ماه: دی ۱۳۹۷

مبانی و اهداف تربیت زیست محیطی با تأکید بر اندیشه آیت الله جوادی

بسم الله الرحمن الرحیم مبانی و اهداف تربیت زیست محیطی با تأکید بر اندیشه آیت الله جوادی محمد داودی∗ فاطمه وجدانی∗∗ چکیده محیط زیست و مشکلاتش زنـدگی انسـان را تهدیـد مـیکنـد؛ ازایـن رو تربیـت زیسـت محیطی از موضوعات مهم دوران معاصر است. تربیت زیست محیط ی  رشـد و پـرورد دانشهـا، گرایشهـا و رفتارهای لازم برای حفظ و آبادانی محیطزیست است.  هدف این تحقیق، بررسـی مبـانی و اهـداف تربیت زیست محیطی با تأکید بر نظریات آیت ل  الجوادی آملی است. در ایـن مقالـه علاوه بـر تـدوین مبانی و هدف کلی تربیت زیستمحیطی )تربیت انسان مؤمن صالحِ هماهنگ با محیطزیست(، شش هدف واسطهای استخراج کرده ایم: پرورد نگرد توحیدی به جهان هسـتی و محیط زیسـت؛ آشـنا کردن متربی با فلسفۀ آفرینش جهان هستی و نسـبت خـود و محیطزیسـت؛ آشـنا کـردن متربـی بـا وظایف خود درقبال محیطزیست؛ پرورد احساس دوستی و مسئولیت الهی درقبـال محیطزیسـت؛ پرورد احساس همدلی و تکلیف درقبال اعضای جامعـه و نسـلهای آتـی؛ پـرورد مهارتهـای ضروری برای آبادانی محیطزیست و بهره گیـری درسـت از آن. شش مصـادیق ایـن اهـداف را بـا جزئیات بیشتری بررسی کرده ایم.   کلیدواژه ها: محیط زیست، تربیـت زیسـت محیطی، مبـانی تربیـت زیسـت محیطی، اهـداف تربیـت زیست محیطی، آیت الله  جوادی آملی، اسلام . ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ∗ دانشیار پژوهشگاه حوزه و دانشگاه قم) .mdavoudi@rihu.ac.ir( ∗∗ استادیار دانشگاه شهید بهشتی تهران.   مقدمه خسارتها و صدمه های محیط زیست، زنگهای خطـر را بـرای انسـان معاصـر به صـدا درآورده است. استفادۀ بی رویه از منابع آب، خاك، گیاهان و شکار بی رویۀ برخـی حیوانـات موجب نابودی بخشهای زیادی از منابع آب و خاك و برخی گونـه های حیـوانی و گیـاهی شده است. نتیجۀ این استفادۀ بی رویه، تخریب و نابودی جنگلها و مزارع، نشست دشـتها ،بیابان زایی و دیگر مشکلات زیست محیطی است. پیشرفت صنعتی و دسترسی آسان به منابع طبیعی نیز به این روند سرعت بخشیده است. با ملموس تر شدن خطرها و مصیبتهای زیست محیطی، افراد و تشکلهای مختلفـی در سطوح محلی، منطقه ای و بین المللی شروع به فعالیت کرده اند. حاصل این تلادها در سطح بین المللی، چندین سند و اعلامیۀ مهم است که میتوان به «اعلامیۀ زمـین» در سـال ۱۰۷۱ در ریودوژانیرو، «معاهدة کاهش گازهای گلخانه ای کیوتو» و «معاهدة حفـظ تنـوع زیسـتی در بهار سال ۱۷۷۰» اشاره کرد )عابدی سروستانی و دیگران ،۱۹۳۱: ۱1(. اما این اعلامیه ها و معاهدات به تنهایی نمیتوانند سدی دربرابر روند روبهرشـد تخریـب محیطزیست انسان باشند. آنچه بیش از همه میتواند مؤثر باشد ،تغییر بینش مردم اسـت کـه منجر به تغییر رفتار آنها با محیط زیست می شود؛ یعنی به تعلیم و تربیت ویژه ای نیاز اسـت؛ تعلیم و تربیتی که آگاهی ها و بینشها، گرایشها و نگردها و رفتارهای مطلوب زیست محیطی را در مردم پرورد دهد. آیت الله  جوادی آملی از اندیشـمندان مسـلمان معاصـر، بـه دغدغـی زیسـت محیطی انسـان ۶ معاصر توجه و آن را از دیدگاه اسلامی بررسی کرده اسـت. در ایـن مقالـه می کوشـیم مبـانی و اهداف تربیت زیست محیطی را با تأکید بر نظریات معظم له بررسی کنیم؛ اما پـیش از پـرداختن به مبانی و اهداف، لازم است مفهوم محیط زیست و تربیت زیستم حیطی را روشن کنیم. مفهوم محیط زیست و تربیت زیست محیطی محیط زیست مکان و فضایی است که زندگی در آن جریان دارد و شامل ابعـاد گونـاگون دینی، فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و طبیعی است، اما در بیشتر موارد کاربرد این عبارت، همی ابعاد آن مدنظر نیست و بیشتر بعد طبیعی، یعنی مکان و فضای طبیعـی و گـاه نیـز اجتمـاعی مدنظر است. تعریفهای گوناگونی از محیطزیست وجود دارد. برخی محیطزیسـت را دو قسم کردهاند: محیطزیست طبیعی و محیطزیست انسانی. محیطزیست طبیعی آن بخـش از محیطزیست است که انسان در تشکیل آن نقشی نداشته، بلکه از موهبتهـای الهـی اسـت . محیطزیست انسانی آن بخش از محیطزیست است که به دست انسانها پدید آمـده اسـت. برخی دیگر گفته اند محیطزیست مجموعۀ عوامل زیستی شـیمیایی، طبیعـی، جغرافیـایی و آب وهوایی است که انسان و محل سـکونت او را دربـر گرفتـه اسـت )فتحعل ی، ۱۹۳۱(. برخـی دیگر محیطزیست را چنین تعریف کردهاند: «محدودهای که انسان در آن زندگی و فعالیـت میکند که شامل، زمین، هوا، آب و موجودات زنده و بیجـان اسـت.» )هم ان: 8(؛ درمجمـوع میتوان گفت محیطزیست طبیعی، چنانکه فتحعلی گفته است، مجموعـۀ عوامـل و عناصـر طبیعی است که با زندگی انسان رابطۀ متقابل دارد )فتحعلی ،۱۹۳۱(. تربیت زیست محیطی1 در قرن اخیر در مرکز توجه پژوهشگران، حامیان محیطزیسـت و دستاندرکاران تربیت قرار گرفته است. استپ و دیگران )۱۳۹۳: ۹۱( تربیـت زیسـتمحیطی را اینگونه تعریف کردند: «فرایندی با هدف پرورد شهروندی آگـاه و نگـران دربـارۀ محـیط زیستی- فیزیکی و مسائل آن، که میداند چگونه این مشکلات را حل کند و انگیزه دارد کـه برای اجرای این راهحلها اقدام کند.» در اعلامیۀ کنفرانس بینالمللی مربیـان زیسـتمحیطی که با حمایت یونسکو در ۱۷۵۵ برگزار شد، تربیت زیستمحیطی را چنین تعریف کردهاند: «فرایند یادگیری که دانش و آگاهی افراد را دربارۀ محیطزیست و چالشهـای آن  ۵ افزایش میدهد، مهارتها و خبرگیهای لازم برای تعیین این چالشها را افزایش میده د و نگرده ا، انگیزدهـا و تعه دهایی را تقوی ت میکن د ک ه باع  تصمیمگیریهای آگاهانه و اعمال مسئولانه میشود ».)UNESCO , 1978( ـــــــــــــــــــــــــــــــــ 1. EE(Environmental Education) or Ecological Education. باتوجهبه تعریف محیطزیست و تعریفهای تربیت زیستمحیطی میتوان گفت غایـت تربیت زیستمحیطی آن است که نسل جدید بهگونـهای تربیـت شـوند کـه بتواننـد ضـمن بهرهبرداری لازم از محیطزیست، نهتنها آن را تخریب نکننـد، بلکـه آن را حفـظ و آبـاد هـم بکنند؛ بنابراین تربیت زیستمحیطی، رشد و پرورد دانشها، گرایشهـا و رفتارهـای لازم برای حفظ و آبادانی محیطزیست است. مبانی تربیت زیست محیطی هر دیدگاه دربارۀ تربیت زیستمحیطی بـر مجموعـۀ ویـژهای از مبـانی، بـهویژه مبـانی هستیشناختی و انسانشناختی استوار است. دیدگاه آیـت ل ال جـوادی آملـی دربـارۀ تربیـت زیستمحیطی نیز بر مبانی ویژهای استوار است که در اینجا به مهمترین آنها اشاره میکنیم.      آفریدگی و زیبایی جهان هستی با همۀ عظمت و وسعت خود که زمین بخش کوچکی از آن است، مخلـوق خدا و زیباست: «خداوند کسی است که هرچیزی را که آفرید، زیبا آفرید» )س دد(7  / و زیبایی آن در این است که نظاممند و هدفمند است: «پروردگـار مـا کسـی اسـت کـه بـه هرچیـزی آفرینش ]خاص[ آن را عطا و سسس هدایتش کرد.» )طه  0۱(. این آیه بهصـراحت هدفمنـدی و نظاممندی جهان را بیان میکند؛ زیرا مطابق این آیه کریمه، خداونـد سـاختار هـر مخلـوق را برابر استعداد، استحقاق و هدفمندی او تأمین کرد. آنگاه او را در بستر مستقیم به مقصـد وی هدایت کرد )جوادی آمل ی ،۱۹8۹: ۱۳ و 22(؛ بنابراین طبیعت نیز که بخشی از جهان هسـتی اسـت ،مخلوق خدا و زیباست. ۹              وابستگی و مملوكیت جهان و آنچه در آن است، ازجمله انسان، همگی ملِك خداست: «موجودات ممکن بهجهتآنکه وجودشان ربط است، در هیچ آنـی از آنـات و در هیچ شأنی از شئون زندگی خود نمیتوانند بدون فیض لایزال الهی ظهور و بـروز کنند و به حیات خود ادامه دهند. آنها هیچ استقلالی از خود نداشته، بلکه وابسته محض به خدایند. این وابستگی و تعلق که از علیت و خلقت خداوند نسـبت بـه آنها حاصل شده است، بهِ مالکیت تام الهی منجر میشود.» )همان: ۱۹۳( «و فرمانروایی آسمانها و زمین ازآن  خداست و خداوند بر هرچیزى تواناست» )آل عمران ۱8۳(؛ «هرچه در آسمانها و زمین است، ازآنِ  اوست ]و[ همه فرمـانپـایر اوینـد» )بق ر  /۱۱۹(؛ بنابراین طبیعت نیز متعلق به خدا و ملِك تام خداست و هیچ تعلقی به هیچ موجودی ندارد. امانت الهی ازآنجاکه جهان هستی، ازجمله زمین و موجودات آن متعلق به خداست، انسان نسبت بـه هیچ موجودی هیچگونه مالکیتی و درنتیجـه حقـی نـدارد. انسـان نمیتوانـد در هیچیـک از موجودات تصرف کند؛ مگر با اجـازۀ خداونـد متعـال کـه مالـك حقیقـی همـهچیز اسـت؛ بدینترتیب، مطابق قاعدۀ عقلی مقبول و رایجِ عقلا، انسان بدون اجـازۀ خداونـد، کـه مالـك حقیقی انسان و زمین و کل جهان است، حق هیچگونه تصرفی را نـدارد. هنگامیکـه اجـازۀ تصرف داده میشود، تنها در محدودهای که تعیین و بهگونهایکه اجازه داده شده است، حـق تصرف دارد؛ بهعبارتدیگر، همۀ آنچه انسان دارد، همگی «امانتی الهی است و انسان امانتدار خداوند است و تصرف ناروا در آن ظلم است.» )جوادی آملی ،۱۹8۹: ۱7۱(. خلیفه اللهی انسان  انسان خلیفه و جانشین خدا در زمین است:« و چون پروردگار تو به فرشتگان گفت مـن در زمین جانشینی خواهم گماشت.» )بقر  /۹۱( و موظـف اسـت کارهـایی را انجـام دهـد کـه خداوند به او واگاار کرده است. جانشین خدا در زمین بـرای انجـام دادن صـحیح وظـایف جانشینی، صلاحیتها و امکاناتی لازم دارد. هرکسی نمیتواند ازعهدۀ این کار خطیر برآیـد؛ ازاینرو خداوند به او حواس پنجگانه، عقل و اندیشه بخشید، همۀ حقـایق را بـه او آمـوزد            ۷ داد و به زیور علم آراسـت )ج وادی آمل ی ،۱۹8۹: 27(؛ «و ]خـدا[ همـۀ ]معـانی[ نامهـا را بـه آدم آموخت. سسس آنها را بر فرشتگان عرضه کرد.» )بقر ،/۹۱(. مسخر انسان بودن جانشین خدا افزونبر علم، به قدرت تحقق بخشیدن بـه علـم خـود نیـز نیازمنـد اسـت؛ ازاینرو، خداوند متعال زمین و آسمان و همۀ موجودات آندو را مسخر او قرار داد تا قـدرت اجرای خلافت الهی را