزه، خیار و کدو ـ خورشتی و تنبل ـ می شوند. چنان که ملاحظه می کنید، این ها گیاهان پر اهمیتی در کشاورزی هستند؛ چه آن که شامل گیاهانی یک ساله هستند که مولد غذای انسانند و بسیاری از آنها محصولاتی هستند که مردم آنها را به صورت تازه و خام یا پخته به مصرف می رسانند؛ علاوه بر آن که از تخم آنها نیز استفاده می کنند و در کشورهای عربی و اسلامی فراوان مصرف می شوند. نظر به اهمیت و طبیعت تر و تازه آنها و درصد بالای آبی که در بردارند از روزگاران کهن کشت می شده اند. کشت خربزه از حدود ۴۰۰۰ سال پیش در عراق مرسوم بوده است و به همین دلیل دارای انواع و اجناس فراوانی است ؛ به عنوان مثال در عراق حدود ۲۵ نوع خربزه فقط یافت می شود. بیشتر انواع زراعتی این خانواده، به ویژه در مناطق گرم، بهاری و تابستانی است. در این خانواده حدود ۹۰ جنس وجود دارد که شامل تقریبا ۷۰۰ نوع می شود. در عراق ۱۸ نوع آن به خوبی به عمل می آید. قرآن کریم یکی از این انواع را به نام یاد کرده و آن بوته کدوست که میوه اش حجیم و بزرگ بوده و بسیاری از مواد غذایی را در خود دارد؛ حتی گونه هایی که به منظور تغذیه مناسب نیستند در طب کاربرد دارند، مانند «حنظل». در حدود ۴۰ درصد زمین های کشاورزی که به سبزی کاری اختصاص دارند، در آنها سبزی های خانواده خیارها کشت می شوند. ۷ ـ بصل (پیاز) پیاز به خانواده سوسنی ها liliaceae تعلق دارد و سوسن هلندی، سیر و تره فرنگی و برخی گونه های دیگر از این خانواده است. این ها گیاهانی هستند که به داشتن پیازهاشان معروفند. این پیازها در حقیقت اجزای رشد کننده این گیاهان زیر سطح خاک است که مواد غذایی در آنها جمع می شود، از این رو حکم انبارهای غذا را دارند. این گیاهان، گیاهانی یک ساله و بیشتر هستند؛ برگ هایشان معمولا غیرمرکب و ریشه ها قاعده ای و متوازن است. گویا اسم « بصل» از زبان عربی به زبان عبری راه یافته است؛ چه آن که در زبان عبری به آن «بیزالم» می گویند. شاید هم عکس این گفته صحیح باشد. اسم پیاز در قرآن کریم در آیات مرتبط به بنی اسرائیل وارد شده است. پیاز از گیاهان کهنسال بوده و در بسیاری از زبان ها به ویژه زبان های شرقی چندین اسم دارد، و همین نکته بر پیشینه زراعتش دلالت می کند. خاستگاه نخستین پیاز خاورمیانه است. در مناطق خشک عراق حدود ۲۸ نوع پیاز وجود دارد که به اهلی و وحشی تقسیم می شوند. ۸ ـ حنطه (گندم) گندم به خانواده گندمیان Gramineae که امروزه poaceae نامیده می شود، تعلق دارد. گندم از مهم ترین خانواده های گیاهی برای انسان از جهت شمولش بر فراوانی گیاهان چراگاهی و گیاهان تولید کننده کربوهیدرات است. در عراق یکصد گونه از آن که شامل ۲۵۰ نوع است، یافت می شود. در قرآن کریم از میان این خانواده به گندم ـ که از غلات است ـ و از «اَبّ» (سبزه، علف) یاد شده است. اسم حنطه (گندم) به صراحت در قرآن نیامده بلکه از آن به عنوان « فوم» تعبیر شده و برخی مفسران معتقدند که در زبان بنی هاشم منظور از فوم، گندم است، و آن اسم قدیمی گندم محسوب می شود؛ چه آن که در قرآن اشاراتی به گندم یا مشابه آن از خانواده گندمیان زیر دو عنوان «سنبله» و «خبز» نیز وارد شده است. به هر حال، گندم از محصولات زمستانی است که مردم از روزگاران دور با کشت آن آشنا بوده اند. ۹ ـ خردل خردل به خانواده چلیپاپیان cruciferae تعلق دارد، همچنین «شاهی» لهانه، کلم قمری، کلم، شلغم، و ترب به همین خانواده باز می گردد. خردل، گیاه یک ساله آسیایی است که با فصول سرد سازگار است. از بذر آن به عنوان ادویه (دیگ افزار) استفاده می شود؛ چنان که داروی خارجی تسکین دهنده درد و داروی بندآورنده استفراغ نیز محسوب می شود. قرآن کریم از دانه خردل به عنوان ضرب المثل در کوچکی حجم یاد کرده است. ۱۰ ـ ریحان (مورد) به آن گیاه «یاس» نیز گفته می شود وبه خانواده myrtaceae تعلق دارد. خانواده ریحان ها درختچه ها و بوته هایی را در بر می گیرد که به واسطه غددی که در برگ هایشان موجود است، روغن های معطر را می پراکنند. مورد، گیاهی اقتصادی و زینتی است که به ندرت یافت می شود و از آن به اسم در قرآن کریم یاد شده است. ۱۱ ـ تین (انجیر) انجیر به خانواده توت ها moraceae تعلق دارد و حدود ۵۵۰ گونه را شامل می شود که حدود ۱۰۰۰ نوع آن در مناطق استوایی و معتدل کشت می شود. درخت توت خود از انواع این خانواده محسوب می شود. درخت انجیر دارای میوه هایی لذیذ و مغذی است و نزد عرب و مردم مشرق زمین شناخته شده است. برخی از مفسران در تعیین برگ هایی که آدم و حوا با آن خود را پوشانیدند بر این عقیده اند که آن برگ ها، برگ درخت توت یا انجیر بوده است. گیاه انجیر، تنها گیاهی است که سوره ای از قرآن کریم بدان نام گذاری شده است؛ اگر چه یکی از سوره ها نیز به اسم جزیی از اجزای نخل نام گزاری شده، و آن سوره «مسد» است که به معنای «لیف درخت خرما» می باشد ـ که خود جزیی از نخل است ـ . در مقابل، پنج سوره به اسم حیوانات نام گذاری شده است: نمل (مورچه) ؛ نحل (زنبور عسل) ؛ عنکبوت ؛ انعام (چهار پایان) ؛ بقره (گاو ماده) ۱۲ ـ گیاه سدر این گیاه که چهار مرتبه نامش در قرآن کریم تکرار شده به خانواده rhamnae تعلق دارد. سدر گیاهی شرقی است که در کشور عراق فراوان است و به سادگی از طریق بذر تکثیر می شود. سدر، گونه های مختلفی دارد و میوه ها شان هم متفاوت است؛ برخی از آنها لذیذ و زود هضم می باشد و برخی پست و بی ارزش. به طور کلی میوه های سدر از ارزش غذایی کمی برخوردار بوده و هسته میوه آن بزرگ و سخت است. به وفور در زمین های حاصل خیز و نواحی صحرایی یافت می شود و مقاومت خوبی در برابر آب و هوای نامساعد دارد. تمامی این ویژگی ها از آن، درختی معروف و عزیز نزد عرب و مردم شرقی ساخته است. ۱۳ ـ گیاه اثل این گیاه به خانواده tamaricaceae تعلق دارد و همان گیاه «گز» است. برگ هایش کوچک است و در نواحی صحرایی و مناطق پر آب و علف می روید و سایه آرامشی را برای قافله های خسته از صحرانوردی فراهم می آورد؛ چنان که برگ های ساده اش یکی از غذاهایی است که به خوراک شتران می رسد. ۱۴ ـ طلح (= خار مغیلان) طلح به خانواده mimosaceae تعلق دارد که یکی از خانواده بقولیات (سبزی ها) محسوب می شود. طلح از گیاهان ساقه دار (درختی) و درختچه ای محسوب می شود. برگ های پرمانند و مرکب دارد و گاه خارهایی نیز در آن دیده می شود. از مثال های دیگر این دسته از گیاهان باید از اقاقیا، یاسمن هندی و درخت ابریشم هندی یاد کرد. این گیاهان بیشتر در مناطق گرم می رویند، گیاهانی هستند که فواید اقتصادی زیادی دارند؛ برخی مثل اقاقیا مولد «صمغ عربی» هستند و برخی دیگر از پوستشان در صنعت پوست پیرایی استفاده می شود و بعضی نیز در صنعت عطر سازی (اسانس) به کار می آیند؛ علاوه بر آن که گیاهان سایه دار و دارای چوب [برای سوخت] نیز محسوب می شوند. ۱۵ ـ کافور این گیاه به خانواده mytaceae تعلق دارد و گیاه شناسان می گویند که اسم علمی کافور eucalyptus glabulus است، که در این صورت از گونه های گیاهی اکالیپتوس که به واسطه بوی معطر شدیدشان معروفند، محسوب می شود؛ هم از این جهت مسلمانان از کافور جهت خوشبوسازی کالبد مردگان پس از غسل استفاده می کنند. خاستگاه گیاهان اکالیپتوس کشور استرالیاست؛ عجیب آن که عرب و مسلمانان از روزگاران دور با آن آشنا هستند؛ حال آن که کشف قاره استرالیا به ۳۰۰سال نمی رسد. این مسئله سبب می شود تا در خاستگاه آن دچار شک و تردید شویم. یا شاید عرب و مسلمانان به جزایر نزدیک استرالیا که اکالیپتوس در آنها می روییده دسترسی داشته اند و از آن جزایر این درختچه ها را وارد کرده اند. سخن پایانی از آنچه گذشت به روشنی آشکار می شود که قرآن کریم به گیاهان، به ویژه گیاهان زراعی که دارای منافع اقتصادی هستند توجه زیادی نشان داده است؛ و آن جا نیز که متعرض گیاهان غیرزراعی شده، اهداف خاصی چون تشویق یا ترساندن [بندگان] را در نظر داشته است. همچنین مشاهده می شود که قرآن کریم از یادکرد گیاهان زراعی متداول در جزیره العرب و سرزمین های همجوار آن جز به ندرت خارج نشده و بر گیاهان شناخته شده نزد ساکنان آن تأکید ورزیده است؛ اهتمام کردن بدین امر به حدی است که به برخی از آنها یعنی «تین» و «زیتون» سوگند یاد کرده است. [چنان که مرسوم عرب در زبان زیبای عربی آوردن وصف های متعدد برای اشیا است] قرآن نیز برای گیاهان صفاتی را متذکر شده که روح انسان عربی از شنیدن آن به شادی می گراید، بنگرید: «والنخل ذات الاکمام» «نخل با خوشه های غلاف دار.» «و من النخل من طلعها قنوان دانیه» «از شکوفه درخت خرما خوشه هایی است نزدیک به هم.» «... تساقط علیک رطبا جنیا» «... تا بر تو خرمای تازه فرو ریزد.» نیز در اشاره به « جنات» «حدائق»، «انهار»، «اشجار»، «ثمار» و « فواکه» به تفصیل گراییده تا [مؤمنان] را به برخورداری از نعمت هایش در زندگی دنیا تشویق کند و نعمت هایش را در آخرت ـ که انتظارش را می کشند ـ فرایاد آورد و بر آتش اشتیاقشان دامن زند. چنان که از برخی گیاهان به منظور ترساندن [مردم] سخن گفته است. بی گمان بدترین چیزی که انسان از آن وحشت می کند نابودی، خشکسالی و تلف شدن محصول است؛ از این رو قرآن برخی نمونه ها از این امور را که امت های پیشین بدان مبتلا شده اند، یادآور شده است. همچنین آنچه را که کافران در آخرت به عنوان غذا به مصرف می رسانند مثل «شجره الزقوم» و سایه گاه هایی که بدان پناه می برند: «ظل من یحموم» یاد کرده است. چه آن که یاد کرد مفصل « جنان»، « انهار» و «ثمرات» برای انسان عربی ساکن در جزیره العرب که گرفتار صحراهای کویری و خشک و به طور طبیعی محروم از این نعمت ها و خیراتی است که گیاهان زراعی مولد آنند، مایه شادمانی و سرور اوست. انسانی که محروم از نعمتی است، یادکرد آن نعمت، او را شیفته و مسرور می سازد؛ و چه می خواهد انسانی محروم، بیشتر از آن که در دل جنات و نعیم و میوه ها به سر برد و در سایه درختان و گل ها و شکوفه ها در حالی که همه عمر یا بیشتر آن را سپری کرده است، چنان که حطیئه در وصف چنین مردمی می گوید: ...مَا اغتَذَوا خُبزَ مِلَّهٍ... وَ مَا عرفوا للبُرِّ مُذ خُلِقُوا طَعما... «نان دینی را نخورده اند.... و از هنگام خلقت [هیچ گاه] طعم گندم را نچشیده اند... .» یا آن چنان هستند که حضرت ابراهیم خلیل ـ علیه السلام ـ گفته بود: «ربنا انی اسکنت من ذریتی بواد غیر ذی زرع...» «پروردگارا! من [یکی از] فرزندانم را در دره ای بی کشت... سکونت دادم.» قرآن کریم از گیاهان مختلف یا اجزای آن ها در مواضع متعدد که با غرض و هدف او سازگار باشد، یاد کرده است. این یادکردها یا به منظور تشویق یا به منظور ترسانیدن [مردم] درباره باغ ها (بهشت ها) و میوه ها و رودخانه ها یا زقوم ـ درختی در جهنم ـ است؛ یا این یادکرد تذکری است برای انسان که نعمت ها و فضل پروردگارش را بر خود از یاد نبرد؛ به این که چگونه هر آنچه را که برای خوراک و پوشاک نیاز داشته برایش مهیا کرده است. این احسان هایی که خدای عز و جل به سبب گیاهان زراعی به انسان ها کرده، پیشگام تمام چیزهایی است که از اهمیت زیادی [نزد انسان] برخوردار است؛ خواه برای فراوردی غذا مثل انگور، زیتون، انجیر، انار، خرما و عسل یا گیاهان زینتی و سایه دار و روح و ریحان و گل و شکوفه. چنان که قرآن به این گیاهان مثل زده است: «کلمه طیبه کشجره طیبه اصلها ثابت و فرعها فی السماء...» «سخنی پاک که مانند درختی پاک است که ریشه اش استوار و شاخه اش در آسمان است.» «و مثل کلمه خبیثه کشجره خبیثه اجتثثت من فوق الارض ما لها من قرار» «و مثل سخنی ناپاک چون درختی ناپاک است که از روی زمین کنده شده و قراری ندارد.» «مثقال حبه من خردل» «اگر [عمل] هموزن دانه خردلی باشد.» «و لو انما فی الارض من شجره اقلام» «اگر آنچه درخت در زمین است قلم باشد... .» بیشترین یاد کرد را از میان درختان در قرآن، درخت نخل ـ که درخت جزیره العرب و مسلمانان صدر اسلام است ـ به خود اختصاص داده است؛ خواه این یادکرد مستقیما به ذکر اسم یا محصول یا اجزای آن باشد. عجیب نیست که نخل بخش بیشتری از یادکرد را به خود اختصاص داده است ؛ چه آن که نخل به صورت مطلق همیشه همراه انسان عرب و مسلمانان صدر اسلام بوده است، حتی پیش از آن که دین مقدس اسلام در شرق و غرب عالم انتشار یابد. . کلمات کلیدی : گیاه زراعی ، قرآن ، نخل ، قرآن کریم ، جن گیاه ، زراعی در قرآن ، زیتون ، گندم ، درخت . . . _______________________________________________________________________________________________________ منبع : مجله  فرهنگ جهاد  زمستان ۱۳۸۵ ، شماره ۴۶