داشته باشد: «آیا ندانستهاید که خدا آنچه را که در آسمانها و آنچـه را که در زمین است، مسخر شما ساخته و نعمتهای ظاهر و باطن خود را بر شما تمـام کـرده است.» )لقمان  ۱۳(. تسخیر چنانکه آیت ل ال جوادی گفتهاند ،«درجایی است که فعل، ملایـم بـا طبع فاعل است و فاعل مفروض برای انجام آن کار خلق شده است و عامـل بیـرون آنچـه را که مقتضای طبع اوست، خردمندانه از او طلب میکند. فاعل بالتسخیر به فاعلی گفته میشود که تحتتسخیر مبدأ دیگر کار میکند و آن مبدأ فاعل مسخر را بهگونهای هدایت میکند کـه بهرۀ احسن را از آن ببرد» )جوادی آمل ی ،۱۹8۹: ۱۹۹(؛ پس انسان برای ایفـای وظیفـۀ خلیفـهاللهی خود باید قوانین حاکم بر جهان را بشناسد، تصرف خود را در آسمان و زمین براساس آنهـا انجام دهد و نمیتواند برخلاف این قوانین رفتار کند. آبادانی زمین، وظیفۀ جانشین خدا پیشازاین گفتیم جانشین خدا بهمقتضای جانشینی موظف است کارهایی را انجـام دهـد که خداوند به او واگاار کرده است. وظیفۀ انسانِ خلیفه ل ال چیست؟ وظیفۀ انسان درزمـین دو چیز است: ۱( فراگیری علوم برای دستیابی به رشد و کمال؛ ۱( آبـادانی زمـین: «او شـما را از زمین پدیـد آورد و بـه شـما مأموریـت داد در آن بـه آبـادانی بسردازیـد؛ پـس از او آمـرزد بخواهید؛ آنگاه به درگاه او توبه کنید.» )ه ود  ۹۱( آبادانی زمـین در درجـۀ اول مسـتلزم حفـظ زمین و زیبایی خداداد آن و در مرحلۀ بعد، بهرهبرداری درست و افزودن بر زیبایی آن اسـت؛ ازاینرو خداوند انسانها را به بهره برداری از نعمتهای الهی فرامیخواند )ج وادی آمل ی ،۱۹8۹: 27-28(: «و او کسی است که زمین را رام شما ساخت؛ پس در فراخناى آن رهسسار شوید و از ۱۳       روزى ]خدا[ بخورید و رستاخیز بهسوى اوست» )مل  / ۱0(؛ «هان اى مردم! از آنچه در زمـین است، بخورید درحالیکه حلال و طیب باشد و گامهاى شیطان را پیروى مکنید که او شما را دشمنی است آشکار» )بقر  /۱۹8(؛ «ای کسانی کـه ایمـان آوردهایـد، از غـااهای پـاکیزهای کـه روزی شما کردیم، بخورید و خدا را شکر کنید، اگر او را میپرستید.» )همان  ۱72( ازاینرو همۀ انبیا مردم را به استفادۀ بهینه از نعمتهای الهی فراخواندهانـد؛ بـهعبارتدیگر ،کوشش و فعالیت برای استفادۀ بهینه از نعمتهای خدادادی، دستور مشترك همۀ انبیاست. اگـر کسی از این دستور سرپیچی کند، با همۀ پیامبران الهی مخالفت کرده اسـت و نتیجـۀ آن چیـزی جز دوری از خداوند نیست )جوادی آملی ،۱۹8۹: ۹۹(. امیرالمؤمنین7 فرمود:« کسی که آب و زمـین حاصلخیز داشته و فقیر باشد، از رحمت الهی بهدور باد.» )حر عاملی ،۱1۱۳: ۱7  1۱(. انسان نباید از علم و قدرت خود باری تخریب زمـین و زشـت کـردن آن اسـتفاده کنـد . خداوند یکی از صفات زشت کافران را تخریـب زمـین میدانـد و از آن بیـزاری میجویـد: «هنگامیکه روى برمیگردانند ]و از نزد تو خارج میشوند[ ،در راه فساد در زمین کوشـش و زراعتها و چهارپایان را نابود میکنند ]بااینکه میدانند[ خدا فساد را دوسـت نـدارد ».)بق ر  /02۱(. براساس این آیه، فساد در زمین شامل کشتار بهناحق انسانها و تخریب مزارع میشـود و خداوند از فساد بیزار است )جوادی آملی ،۱۹8۹: 2۳(. پس وظیفۀ انسان در زمین، آباد کردن آن است؛ به گونه ایکه زیسـتمحیطی مناسـب بـرای انسان و دیگر موجودات فراهم آید تا بتوانند به غایت آفرینش خود دست یابند. غایت آفـرینش انسان، استکمال و قرب الهی است. زیستمحیط مناسب آن است که هم بهلحاظ مادی مناسـب باشد؛ بهگونهایکه آبش سالم، هـوایش پـاکیزه، زمیـنش پـاك و بـارور و دریاهـایش عـاری از آلودگی و سرشار از موجودات دریایی باشد؛ هم ازنظر معنـوی و اخلاقـی پـاك؛ بهگونهایکـه مظاهر فساد و پلشتی و آلودگیها و رذایل اخلاقی و اجتماعی در آن بروز نکنند: «منظور از عمارت زمین، تأمین اصول زیستمحیطی برای حیات انسانی است، نه خصوص زندگی گیاهی که برخی دارند و نه خصوص زندگی حیوانی که عدهای به آن بسنده نمودهاند، بلکه زندگی انسانی که جامع تمام مراحل نباتی و حیـوانی خواهد بود؛ یعنی هم زمین از خطر تباهی برهـد و هـم زمینـه از ضـرر اخلاقـی مصون بماند تا هم بدن از مزایای طب طبیعی طرفـی بنـدد، هـم روح از مواهـب        ۱۱ ویژۀ نفََس رحمانی به رَوح و ریحان نایل آید ».)