تعیین فعالیت ضد اکسیدانی پنج نوع میوه ذکر شده در قرآن مجید و احادیث

بسم الله الرحمن الرحیم تعیین فعالیت ضد اکسیدانی پنج نوع میوه ذکر شده در قرآن مجید و احادیث . علی میرزایی استادیار دکتری بیوشیمی ، دانشگاه علوم پزشکی یاسوج مهدی قوامی زاده کارشناسی ارشد، بیوشیمی بالینی ، دانشگاه علوم پزشکی یاسوج . متن کامل مقاله : PDF : فعالیت ضد اکسیدانی پنج میوه ذکر شده در قرآن و احادیث . چکیده میوه‌ها یکی از قدیمی‌ترین غذا‌های انسان با فعالیت‌های بیولوژیکی می‌باشند. بر اساس کتاب آسمانیِ قرآن، میوه‌هایی مانند انگور، خرما، انجیر، زیتون و انار هدایای آسمانی هستند که از طرف خداوند به انسان‌ها اهدا شده است. قرآن مجید در سوره‌های مختلف به توصیف اهمیّت گیاهان جهت درمان بیماری‌های مختلف می‌پردازد. این مطالعه برای تلفیق استفاده علمی و دینی گیاهان بومی و بوجود آوردن آگاهی در خصوص انواع میوه‌جات ذکر شده در قرآن و احادیث طراحی شده است. در این مطالعه خواص ضد اکسیدانی پنج نوع میوه ذکر شده در قرآن مجید تعیین گردید. میوه‌ها بر اساس نام‌های علمی، انگلیسی، محلی و نام خانواده دسته‌بندی شده‌اند. برای تعیین خواص ضد اکسیدانی میوه‌های انگور، خرما، انجیر، زیتون و انار از آزمون‌های دی فنیل پیکریل هیدرازیل، فعالیت آنتی اکسیدانی معادل ترولکس و فعالیت آنتی‌اکسیدانی آهن احیا استفاده شد. فنل تام با روش فولین- سیوکالتو اندازه‌گیری شد. محتوای فنلی نمونه‌ها با روش فولین- سیوکالتو در محدوده بین ۳۶ - ۱۴۹ میلی‌گرم اسید گالیک در صد گرم عصاره بود. بیشترین و کمترین مقدار فعالیت ضد اکسیدانی با آزمون دی فنیل پیکریل هیدرازیل بین ۰.۳- ۳.۸۳ میلی‌گرم در میلی‌لیتر عصاره بود. محدوده مقدار فعالیت ضد‌اکسیدانی به‌روش آهن احیا بین ۰.۷۳ - ۱۰.۵۸ میلی‌مول آهن(II) در صد میلی‌گرم عصاره بود. بیشترین فعالیت ضد اکسیدانی معادل ترولکس ۱۲.۴ میکرومول و کمترین میزان ۰.۹۱ میکرومول ترولکس در گرم عصاره بود. میزان فعالیت ضد اکسیدانی نمونه‌ها به ترتیب در انار > زیتون > انگور > خرما > انجیر گزارش شد. گیاهان دارویی به خاطر پذیرش عامه، کمترین میزان آسیب و حداقل عوارض جانبی بر روی مصرف کننده به طور وسیعی مورد استفاده قرار می‌گیرند. . واژه‌های کلیدی : قرآن مجید، احادیث، فعالیت ضد اکسیدانی، انار، فنل تام . . . ________________________________________________________________________________________ منبع : مجلّه ی طب سنّتی اسلام و ایران سال سوم، شمارهی سوم، پاییز ۱۳۹۱

معرفی “الگوی تغذیه رضوی” مبتنی بر رساله ذهبیه امام رضا (ع)

بسم الله الرحمن الرحیم معرفی "الگوی تغذیه رضوی" مبتنی بر رساله ذهبیه امام رضا (ع) . سید سعید اسماعیلی  دانشجوی PhD طب سنتی ، گروه طب سنتی ، دانشکده پزشکی، دانشگاه شاهد تهران فرامرز فلاحی متخصص قلب و عروق و استادیار دانشگاه، دانشکده پزشکی، دانشگاه شاهد تهران غلامرضا نورمحمدی استادیار دانشگاه، گروه معارف، دانشگاه تهران . متن کامل مقاله : PDF : معرفی " الگوی تغذیه رضوی " مبتی بر رساله ذهبیه امام رضا ( ع ) . چکیده طب پیش‌گیری مه‌مترین راه برای حفظ سلامتی محسوب می‌شود و رساله ذهبیه کهن‌ترین متن طبی و اولین کتابی است که در طب پیش‌گیری و حفظ سلامتی، در عالم اسلام و توسط یک مسلمان نوشته شده است. رساله ذهبیه از نظر محتوا دارای ویژگی‌های منحصر به فردی است. این رساله بسیار موجز، اکثر مباحث مهم حفظ الصحه را در خود جای داده است. لکن تغذیه را می‌توان نقطه ثقل این رساله دانست. تغذیه یکی از اصول شش‌گانه حفظ سلامتی (سته ضروریه) در طب سنتی ایران می‌باشد. در آموزه‌های دینی نیز رعایت اصول خوردن و آشامیدن جایگاه ویژه‌ای دارد. تغذیه نامناسب را می‌توان یکی از عوامل بسیار مهم در ایجاد بسیاری از بیماری‌ها مانند دیابت، چربی خون بالا و بیماری‌های قلبی و عروقی دانست. از دیدگاه طب سنتی نیز تغذیه نامناسب عامل بسیار مهمی در فیزیو‌پاتولوژی بیماری‌ها محسوب می‌شود. به همین جهت هدف از مطالعه حاضر معرفی "الگوی تغذیه رضوی" مبتنی بر رساله ذهبیه امام رضا علیه السلام می‌باشد . و اما این مطالعه یک بررسی مروری (گردآوری) است که در آن ابتدا نسخ و شروح مختلف جمع‌آوری و متن رساله از نسخه بحار با نسخه خاتون آبادی مقابله گردید، سپس مباحث تغذیه استخراج و ترجمه شد و برای فهم بهتر اصطلاحات و عبارات از کتاب‌های معتبر طب سنتی و شروح استفاده گردید. در نهایت مباحث تغذیه دسته‌بندی شد. اهمیت تدبیر در خوردن و آشامیدن، مختصات یک تغذیه مناسب (از نظر کمیت، کیفیت و نحوه تناول)، شیوه نامه آشامیدن، رابطه تغذیه با سایر فعالیت‌های انسان (مثل خواب، حجامت، سفر و جماع) و رابطه تغذیه و بیماری‌ها، عناوین یافته‌های این مطالعه می‌باشند. بر اساس یافته‌های فوق می‌توان این‌گونه نتیجه‌گیری کرد که "الگوی تغذیه رضوی" به عنوان الگوی نوینی برای پیش‌گیری یا رفع بیماری‌های مرتبط با تغذیه می‌تواند مطرح شود. . واژه‌های کلیدی : الگوی تغذیه رضوی، طب اسلامی، طب سنتی ایران، رساله ذهبیه، الگوی تغذیه، تغذیه . . . ______________________________________________________________________________________________ منبع : مجلّه ی طب سنّتی اسلام و ایران سال سوم، شماره ی سوم، پاییز ۱۳۹۱

بررسی تاریخی – تحلیلی ریخت شناسی اندام برگ در ایران اسلامی (از دینوری تا قزوینی)

بسم الله الرحمن الرحیم بررسی تاریخی - تحلیلی ریخت شناسی اندام برگ در ایران اسلامی (از دینوری تا قزوینی) . جمال موسوی استادیار، دانشکده الهیات ، گروه تاریخ وتمدن ملل اسلامی، دانشگاه تهران احمد بادکوبه هزاوه دانشیار، دانشکده الهیات ، گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی ، دانشگاه تهران فرزانه غفاری استادیار، دانشکده طب سنتی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی تهران سید ماهیار شریعت پناهی استادیار، عضو هیأت علمی دانشگاه ازاد اسلامی واحد مشهد . متن کامل مقاله : PDF : بررسی ریخت شناسی اندام برگ در ایران اسلامی . چکیده سابقه و هدف  بررسی متون گیاه شناسی ایرانی – اسلامی نشان می دهد که گیاه شناسان ایرانی توصیف ریخت شناسی دقیقی از اندام‌های گیاهان مختلف ارائه داده‌اند که معیارهای توصیفی آن‌ها تا حد بسیاری با دانش امروزی قابل تطبیق است. لذا بررسی و طبقه‌بندی اطلاعات نامنظم و پراکنده موجود در این متون برای علوم مرتبط با دانش گیاه شناسی نوین مفید است و باعث آشنایی با دستاوردها، روش‌ها و میراث ارزشمند این دانش در تاریخ تمدن اسلامی خواهد شد. در این میان در متون گیاه شناسی ایرانی اسلامی ریخت شناسی اندام برگ، معیار اصلی در توصیف و ایجاد تمایز میان گیاهان گوناگون بوده است. حال براین اساس در این مقاله، تاریخ توصیف ریخت شناسی اندام برگ در دانش گیاه شناسی ایران اسلامی از شکل گیری و شکوفایی تا ضعف و رکود و معیارهای مهم مورد توجه گیاه شناسان در بررسی و توصیف این اندام، بحث و بررسی شده است. مواد و روش‌ها محدوده زمانی این تحقیق از قرن سوم تا هفتم هجری و محدوده مکانی نیز ایران فرهنگی است. روش تحقیق این پژوهش توصیفی- تحلیلی است. ابتدا دانشمندانی که در آثار خود جنبه ای از ریخت‌شناسی اندام برگ را مورد بررسی قرار داده‌اند، شناسایی شده‌اند و سپس اطلاعات موجود بر اساس دانش امروز تحلیل و دسته‌بندی شده است. بر اساس اطلاعات به دست آمده نیز این بازه زمانی به سه دوره شکل‌گیری، شکوفایی و رکود تقسیم شده است. نتیجه گیری  دانش ریخت‌شناسی اندام برگ در ایران اسلامی از قرن سوم هجری پس از تالیف کتاب النبات دینوری شکل گرفته و معیارهای توصیفی دینوری در کتاب الحاوی رازی مشهود است. این دانش در دوره شکوفایی در آثار شاخصی همچون القانون ابن سینا و الصیانه بیرونی به اوج خود رسیده است؛ اما پس از آن اطلاعات گیاه شناسی صرفا تکرار و تخلیص توصیفات پیشینیان است. با جمع‌بندی و تحلیل اطلاعات موجود در این متون می‌توان به لحاظ اندازه، برگ‌ها را در ابعاد: پهن، باریک، دراز، کوچک و بزرگ تقسیم کرد. از لحاظ شکل پهنک، برگ‌ها دارای پهنک‌های دایره‌ای، سپری، سوزنی، مستطیل، مثلثی و مرکب سه برگچه‌ای‌اند. حاشیه برگ‌ها نیز به انواع اره مانند، باریک، کنگره دار، تیز، شکافته شده (گشنیزی) و بر آمده تقسیم می‌شوند. سطح برگ‌ها نیز به انواع زبر و خشن، صاف، ترم، لزج، کرک‌دار (مزغب)، پرزدار (زئبر)، چرب (دسم)، خاردار و خط‌دار قابل تقسیم است. از لحاظ رنگ نیز برگ‌ها دارای انواع سبز، قرمز، زرد، خاکی، سفید و سیاه‌اند. پشت و روی برخی برگ‌ها نیز به دو رنگ مختلف است. آرایش قرار‌گیری برگ بر روی ساقه نیز به صورت متناوب، متقابل، پراکنده، پهن شده بر روی سطح زمین، نزدیک سطح زمین، چسبیده به ساقه، نوک ساقه و دور از هم است. از لحاظ بو نیز به بدیو و خوشبو تقسیم شده است. . واژه‌های کلیدی : گیاه شناسی، ریخت ‌شناسی، برگ، اندازه برگ، پهنک برگ، حاشیه برگ، سطح برگ، رنگ برگ، آرایش برگ برروی ساقه . . . ________________________________________________________________________________________________ منبع : مجلّه ی طب سنّتی اسلام و ایران سال چهارم، شماره ی دوم، تابستان ۱۳۹۲