جوادی آملی ،۱۹8۹: 1۱( به عبارت دیگر، مقصود از خلافت انسان و مسخر گردانیدن زمین بـرای او فقـط آبـادانی مادی زمین نیست؛ آبادانی زمین مقدمه و وسیلهای است بـرای هـدف برتـر و بـالاتر؛ یعنـی صلاح انسان، یعنی تزکیه و تقوا:« همانا رستگار شد کسی که نفسش را تزکیه کرد.» )اعل ی  ۱1( زمین باید آباد و در آن صلح حاکم باشد تا زمینه برای صلاح انسان مهیـا شـود؛ امـا مکاتـب دیگر، رستگاری را در زورمندی میدانند: «امروز رستگارى ازآنِ   کسی است که برترى خـود را اثبات کند.» )طه  ۹1؛جوادی آملی ،۱۹8۹: ۱71-۱70( ازآنجاکه انسان از توانایی شناختی و ارادی بسیار فراتر از دیگر موجـودات زمینـی بهرهمنـد است، مسخر بودن طبیعت بـرای انسـان بـهمعنای بهرهبـرداری بهینـه، عمیـق، وسـیع، دقیـق ،خردمندانه و بدون اسراف و تبـایر از مواهـب زمـین اسـت کـه بسـیار فراتـر از بهرهبـرداری حیوانات است )جوادی آملی ،۱۹8۹: ۹۱(. قلمرو استفادۀ انسان نیز بسیار فراتر از قلمـرو بهرهبـرداری حیوانات است و شامل دریاها، کوهها، درهها، اعماق زمین و حتی فضا و آسمان هم میشود: «خداوند همان کسی است که دریا را مسخر شما کرد تـا کشـتیها بـهفرمـانش در آن حرکت کنند و بتوانند از فضل او بهره گیرید و شاید شکر نعمتهایش را بهجا آوریـد * او آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است، همه را از خودد مسخر شـما سـاخته . در این نشانههاى ]مهمی[ است براى کسانی که اندیشه میکنند ».)جاثیه  ۱2-۱۹( جانبداری نه بیطرفی امروزه رایج است که جهان هستی درقبال به انسان بیطرف است. جهـان هسـتی و اجـزای آن، ازجمله طبیعت، به نوع عقیده، شخصیت و رفتار انسان بی اعتناست. اگر کسی تـلاد کنـد ،از مواهب آن بهره میبرد؛ وگرنه در سختی خواهد بـود؛ امـا ایـن برداشـت بـا متـون اسـلامی سازگار نیست. برپایۀ آیات و روایات، خداوند زمـین و محیطزیسـت را بـا همـۀ موجـوداتش مسخر انسان کرده است و انسان میتواند آنها را رام کند و از منـافع آنهـا بهرهمنـد شـود؛ امـا آنها منفعل محض نیستند، بلکه بسته بـه نـوع رفتـار و حتـی شخصـیت انسـان، واکنشهـای متفاوتی از خود نشان میدهنـد و ایـن سـنت الهـی در زمـین اسـت. زمـین و محیطزیسـت ،۱۱           نعمتهای خود را در اختیار کسی قرار میدهند که با تلاد کردن آن نعمتهـا را اسـتخراج و فراوری کند و کسی که کوشش نکند، از این مواهب بیبهره خواهد بود. صالح و طـالح، مـؤمن و کافر، بااخلاق و بیاخلاق )اخلاق انسانی و اله ی( فرقی دراینزمینه ندارند:« هریك از ایندو گـروه را از عطاى پروردگارت بهره و کمك میدهیم و عطاى پروردگارت هرگز ]از کسی[ منع نشـده است.» )اس را(2۱  / اگر در مواردی انسانهای ناصالح ثروت و نعمت بیشتری دارند، چون تـلاد بیشتری میکنند؛ باوجوداین، زمین و طبیعت به انسان صالح و طـالح، مـؤمن و کـافر، عقایـد و اعمال انسان بیاعتنا نیست. محیطزیست دوستدار مؤمن و انسان بافضیلت است و مـواهبش را سخاوتمندانه در اختیار او قرار میدهد )جوادی آمل ی ،۱۹8۹: ۱87(: «و اینکه اگر آنها ]جـن و انـس[ در راه ]ایمان[ استقامت ورزند ،با آب فراوان سیرابشان میکنیم »)ج(۱۹  / ؛ «و اگر اهل شـهرها و آبادیها ایمان میآوردند و تقوا پیشه میکردند، برکات آسمان و زمین را بر آنها مـیگشـودیم؛ ولی ]آنها حق را[ تکایب کردند .ما هم آنان را به کیفر اعمالشان مجازات کـردیم »)اع را(۳۹  /؛ «از پروردگار خویش آمرزد بطلبید که او بسیار آمرزنده است، تا بارانهاى پربرکت آسـمان را پیدرپی بر شما فرستد و شما را با اموال و فرزنـدان فـراوان کمـك کنـد و باغهـاى سرسـبز و نهرهاى جارى در اختیارتان قرار دهد ».)نوح  ۱۱-۱2( «اگر انسان در مسیر صحیح حرکت کند، نظام عالم نیـز بهسـود او حرکـت میکنـد و بهنفع او تغییر مییابد ]...[ و درصورتیکه بهجای تقـوا اهـلطغوا شـوند، ابرهـا بـاران خویش را در اقیانوسها یـا در سـرزمینهای لـمیـزرع و غیرقابلکشـت میبارنـد یـا بهموقع نمیبارند و بهجای منفعت، موجب خسارت میشوند.» )جوادی آملی ،۱۹8۹: 8۱( ازسویدیگر، محیطزیست و زمین با کسـانی گشادهدسـت نیسـت کـه عقایـد و اعمـال درست و شایسته ندارند )هم ان: 2۱۹(: «  فساد در خشکی و دریا بهخاطر کارهایی که مردم انجام دادهاند، آشکار شده است .خدا میخواهد نتیجۀ بعضی از اعمالشان را به آنان بچشاند؛ شـاید ]بهسوی حق[ بازگردند ».)روم(1۱ ایمان و صلاح عامل آبادانی  رابطۀ انسان صالح با طبیعت، دوستی متقابل است. انسان صالح دوستدار طبیعت اسـت و طبیعت نیز دوستدار انسان صالح؛ ازاینرو انسـان صـالح از طبیعـت محافظـت و آن را آبـاد            ۱۰ میکند و طبیعت نیز مواهب خود را سخاوتمندانه در اختیار وی میگاارد )ج وادی آمل ی ،۱۹8۹: 7۹(. پیامبر6 فرمود: «این احد کوهی است کـه مـا را دوسـت دارد و مـا نیـز او را دوسـت داریم.» )طبرسی، ۱1۱7: ۱ 217( اما انسان  ناصالح دوستدار طبیعت و محیطزیست نیست و آن را فقط برای رفاه خـودد میخواهد و تا آخرین حد ممکن استثمار میکند که ثمرهاد تخریـب طبیعـت اسـت؛ پـس انسان صالح، عامل حفظ و آبادانی محیطزیست و انسان ناصـالح، عامـل تخریـب آن اسـت .کلید حفظ محیطزیست، تغییر انسان و تربیـت انسـان صـالح اسـت؛ بـهعبارتدیگر، ایمـان پشتوانۀ حفظ و آبادانی محیطزیست و مؤمنان، حافظان و آبادگران آن هستند: «توفیق آبادانی زمین را انسانهای باایمان دارند. حاکمان بیایمـان و سـردمداران مستکبر، جامعه را به فساد میکشانند. چنانکه در شرق و غرب جهان، بشریت به نابودی حرث و نسل و کشتار و تجاوز، آلودگی و ناامنی محیطزیست مبتلاسـت .