بابونه در متون طب سنتی ایران و اسلام

بسم الله الرحمن الرحیم بابونه در متون طب سنتی ایران و اسلام . فرزانه غفاری عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی تهران الهام معین  دستیار داروسازی سنتی، دانشکده طب سنتی، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی تهران . متن کامل مقاله : PDF : بابونه در متون طب سنتی ایران اسلام . بابونه، از گیاهان دارویی بارز تیره کاسنی است که چندین جنس دارد و در نقاط مختلف می‌روید. بوی خوش اندام‌های هوایی این گیاه از زمان‌های قدیم مورد توجه بوده است. در متون پزشکی و دارویی کهن و نیز از نگاه دانشمندان ایران و اسلام بابونه از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده است. برای مثال در آثار دیوسکوریدوس، جالینوس، ابن سینا، جرجانیو ابن بیطار با بیان‌های متفاوت به خواص درمانی این گیاه از جمله در بیماری‌های دستگاه عصبی، گوارشی و تنفسی اشاره شده است. گونه‌های بابونه شاملMatricariachamomillavar.chamomilla (بابونه شیرازی)، Matricariachamomillavar.recutita(بابونه معطر)، Tripleurospermumdisciforme(بابونه دشتی)، Anthemisnobilis L.(بابونه رومی) می‌باشند. در علم داروسازی گونه‌های مختلف این گیاه و ترکیبات موجود در اسانس آن شناسایی و در درمان مورد استفاده قرار گرفته اند، در حال حاضر فراورده‌های مختلفی از بابونه به اشکال کرم، لوسیون، قطره خوراکی و پودر در بازار وجود دارد. در این مقاله سعی کردیم خواص درمانی بابونه در متون طب سنتی ایرانی و اسلامی را جمع آوری کنیم، پیشنهاد می‌شود که با انجام مطالعات کلینیکال ترایال خواص بابونه در مقالات علمی تایید گردد. . واژه‌های کلیدی : متون طب سنتی، بابونه ، خواص درمانی . . . _______________________________________________________________________________________________ منبع : مجلّه ی طب سنّتی اسلام و ایران سال چهارم، شماره ی اول، بهار ۱۳۹۲

بررسی «طب قرآنی» از دیدگاه علم مدرن

بسم الله الرحمن الرحیم بررسی «طب قرآنی» از دیدگاه علم مدرن . چکیده سابقه و هدف خداوند کریم در آیه یازده سوره نحل می‌فرماید" ما زیتون، خرما، انگور و بسیاری از ثمرات را مسخر شما گردانیدیم و این‌ها همگی نشانه‌هایی قوی هستند که درباره آن‌ها تفکر و تحقیق نمایید" این مطالعه با رویکرد بررسی ایده‌های ذکر شده قرآن و بررسی اثرات علمی اثبات شده آن‌ها از دید علم مدرن انجام شد. مواد و روش‌‌ها منبع پژوهش کتاب قرآن کریم ترجمه آیت‌الله مکارم شیرازی بود و روش آن تحلیل محتوایی (Content analysis) و برسی آن با منابع علمی است. بحث و نتیجه‌گیری منابع علمی نشان می‌دهد که گیاهان زنجبیل، خرما، زیتون و انگور که در کتاب آسمانی قرآن نام آن‌ها برده شده دارای اثرات درمانی مفید و موثری در درمان بیماری‌های متابولیک و عارضه‌هایی است که علم مدرن یا در دهه‌های اخیر برای آن‌ها درمانی یافته یا هنوز در درمان آن‌ها عاجز است. . واژه‌های کلیدی : قرآن، زیبایی شناسی، طب قرآنی، علم پزشکی . . . ______________________________________________________________________________________ منبع : مجلّه ی طب سنّتی اسلام و ایران سال چهارم، شماره ی چهارم، زمستان ۱۳۹۲

نقش تغذیه در سلامت با رویکرد آموزه وحیانی

بسم الله الرحمن الرحیم نقش تغذیه در سلامت با رویکرد آموزه وحیانی . رحمت اله مرزبند استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم پزشکی ساری محمد علی افضلی عضو هیات علمی گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم پزشکی ساری . متن کامل مقاله : PDF : نقش تغذیه در سلامت با رویکرد آموزه وحیانی . سابقه و هدف سلامت در فرهنگ متعالی اسلام از ارزش والایی برخوردار است. قرآن کتاب هدایت و سلامت معرفی شده است. بر همین اساس رهنمودهای مختلف بهداشتی در مورد سلامت ارایه کرده است. یکی از رویکردهای قرآن، توصیه‌های تغذیه‌ای آن در آیات متعدد است، هدف از این پژوهش، شناسایی نقش و جایگاه آموزه تغذیه قرآنی در ارتباط با سلامت است. مواد و روش‌ها پژوهش حاضر مبتنی بر روش تحلیلی اسنادی و مفهومی است. در این راستا، ابتدا با مراجعه به منابع تفسیری و حدیثی، و نیز جستجو در بانک‌های اطلاعاتی از قبیل Sid, magiran, Noormags, iranmedex اطلاعات لازم مبتنی بر سوالات تحقیق گردآوری شد. در نهایت مطالب گردآوری شده با توجه به اهداف و سوالات پژوهش، مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. یافته‌ها آموزه تغذیه و حیانی، توجه به سلامت جسمی را با اصول تنوع غذایی، ایمنی و طیب بودن در نظر دارد. با دعوت به غذای حلال و پرهیز از غذای حرام و نیز پذیرش خداوند به عنوان رزاق حقیقی، معنویت در سلامت را جستجو می‌کند. این نگرش معنوی، شاخص‌های سلامت روان از قبیل آرامش، اخلاق مداری و عمل صالح را بدنبال دارد امری که در قرآن بر آن تاکید می‌شود. توزیع عادلانه غذا در جامعه اسلامی، از دیگر آموزه قرآنی است که با آن سلامت اجتماعی محقق می‌شود. لذا جهت‌گیری رهنمودهای بهداشت تغذیه و حیانی در راستای تحقق سلامت جامع‌نگر است. نتیجه‌گیری  از آنجا که در آموزه و حیانی، تغذیه سالم دربردارنده، شاخص‌های جسمی، روانی، معنوی و اجتماعی است. ضروری است که رویکرد تغذیه‌ای اسلام مورد توجه سیاست‌گذارانی جهانی تغذیه قرار گیرد تا سلامت واقعی حاصل شود. . واژه‌های کلیدی : معنویت، تغذیه، سلامت روانی، غذای طیب . . . ______________________________________________________________________________________ منبع : مجلّه ی طب سنّتی اسلام و ایران سال چهارم، شماره ی چهارم، زمستان ۱۳۹۲

گیاهان دارویی مؤثر در درمان بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری از دیدگاه طب اسلامی

بسم الله الرحمن الرحیم گیاهان دارویی مؤثر در درمان بیماری‌های کلیه و مجاری ادراری از دیدگاه طب اسلامی . شبنم محمدی استادیار گروه علوم پایه ، دانشگاه علوم پزشکی مشهد احمد آقای یزاده ترابی استادیار گروه معارف، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی مشهد . متن کامل مقاله : PDF : گیاهان دارویی موثر بر درمان بیماری های کلیه از دیدگاه طب اسلامی . چکیده سابقه و هدف با بررسی احادیث پزشکی معصومین (ع)، گیاهان دارویی شفابخشی برای پیشگیری و درمان بیماری‌ها پیشنهاد می‌شود که امروزه اثربخشی آنها در پیشگیری و درمان بیماری‌ها به اثبات رسیده است. در این مقاله گیاهان دارویی که دربارۀ درمان بیماری‌های کلیه، مثانه و مجاری ادراری در احادیث پزشکی ذکر شده است، معرفی می‌کنیم. مواد و روش‌ها به این منظور با جستجو در کتب معتبر حدیث، گیاهان دارویی مؤثر در بیماری‌های کلیه، مثانه و اختلالات ادراری را در قالب یک مقاله تنظیم کردیم. یافته‌ها مصرف گیاهانی همچون سیاه‌دانه، قزنفل، کندر سفید و یا ترب برای اختلالات ادراری توصیه شده است. به‌علاوه مخلوطی از زعفران، عاقرقرحا، هل، سنبل، شاه‌دانه، خربق سفید، فلفل سفید و عسل برای رفع سنگ مثانه مفید ذکر شده است. تجویز گیاهانی همچون هلیله، بلیله، فلفل، دارچین، زنجبیل، شقایق، بادیان و قسط نیز برای درمان سنگ مثانه توصیه شده است. نتیجه‌گیری  دستورالعمل‌هایی که در این مقاله درباره پیشگیری و درمان بیماری‌های کلیوی و مجاری ادراری از گنجینه‌های ارزشمند طب اسلامی گردآوری شده است، برگرفته از گیاهان دارویی بوده که عوارض داروهای شیمیایی نداشته و به‌راحتی دردسترس هستند. . واژه‌های کلیدی : کلیه، مثانه، حدیث، روایت، مجاری ادراری . . . ________________________________________________________________________________________ منبع : مجلّه ی طب سنّتی اسلام و ایران سال پنجم، شمارهی سوم، پاییز ۱۳۹۳  

انار : دیدگاه قرآن کریم و مروری بر اثرات سلامت‌بخش آن از نظر علم تغذیه

بسم الله الرحمن الرحیم انار : دیدگاه قرآن کریم و مروری بر اثرات سلامت‌بخش آن از نظر علم تغذیه . یاسر خواجه بیشک دانشجوی کارشناسی ارشد علوم بهداشتی در تغذیه ، دانشگاه علوم پزشکی تبریز لاله پیاهو دانشجوی دکترای تخصصی علوم تغذیه ، دانشگاه علوم پزشکی تبریز . متن کامل مقاله : PDF : انار : دیدگاه قرآن کریم و اثرات سلامت بخش آن . چکیده سابقه و هدف تغذیه سالم جایگاه والایی در اسلام دارد. در آیات قرآنی، پس از توجه دادن انسان به غذا، سخن از گیاهان به میان آورده شده است. انار با نام علمی .PunicagranatumL و نام قرآنی الرّمان، سه بار در آیات قرآن کریم آورده شده است. این میوه بواسطه دارا بودن ترکیبات فعال زیستی متعدد، نقش مهمی در پیشگیری و درمان انواع اختلالات مزمن دارد. هدف از مطالعه حاضر، مرور خواص سلامت‌بخش انار از دیدگاه قرآن کریم و علم تغذیه بود. مواد و روش‌ها در این مطالعه مروری، با تعمق در آیات قرآن و تمامی مقالات ثبت شده در پایگاه‌های اطلاعاتی علمی با نام‌های PubMed، Web of ScienceوGoogle Scholar از سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۴ با کلید واژه‌های انار، اسلام، بیماری، تغذیه و قرآن، نتایج بدست آمد و مورد بحث قرار گرفت. یافته‌ها ترکیبات موثر موجود در انار از طریق غیرفعال‌سازی آنزیم‌های پیش‌التهابی، توقف رشد تومور و افزایش تنظیمی پروتئین‌های سرکوب کننده رشد تومور در پیشگیری از انواع سرطان‌ها مفید است. مهار آنزیم‌های دخیل در سنتز چربی‌ها و افزایش سنتز و ترشح انسولین از سلول‌های بتای پانکراس و افزایش حساسیت آن‌ها به ترتیب مهمترین مکانیسم‌های مربوط به کاهش چربی و قند خون می‌باشند. اثرات ضد چاقی انار به مهار آنزیم لیپاز پانکراسی و اثرات ضدعفونت به ترکیبات مهار کننده رشد باکتری‌ها مربوط است. نتیجه‌گیری با در نظر گرفتن تاکید قرآن کریم بر اثرات مفید انار و از طرفی وجود شواهد علمی کافی راجع به اثرات پیشگیری کنندگی آن، گنجاندن این میوه در رژیم غذایی پیشنهاد می‌گردد. . واژه‌های کلیدی : انار، اسلام، بیماری مزمن، تغذیه، قرآن . . . ____________________________________________________________________________________________ منبع : مجلّه ی طب سنّتی اسلام و ایران سال پنجم، شماره ی چهارم، زمستان ۱۳۹۳