نهتنها انسان، بلکه موجودات زندۀ دریایی و صحرایی نیز از فسـاد آنـان در امـان نماندهاند ».)جوادی آملی ،۱۹8۹: 28( هماهنگی انسان و محیط، عامل آبادانی تنها راه برای حفظ محیطزیست، هماهنگی انسان و محیطزیست و رابطۀ دوستی متقابل آنهاست. این هدف زمانی محقق میشود که انسان به مقام انسانیت رسیده باشد. انسان ازنظر قرآن «حی متأله» است: حیات و تأله. حیات دو مرتبـه دارد: حیـات حیـوانی که همان حکومت غرایز بر انسان است و حیات انسانی که حکومت عقل بر انسان است؛ امـا انسان هنگامی ازنظر قرآن به مقام انسانیت واقعی میرسد که از حیات حیـوانی بگـارد و بـه حیات انسانی برسد و از آن نیز بگارد و به حیات الهی قدم بگـاارد و ایـن زمـانی بهدسـت میآید که فطرت الهی انسان کـه فصـل ممیـز اوسـت، بـه شـکوفایی برسـد و در وجـود او حاکمیت یابد. ازنظر قرآن ازآنجاکه تأله جزم جداییناپایر حیات است، حیات انسانی از تأله جداییناپایر و ایندو واحدند؛ ازاینرو نق  در تألـه بـهمعنای نقـ  در حیـات انسـانی و ۱۴          نق  در حیات انسانی نیز بهمعنای نق  در تأله انسان است )همان: ۹۳(. هنگامی انسان به مقام تأله میرسد که اندیشههایش تابع عقل نظری و انگیزههـایش تـابع عقل عملی و همگی تابع محکمات فطری و محکمات فطری تـابع محکمتـرین محکمـات باشند. در این هنگام است که همۀ قوای درونی انسان در راستای الهی هماهنـگ میشـوند و ندای «فقط تـو را میپرسـتیم و فقـط از تـو یـاری میجـوییم» سـرمیدهند؛ چنانکـه همـۀ موجودات دیگر ندای «از سر اطاعت میآییم». اینجاست کـه انسـان بـا همـۀ جهـان هسـتی ازجمله محیطزیست و زمین هماهنگ میشود؛ زیرا همگی در مسیر بندگی و اطاعـت خـدا قرار میگیرند. ثمرۀ این هماهنگی، دوستی متقابل انسان و محیطزیست است و درنتیجه، هم محیطزیست حفظ و آباد میشود و هم محیطزیست همۀ داشتههایش را به انسان میدهد تـا همگی بتوانند در مسیر عبودیت خداوند پیشبروند)همان: 72(. تغییر بینش و نگرش تغییر در انسان درگرو تغییر برداشت او از انسان و جهان است. انسـان هنگـامی تغییـر میکند و از حیات حیوانی به حیـات انسـانی و از حیـات انسـانی بـه حیـات الهـی قـدم میگاارد که تفسیر درستی از خود و جهان داشته باشد. ازقضا رسالت اصلی انبیـای الهـی نیز اصلاح نگرد انسان بوده است؛ زیرا «اگر انسان بهگونهای صـحیح تفسـیر شـود و در جای محوری خویش قرار گیرد، جهان ]نیز[ دگرگون خواهد شد؛ زیرا جهان برای انسـان خلق شده است ]...[ چنین نیست که انسان برای جهان باشـد یـا جهـان و انسـان همتـای یکدیگر باشند.» )همان: 77(. پس برای حفظ محیطزیست و آبادانی آن، تغییر نگرد انسان به طبیعت لازم اسـت؛ امـا کافی نیست. تغییر نگرد به انسان و جهان هستی هم لازم است؛ اما فقـط تغییـر در نگـرد کافی نیست. حفظ طبیعت و آبادانی آن نیاز به کار و کوشش نیز دارد . كار و كوشش اسلام به کار و کوشش برای تأمین نیازمندیهای زندگی دنیایی و آبادانی زمـین توجـه و بر آن تأکید میکند:« او کسی است که زمین را براى شما رام کرد .بر شانههاى آن راه بروید و از روزیهای خداوند بخورید.» )مل  / ۱0(. پیامبر فرمود: «اگر قیامت درحال برپاشدن اسـت و     ۱۷ در دست شما نشایی هست کـه پـیش از برپـا شـدن قیامـت میتوانیـد آن را بکاریـد، آن را بکارید.» )نوری، ۱1۱8: ۱۹  1۹۱( «انسان تا نفس دارد باید کار کند و در جامعۀ اسلامی هرکسی بهتناسب استعداد و قابلیتی کـه دارد، باید تلاد و کوشش کند. کشاورز در تولید محصولات زراعتی، صنعتگر در تولیدات صنعتی، معلم در آموزد و محقق در تألیف و نگارد ]...[» )جوادی آملی ،۱۹8۹: 2۹8( علاوهبر این دستورات کلی، بهویژه در حفظ و آبادانی محیطزیست نیز دستورات زیبـا و حکیمانهای در متون اسلامی آمده است. یکی از آنها توصیه بـه ایجـاد و حفـظ آب گـوارا ،هوای سالم و زمین حاصلخیز است. امامصادق7 فرمودند: «سکونت و زندگی پاکیزه بـدون سه چیز ممکن نیست: هوای پاکیزه، آب فراوان و شیرین، زمـین حاصـلخیز.» )اب/ش عبه حران ی، ۱۹۹۹: ۹2۱(. امام به سه عامل مهم در محیطزیست، یعنی آب، هـوا و خـاك توجـه و سـلامت ،پاکیزگی و فراوانی آنها را شرط لازم برای زنـدگی میداننـد و مسـلمانان را غیرمسـتقیم بـه فراهم و حفظ کردن آنها توصیه میکنند. توصیه به درختکاری و ایجاد فضای سبز و استفاده از آن. در اسلام بـه درختکـاری و حفظ درختان و کشتزارها بسیار سفارد شده اسـت؛ تاجاییکـه کاشـت درخـت، صـدقه و صدقه جاریه است. رسول گرامی6 فرمود:« کسی که اصلهای بکارد، انسان یـا مخلـوقی از مخلوقات آدمی از آن درخت بهرهمند نمیشود؛ مگراینکه برای او صدقه محسوب میشـود.» )پایند ،/۱۹82: 70۱(. توصیه به رعایت حقوق حیوانات. یکی دیگر از دستورات زیستمحیطی اسلام، رعایت حقوق حیوانات، مانند آزار نرساندن به آنها، بیش از اندازۀ توانشان از آنها کـار نکشـیدن و ... است. پیامبر6 فرمودند: «چهارپا بر صاحبش چند حق دارد. هرگاه پیاده شد، نخست او را علـف بدهـد و هنگامیکه از کنـار آبـی میگـارد، او را سـیراب کنـد و بـه صـورتش نزنـد کـه تسبیحگوی خداست و بر پشت او بیهوده توقف نکند؛ مگر در زمان جهاد و بیش از توانش بر آن بار نکند و بهاندازۀ توانش آن را براند.» )حر عاملی، ۱1۱۳: ۱۱ 178( ۱۶            قناعت در مصرف یکی از کارهای مهم در سلامت محیطزیست این اسـت کـه افـراد جامعـه در تـلاد و تولید، نهایت توان خود را بهکار ببندند و تولیدات خود را افزون؛ اما در مصرف قناعت کنند . تولید فراوان باع  سربلندی جامعه است؛ چنانکه قناعت در مصرف مایۀ سـرافرازی اسـت: «بالقناعی یکون العز.» )جوادی آملی ،۱۹8۹: 2۹0( اهداف تربیت زیست محیطی در این قسمت تلاد میکنیم طبق مبـانی نظـری آیـت ل  الجوادی آملـی اهـداف تربیـت زیستمحیطی را کاملتر و دقیقتر اسـتنباط کنـیم. در برنامـههای جهـانی، معمـولاا اهـدافی ازایندست برای تربیت زیستمحیطی درنظر میگیرن: انتقال دانش، ایجاد الگوهـای جدیـد رفتاری، توسعۀ ارزدها و نگردها و مهارتهای لازم برای حفاظت و بهبود محیطزیست ،رشد آگاهی از ضرورت حفاظت از طبیعت و محـیط، آگـاهی از پیچیـدگی محیطزیسـت و روابط انسان و طبیعت )بارتوش ،2۱۱۹: ۹(. کتاب راهنمای برنامهریزی تربیتی در مواقع اضطراری و  بازسازی)2۱۱۹( اهـداف اصـلی آموزد زیستمحیطی را برای مـوارد اضـطراری، بحـران مـزمن و بازسـازی آورده اسـت: ترویج آگاهی روشن و ایجاد دغدغه دربارۀ وابستگی متقابل اقتصادی، اجتمـاعی، سیاسـی و زیستمحیطی در مناطق شهری و روستایی؛ ایجـاد فرصـتهایی بـرای همگـان تـا دانـش ،ارزد ،نگرد، تعهد و مهارتهای لازم برای حفاظـت و بهبـود محـیط را بهدسـت آورنـد؛ ایجاد الگوهای جدید رفتاری با محیطزیست در افراد ،گروهها و جامعه همچون کل. در سند تحـول بنیـادین آمـوزدوپرورد، یکـی از اهـداف کـلان تربیـت، آشـنایی بـا مس ئولیتهای خ ود درقب ال طبیع ت، ارتق ای آداب و آی ین زن دگی متع الی، بهداش تی و زیستمحیطی و تعهد به آنهاست )دبیرخانه شورای ع الی انق لا  فرهنگ ی ،۱۹۳۱ال :: 21(. هنگامیکـه این هدف کلان به هدف عملیاتی تبدیل شود،     هدف پـرورد تربیتیافتگـانی اسـت کـه از توان تفکر، درک و کشف پدیدهها و رویدادها همچون آیات الهی و تجلی فاعلیـت خداونـد در خلقت بهرهمند باشند، مفاهیم بهداشت فردی و اجتماعی و مسـائل زیسـتبوم طبیعـی و      ۱۵ شهری را همچون امانت الهی درک کننـد و شایسـتگی حفـظ و ارتقـای سـلامت فـردی و بهداشت محیطی را بهدست آورند )هم ان: ۹۱-۹۱(. بهنظر میرسـد در ایـن هدفگـااری، بعـد شناختی ـ ادراکی و مهارتی  بیشتر در مرکز توجه است. با مراجعه به سند مبانی نظری تحول بنیادین در نظام تعلـیم و تربیـت رسـمی عمـومی جمهـوری اسـلامی ایـران میتـوان بیـان دقیقتری از اهداف تربیت زیستمحیطی یافت. در این سند میتوان اهداف تربیت زیستمحیطی را در دو بعـد از سـاحتهای تربیـت ،مشاهده کرد. ابتدا در ساحت زیستی و بدنی، یکی از اهداف ،کوشش مداوم فردی و جمعی برای حفاظت از محیطزیست و احترام به طبیعت براساس نظام معیار اسلامی اسـت )دبیرخان ه شورای عالی انقلا  فرهنگ ی، ۱۹۳۱ : ۱0۹(. سسس در بخش اهداف ساحت تربیت زیباییشناختی و هنری، بیشتری به این مسئله پرداخته شده است؛ بهگونهایکه بخشی از اهداف ایـن سـاحت عبارتاند از: درك معنای پدیدهها و هدف رویدادهای طبیعت )هسـتی( بـرای دسـتیابی بـه درک کلی از جهان هستی و جایگاه خویش در آن براساس نظام معیار اسلامی؛ رمزگشایی و رمزگردانی پدیدههای آشکار و پنهان طبیعت )هستی(؛ پرورد حواس و قدرت تخیل برای دریافت تجلیات حق در سراسـر طبیعـت )هسـتی( باتوجهبـه نظـام معیـار اسـلامی؛ درک زیباییهای جهان آفرینش همچون مظاهر جمال و کمال الهـی و ارتقـای ذائقـۀ زیباشناسـانۀ خود؛ زیباسازی محیط زندگی و پیراستن آن از زشتیهای معنوی، اخلاقی و زیسـتمحیطی )همان(. اینجا میتوان برخی اهداف را با صبغۀ گرایشی و عاطفی، پررنگتر مشاهده کرد. ازنظر آیت ل  الجوادی کلید حفظ محیطزیست، تغییر انسان به انسان صالح مـؤمن اسـت؛ بنابراین لازم است نقشۀ دقیقی برای تربیت زیستمحیطی ترسیم کنیم. بـهنظر میرسـد گـام اول، تعیین دقیق اهداف آن است. هدف كلی تربیت زیست محیطی براساس مبانی آفریدگی و زیبایی، وابستگی و مملوکیت، امانت الهی، خلیفهاللهی انسـان و مسخر انسان بودن طبیعت، وظیفۀ انسان )جانشین خداونـد در زمـین( آبـاد کـردن زمـین ۱۹     است؛ بهگونهایکه زیستمحیطی مناسب برای تحقق هدف آفـرینش خـود انسـان و دیگـر موجودات الهی فراهم آید. ازآنجاکه استکمال و تقـرب بـه خداونـد، هـدف غـایی آفـرینش است، آبادانی زمین به بعد مادی محدود نیست؛ افزونبرآن، بعد معنوی را نیز شامل میشـود .زیست محیط مناسب و آباد آن است که نهتنها مناسب برای حیـات نبـاتی و حیـوانی، بلکـه مناسب برای «حیات انسانی» باشد. از دیدگاه آیت ل  الجوادی چنانکه پیشازاین گفتیم، انسان هنگامی به «حیات واقعی انسانی» میرسد که «از حیات حیوانی بگارد و بـه حیـات انسـانی برسد و از آن نیز بگارد و به حیات الهی قدم بگاارد و این زمانی بهدست میآید که فطـرت الهی انسان که فصل ممیز او است، به شکوفایی برسد و در وجود او حاکمیت یابـد.» )ج وادی آملی ،۱۹8۹: ۹۳(. عمل به این وظیفه از دیدگاه آیـت ل  الجوادی آملـی فقـط ازعهـدۀ انسـان مـؤمن صـالح هماهنگ با محیطزیست برمیآید؛ انسانی که اندیشههایش تـابع عقـل نظـری، انگیزههـایش تابع عقل عملـی و همگـی تـابع محکمـات فطـری و محکمـات فطـری تـابع محکمتـرین محکمات باشند؛ زیرا فقـط دراینصـورت اسـت کـه همـۀ قـوای انسـان در راسـتای الهـی هماهنگ میشوند؛ درنتیجه، انسان با همۀ جهان هستی ازجمله محیطزیست و زمین نیز کـه در مسیر اطاعت الهیاند، هماهنگ میشود و ثمرۀ این همـاهنگی، آبـادانی مـادی و معنـوی زمین و زیستمحیط خواهد بود . پس میتوان گفت هدف کلی تربیت زیستمحیطی، تربیت انسان مؤمن صالح هماهنـگ با زیستمحیط است. ویژگیهـای اساسـی چنـین فـردی ایـن اسـت کـه جهـان هسـتی و محیطزیست را مخلوق خداوند و مقدس میداند، از فلسفۀ آفرینش و نسبت خود و طبیعت و محیطزیست آگاه است، وظایف خود را درقبال آن میشناسد، آن را دوسـت دارد و بـرای حفظ، آبادانی آن و بهرهگیری از مواهبش در راستای اوامـر الهـی و تکامـل معنـوی خـویش میکوشد. اهداف واسطه ای تربیت زیست محیطی باتوجهبه ویژگیهای انسان مؤمن صالح هماهنـگ بـا زیسـتمحیط، اهـداف واسـطهای تربیت زیستمحیطی عبارتاند از:                                                                              ۱۷ ۱. پرورد نگرد توحیدی به جهان هستی و محیطزیست؛ ۱. آشنا کردن متربی با فلسف، آفرینش جهان هستی و نسبت خود و محیطزیست؛ آشنا کردن متربی با وظایف خود درقبال محیطزیست؛ پرورد احساس دوستی، احترام و مسئولیت الهی درقبال محیطزیست؛ پرورد احساس همدلی و تکلیف درقبال اعضای جامعه و نسلهای آتی؛ ۶. پرورد مهارتهای ضروری بـرای حفـظ و آبـادانی محیطزیسـت و بهرهگیـری درست از آن. از شش هدف واسطهای، سه تای نخست به حوزۀ شناختی- نگرشـی، دو تـا بـه حـوزۀ گرایشی و دو تای آخر به حوزۀ مهارتی- رفتاری مربوطاند. در ادامـه، مصـادیق ایـن شـش هدف را با تفصیل بیشتری میآوریم. 1. پرورش نگرش توحیدی به جهان هستی و محیط زیست برای تحقق این هدف لازم است نگردهای فرعی زیر در متربی پرورد یابد: تلقی جهان و محیطزیست همچون مخلوق زیبای خداوند متعال؛ یعنی دانشآموز جهان را از مظاهر زیبای خلقت خداونـد و جلوههـا و آیـات پروردگـار عـالم بشناسـد، نـه فقـط پدیدهای بریده از ماورای طبیعت. خداوند را مالک اصلی جهان هستی و محیطزیست دانستن؛ دانشآموز وابسـتگی همهجانبـۀ انسان را به خداوند درک کند، متوجه باشد که مالکیت حقیقی و مطلق بـر محیطزیسـت نـدارد و ضروری است که برای تصرف در محیطزیست از تعالیم دین پیروی کند. «امانت» دانستن جهان هستی و محیطزیست، درک مفهوم امانتداری و مؤلفـههایش؛ متربـی باید بداند این جهان امانتی است پیش او که باید بهخوبی حفظ و آبادد کنـد، بـه نسـلهای آتـی تحویل دهد و درنهایت، درارتباطبا نحوه امانتداری، به خداوند نیز پاسخگو باشد. جهان و محیطزیست را نعمت و موهبت الهی دانستن؛ متربی باید بداند جهان هسـتی بـا همۀ مظاهر گوناگون و خوشایندها و ناخوشایندهایش، هدیه و نعمتی از آفریـدگار آن اسـت ۱۳             و زندگی در ظرف این دنیا، فرصت مغتنمی برای اوست. اعتقاد به زنده بودن جهان هستی و محیطزیست؛ متربی باید باور داشـته باشـد خداونـد مراتبی را از حیات و شعور علاوهبر حیوانات، به همۀ نباتات و حتـی جمـادات اعطـا کـرده است؛ برایناساس، برای جهان و حیات موجودات ارزد بیشـتری قائـل باشـد و تعـاملات اخلاقیتری با آن برقرار کند. 2. آشنا كردن متربی با فلسفۀ آفرینش و نسبت میان خود و محیط زیست برای تحقق این هدف لازم است آگاهیها و دانشهای زیر در متربی پرورد یابد: درک و شناخت هدفمندی و حکیمانه بودن جهان خلقـت و محیطزیسـت؛ دانشآمـوز بداند عالم طبیعت، نشئۀ آزمون )هم ان: 2۱7( و محملی برای رشد روحی و معنوی انسان است؛ نه فقط محملی برای کسب رفاه و لات بردن از زندگی. توجه به نظاممندی و قوانین دقیق حاکم بر جهان خلقت و محیطزیست؛ بداند که جهان بـا قوانین و نظم خاصی )نظام احسن( آفریده شده است و اداره میشود. درهم ریختن این نظـم و هماهنگی، تبعات ناگواری برای خود انسان، سایر موجودات و همچنین محیطزیست دارد. درک مفه وم خلیف هالهی انس ان در زم ین و محیطزیس ت، وظ ایف او در قب ال آن و شایستگیها و صلاحیتهای ضروری برای آن؛ بداند برای چه جانشین خدا برگزیـده شـده است ،عظمت این مسئولیت را درک کند و بداند برای ایفای درسـت ایـن وظیفـه بایـد چـه علوم، صلاحیتها، اخلاقیات و