انگیزه‌های خودمراقبتی از منظر آیات و روایات

بسم الله الرحمن الرحیم انگیزه‌های خودمراقبتی از منظر آیات و روایات . محسن قربانیان دانشجوی دکتری تفسیر تطبیقی ، دانشکده الهیات و معارف اسلامی ، دانشگاه قم فرشته فشارکی متخصص داخلی، دانش آموخته دانشگاه علوم پزشکی تهران . متن کامل مقاله : PDF : انگیزه های خود مراقبتی از منظر آیات و روایات . چکیده سابقه و هدف خودمراقبتی، رفتاری است که فرد با اتّکا به دانش، توان و مهارت خود از سلامت خویش، مراقبت می­‌کند و ارتباط مستقیمی با خواست و انگیزه افراد دارد؛ زیرا انگیزه‌­ها، چراهای رفتار هستند و موجب آغاز و ادامه فعالیّت می­‌شوند. از طرفی، پیشوایان دینی به منظور جهت­‌بخشی رفتاری و ارتقای سبک زندگی پیروان خود، همواره چراهای رفتارهای مورد انتظار دین از آنان را تبیین کرده­‌اند و با بیان فلسفه احکام و نیز ذکر آثار و فواید عمل به دستورات دینی، انگیز‌‌‌ه‌­های افراد را برای تکرار و تقویت رفتار مورد نظر، افزایش داده‌­اند. این مقاله، به منظور تعیین و دسته‌­بندی انگیزه‌­های تقویت­‌کننده رفتار­های خودمراقبتی که در آیات و روایات ذکر شده، تنظیم شده است. مواد و روش‌­ها پژوهش حاضر، با روش کتابخانه‌­ای و با مطالعه قرآن کریم و روایات اهل­بیت(ع) انجام شده است. در مطالعه روایات ابتدا با مرور جامع «دانش­نامه احادیث پزشکی»، تألیف آیت­‌الله محمدی ری­‌شهری و نیز کتاب طب النبی(ص)، روایات متناسب با هدف پژوهش انتخاب و سپس با مراجعه به منابع اصلی، روایات مطالعه و استخراج شد. یافته­ ها در پژوهش حاضر، پانزده انگیزه تقویت‌کننده رفتار خودمراقبتی از قرآن و روایات استخراج و بر اساس منبع انگیزش آنها در قالب چهار دسته کلّی منبع انگیزش معنوی، منبع انگیزش مادّی (جسمی)، منبع انگیزش کسب خوشی و منبع انگیزش اجتناب از ناخوشی دسته­‌بندی شده و هر کدام با استناد به آیات یا روایات مربوطه، توضیح داده شده است. بحث و نتیجه ­گیری دین اسلام جهت تقویت رفتار خودمراقبتی در افراد، انواع مختلفی از انگیزه‌ها را به کار گرفته است؛ به بیان دیگر، آموزه‌های دینی از منابع انگیزش مختلف (درونی- بیرونی و یا پنج دسته منبع انگیزش فردی) استفاده کرده و به این ترتیب به تقویت رفتار مخاطبان خود در سطوح مختلف پرداخته است. شناخت این انگیزه‌­ها، مسئولان و سیاست‌گذاران عرصه سلامت را یاری می­دهد تا با تقویت باورهای دینی افراد، در راستای فرهنگ­‌سازی و ارتقای فرهنگ خودمراقبتی در جامعه گام­‌های مؤثّرتری بردارند. . واژه‌های کلیدی : انگیزه ، خودمراقبتی ، تقویت رفتار ، آموزه‌های اسلام . . . ________________________________________________________________________________________________ منبع : مجلّه ی طب سنّتی اسلام و ایران سال ششم، شمارهی سوم، پاییز ۱۳۹۴

بررسی تطبیقی کاربردهای درمانی سداب و کاسنی در احادیث و روایات ، اشعار فارسی و پژوهش‌های معاصر

بسم الله الرحمن الرحیم بررسی تطبیقی کاربردهای درمانی سداب و کاسنی در احادیث و روایات ، اشعار فارسی و پژوهش‌های معاصر . منصوره معینی استادیار زبان و ادبیات فارسی ، دانشکده مدیریت و اطلاع رسانی پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی اصفهان اکبر کلاهدوزان استادیار زبان و ادبیات فارسی ، دانشکده مدیریت و اطلاع رسانی پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی اصفهان . متن کامل مقاله : PDF : کاربردهای درمانی سداب و کاسنی در احادیث و روایات و اشعار فارسی . چکیده سابقه و هدف توجه به اهمیت کاربرد درمانی گیاهان در برخی از احادیث نبوی و روایات امامان معصوم (ع) آشکار است. میراث ادبی ایران نیز که متأثر از فرهنگ اسلامی و سنت‌ها و باورهای مردمی است، اهمیت و رواج این باورها را در ایران زمین نشان می‌دهد. هدف این گفتار بررسی تطبیقی خواص درمانی دو گیاه «سداب» و «کاسنی» از منظر احادیث، اشعار و پژوهش‌های پزشکی معاصر است. مواد و روش‌ها این پژوهش به روش کتابخانه‌ای در سه مرحله انجام گرفت: نخست کاربردهای درمانی «سداب» و «کاسنی» براساس احادیث و روایات متعبر شیعه بررسی شد. سپس کاربردهای همسان آن در متون ادب فارسی جستجو شد و در مرحله سوم این کاربردها از رهگذر دانش جدید نیز مورد توجه قرار گرفت. برخی از کاربردهای درمانی گیاه سداب که مورد این بررسی تطبیقی قرار گرفته‌اند عبارت‌اند از: درمان دبیله و ذات الجنب، خاصیت ضدباروری، درمان امراض دماغی، خواص درمانی گیاه کاسنی که از همین دیدگاه بررسی شده‌اند عبارت‌اند از: کاهش التهاب و تب، اعتدال مزاج درمان نارسایی‌های کبدی. نتیجه‌گیری پژوهش‌های معاصر پزشکی، کاربردهای درمانی «سداب» و«کاسنی» را که در احادیث و روایات و اشعار فارسی، مطرح شده‌اند، تأیید می‌کنند این بررسی تطبیقی بیانگر ژرفای کلام بزرگان دین و ارزش نهفته در باورهای طب اسلامی است که در آیینه ادبیات ایران نمایان است و اهمیت این‌گونه بررسی‌های تطبیقی میان دانش جدید و فرهنگ کهن را نشان می‌دهد. . واژه‌های کلیدی : سداب ، کاسنی ، حکمت پزشکی ، دبیله ، ذات الجنب  . . . __________________________________________________________________________________________________ منبع : مجلّه ی طب سنّتی اسلام و ایران سال ششم ، شماره ی چهارم، زمستان ۱۳۹۴

بررسی خواص تغذیه ای و درمانی خرما در قرآن، احادیت، طب سنتی و طب نوین

بسم الله الرحمن الرحیم بررسی خواص تغذیه ای و درمانی خرما در قرآن ، احادیت، طب سنتی و طب نوین . میر حسن موسوی دانشیار، دکتری تخصصی بهداشت و کنترل کیفی مواد غذایی ، دانشگاه تبریز نسیم شاویسیب سید امین خطیبیب دانش آموخته دکتری تخصصی بهداشت و کنترل کیفی مواد غذایی ، دانشکده دامپزشکی، دانشگاه تهران .  متن کامل مقاله : PDF : بررسی خواص تغذیه ای و درمانی خرما در قرآن . چکیده  سابقه و هدف خرما (Phoenix dactylifera)، یکی از مهم‌ترین منابع تغذیه‌ای در کشورهای جنوب غرب آسیا و شمال آفریقا بوده است. ایران نیز بعد از مصر دومین کشور تولید‌‌‌ کننده خرما در جهان است. با گسترش و پیشرفت علم در حوزه‌های مختلف، بعضی از فواید و خواص طبی و تغذیه‌ای خرما تأیید شده است. با مطالعۀ قرآن، روایات و احادیث امامان معصوم (ع) درمی‌یابیم که به بسیاری از این خواص و خواص دیگر اشاره شده است. لذا به‌منظور تعیین خواص تغذیه‌ای و درمانی خرما در قرآن، احادیث و طب سنتی و نیز در طب نوین این مقاله تنظیم شده است. مواد و روش‌ها تحقیق حاضر به روش مطالعۀ مروری در مورد خواص طبی خرما از منظر قرآن کریم، احادیث و منابع طب سنتی و همچنین تحقیقات علمی انجام‌گرفته در طی سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۶ و در کل بر روی ۶۸ منبع واجد شرایط انجام گرفت. یافته‌ها و نتیجه‌گیری علاوه بر توصیه‌های قرآن و تأکید پیامبر و ائمۀ معصوم (ع) و علوم سنتی نسبت به مصرف خرما، نتایج مطالعات اخیر نیز نشان می‏دهد که خرما در درمان بسیاری از بیماری‌ها نظیر بیماری‌های قلبی - عروقی، عفونی، دیابت، ناباروری، زخم معده، سرطان، پارکینسون و آلزایمر می‌تواند مؤثر واقع شود. همچنین خرما دارای اثرات ضد التهابی، ضد میکروبی و آنتی‌اکسیدانی است. یافته‌های این مطالعه می‌تواند گامی مؤثر در جهت تأئید جنبه‌های علمی قرآن و احادیث ائمه (ع) به‌ویژه در مورد میوه‌هایی نظیر خرما باشد. . واژه‌های کلیدی : خرما، قرآن، حدیث، طب، بیماری . . . ______________________________________________________________________________________________ منبع : مجلّه ی طب سنّتی اسلام و ایران سال هشتم، شماره ی سوم، پاییز ۱۳۹۶

مروری بر کاربردهای درمانی زنجبیل از دیدگاه علم نوین و طب سنتی اسلامی

بسم الله الرحمن الرحیم مروری بر کاربردهای درمانی زنجبیل از دیدگاه علم نوین و طب سنتی اسلامی . یاسر خواجه بیشک مهدی یاغچیان مهسا مهاجری کمیته تحقیقات دانشجویی ، دانشکده تغذیه و علوم غذایی ، دانشگاه علوم پزشکی تبریز لاله پیاهو  گروه تغذیه، دانشکده علوم پزشکی مراغه . متن کامل مقاله : PDF : مروری بر کاربردهای درمانی زنجفیل از دیدگاه طب سنتی اسلام . چکیده سابقه و هدف استفاده از گیاهان سنتی و بومی به عنوان طب مکمل در ۲۰ تا ۲۵ سال گذشته در دنیا افزایش یافته است. گیاه زنجبیل با نام علمی "Zingiber officinale Roscoe" یکی از گیاهان مورد استفاده در طب سنتی باستان بوده و گزارش شده است که به‏‌واسطۀ اجزای مفید و ترکیبات سلامت‌بخش خود، نقش مهمی در پیشگیری و درمان بیماری‌ها دارد. هدف از مطالعۀ حاضر، مرور اثرات سلامت‌بخش گیاه زنجبیل با تأکید بر علم نوین و دیدگاه طب سنتی اسلامی است. مواد و روش‌ها در این مطالعۀ مروری، متون کتابخانه‏‌ای و برگزیدۀ طب سنتی اسلامی، روایات و تمامی مقالات ثبت شده در پایگاه‌های اطلاعاتی علمی معتبر شاملPubMed, Iran medex, Magiran, SID, Google Scholar با در نظر گرفتن کلیدواژه‌هایGinger, Islamic Traditional Medicine, Health Benefits, Modern Science اثرات سلامت‌بخش‌ و بیماری زنجبیل طی سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۸ جستجو، بحث و بررسی شد. یافته‌ها به‏‌نظر می‌رسد که زنجبیل به عنوان داروی با طبع گرم در درمان بسیاری از اختلالات از جمله تهوع، فشار خون پایین، سنگ مثانه، کنترل درد، قاعدگی دردناک زنان، بیماری‌های باکتریایی و قارچی مؤثر است. اجزاء تشکیل دهندۀ گیاه زنجبیل از جمله زینجیبرن، زینجرون، شوگائول‌ها، جینجرول و پارادول با اثرات ضد التهابی، آنتی‌اکسیدانی، ضد رگ‌زایی، شبه انسولینی و تحریک فعالیت سلول‌های بتا و مهار تجمع پلاکتی، نقش مهمی در پیشگیری و درمان بسیاری از اختلالات و بیماری‌ها از جمله دیابت، تهوع و استفراغ بارداری، آرتریت روماتوئید، سرطان، آسم و برونشیت دارند. نتیجه‌گیری با در نظر گرفتن اثرات مفید و سلامت‌بخش گیاه زنجبیل، استفاده از آن به عنوان طب مکمل در درمان بیماری‌ها توصیه می‌شود. . واژه‌های کلیدی : زنجبیل‌، طب سنتی، ‌‌‌ طب ‌مکمل . . . _______________________________________________________________________________________________ منبع : مجلّه طب سنّتی اسلام و ایران سال نهم، شماره سوم، پاییز ۱۳۹۷

کتاب : پیدایش و سیر تحول مطالعات گیاه‌شناسی در تمدن اسلامی ، همراه با مطالعات واژگانی تا قرن سوم هجری

بسم الله الرحمن الرحمن الرحیم کتاب : پیدایش و سیر تحول مطالعات گیاه‌شناسی در تمدن اسلامی همراه با مطالعات واژگانی تا قرن سوم هجری . مؤلف : سعیده بیرجندی ناشر : موسسه نشر اطمینان راد . . زبان: فارسی رده‌بندی دیویی: ۵۸۱٫۹۷۶۷۱ سال چاپ: ۱۳۹۸ نوبت چاپ: ۱ تیراژ: ۲۰۰ نسخه تعداد صفحات: ۱۱۵ قطع و نوع جلد: وزیری (شومیز) شابک ۱۰ رقمی: ۶۲۲۶۰۳۰۵۹۳ شابک ۱۳ رقمی: ۹۷۸۶۲۲۶۰۳۰۵۹۵ . . . ______________________________________________________________________________________ منبع : شبکه جامع کتاب گیسوم  

پر بازدید ترین مقالات

تکنیک های کشاورزی از منظر قرآن

بسم الله الرحمن الرحیم . تکنیک های کشاورزی از منظر ...

معجزات علمى قرآن کریم : 3- قرآن و حرکت زمین

بسم الله الرحمن الرحیم 3- قرآن و حرکت زمین : منظور از معجزات عل...

مدیریت جامع منابع آبی از دیدگاه IWRM با رویکردی دینی فرهنگی

بسم الله الرحمن الرحیم  مدیریت جامع منابع آبی از دیدگاه IWRM...

بررسی رابطه دینداری با نگرش و رفتار مصرف آب در بین شهروندان زنجان

بسم الله الرحمن الرحیم     بررسی رابطه دینداری با نگرش و ر...