مهارتهایی را در خود بسروراند. توجه به بعد معنوی جهان و محیطزیست و غرق نشـدن در مظـاهر مـادی آن؛ جهـان را تنها محدود به بعد مادی و محسوس آن نداند، به حقیقت معنـوی کـه در بـاطن ایـن جهـان مادی قرار دارد، توجه کند و حتیالامکـان آگـاهی داشـته باشـد و تمـام توجـه و تمرکـز او معطوف به مادیات و ظواهر دنیا نباشد. کسب نگرد کلنگرانه به زندگی، رفتارهـا و دسـتاوردها؛ ارتباطـات چندگانـۀ انسـان ،طبیعت، اقتصاد) پیشرفت مادی(، معنویت و سعادت ابدی را درک کند. همچنین به تـأثیرات متقابل اعمال انسانها بر یکـدیگر توجـه کنـد و بدانـد درون نسـلها و حتـی بـین نسـلها   ۱۱ ارتباطات و تأثیرات متقابل وجود دارد )همان: ۱82(. گاه اعمال انسان در نیاکان یـا نوادههـای او و حتی بر جامعۀ بشری، اعم از همسایگان و دیگران اثر میگاارد؛ پس باید مـدیریت اعمـال خود را جدی بگیرد. شناخت و توجه به ارتباط عمل نیک و بد آدمی با حـوادث نـاگوار طبیعـی یـا گشـایش رزق؛ زمین و محیطزیست را منفعل محض نسندارد و این سنت الهـی را بشناسـد کـه زمـین مواهبش را سخاوتمندانه در اختیار انسان مؤمن و دوستدار طبیعت قرار میدهد و بـا کسـانی گشادهدست نیست که عقاید و اعمال درست ندارند. چهبسـیار حـوادث نـاگوار طبیعـی کـه نتیجۀ اعمال نادرسـت و گناهـان و چهبسـیار رزق و روزیهـای حسابنشـده کـه بـهدلیل رفتارهای نیک انسانهاست. درک رابطۀ بلایای طبیعی با امتحان الهـی )هم ان: 2۱۱(؛ دانشآمـوز عـالم طبیعـت را نشـئۀ آزمون درک کند و بداند هر حادثهای در زمین، طبق مشیت خداست و درنتیجـه، نـه هنگـام تمکن دچار تفاخر شود و نه هنگام زوال نعمت دچار غم و اندوه )همان: 227(، بلکه بایـد از آن برای رشد همهجانبه بهره ببرد. درک رابطه سلامت محیطزیست و سلامت جسمی و آرامـش روانـی انسـان )هم ان: ۱۳(؛ بداند این آرایش و زیبایی نظام هستی، پایۀ آرامش بشـر اسـت و حرکـت بـرخلاف قـوانین هستی، در درازمدت جز بر بیماری جسمی و روحی او نمیافزاید. شناخت تأثیر احیای محیطزیست بـر سـعادت اخـروی )هم ان: ۱۳۳(؛ بدانـد از آثـار خیـر ماندنی و مؤثر بـر سـعادت اخـروی، احیـای محیطزیسـت بـا درختکـاری، حفـر قنـات ،سدسازی و کارهایی است که بستر مناسبی برای زیست بشر فراهم میکند. 3. آشنا كردن متربی با وظایف خود درقبال محیط زیست برای تحقق این هدف لازم است آگاهیهای زیر در متربی پرورد یابد: شناخت دقیق وظایف خود درقبال دیگران و نسـلهای آتـی؛ حقـوق نسـلهای آتـی را بهدقت بشناسد و به وظایف خود درقبال ایشان آگاه باشد. ۱۱ درک اهمیت آباد کردن زمین برای نسل حاضر و آتی همچون ضرورت و تکلیف؛ فقـط به فکر رفع نیازهای خود نباشد، بلکه نیازهای نسلهای آینده را نیز تصـور و درک کنـد کـه تلاد برای رفع نیازهای ایشان، نه لطفی درحق ایشان، که تکلیفی برای ماست. درک مفهوم شکر ،انواع و مصادیقش با تأکید بر محیطزیسـت؛ ازآنجاکـه دنیـا را نعمـت ب زرگ اله ی میدان د، راه ش کر ای ن نعم ت را بدان د، ان واع آن) ش کر زب انی و عمل ی و مصادیقشان( را بشناسد و تأثیرات شکر و کفران کردن این نعمت را نیز بداند. شناخت اوصاف و شرایط مدینۀ فاضله با تأکید بر محیطزیسـت )هم ان: 17(؛ بدانـد مدینـه فاضلۀ دین، اوصاف و شرایطی دارد که بخشی از آن بـه محیطزیسـت برمیگـردد و بخـش دیگر به ساکنانش؛ پس این اوصاف و شـرایط را بشناسـد؛ ازقبیـل رشـد متعـادل اقتصـادی ،عدالت اقتصادی و. ... شناخت قوانین حاکم بر جهـان و محیطزیسـت؛ در راسـتای شـناخت قـوانین حـاکم بـر پدیدهها، مواردی از قبیـل اکوسیسـتمها ،تنـوع موجـودات زنـده، فراینـد رشـد در گیاهـان و حیوانات ،فرایندهای زیستمحیطی ،چرخههای طبیعت، فواید منابع طبیعی و منابع انـرژی و ... را بشناسد. متمایز کردن بهرهبرداری از تخریب )فساد در زمین(؛ مرزها و شـرایط بهرهبـرداری را از محیطزیس ت در حیط ههای گون اگون همچ ون جنگله ا ،دریاه ا، مع ادن و ... بشناس د؛ بهگونهایکه منجر به تخریب آن نشود. مهمترین مسائل زیسـتمحیطی عصـر حاضـر را در سطوح ملی، منطقهای و بینالمللی را که بیشتر به رفتارهـای نادرسـت بشـری برمیگردنـد ،بشناسد، تحلیل کند و دربارۀ راهحل آنها بح  کند . آشنایی با رودهای مراقبت از محیطزیست؛ دربارۀ مهمتـرین مسـائل زیسـتمحیطی و آسیبها، راههـای مقابلـه بـا آسـیبها و رودهـای حافظـت از طبیعـت را در بخشهـای گوناگون مانند منابع طبیعی، گونههای گیاهی و جانوری و ... بداند. شناخت دستورات دینی دربارۀ ضوابط و نحوۀ تصـرف در محیطزیسـت؛ بـا مهمتـرین آموزههای قرآن و سیره دربارۀ استفاده، مراقبت و آبادانی محیطزیسـت و حقـوق حیوانـات ، گیاهان، زمین و منابع آن آشنا باشد .                                                                           ۱۰ 4. پرورش احساس دوستی، احترام و مسئولیت درقبال جهان و محیط زیست برای تحقق این هدف باید احساسات و مسئولیتهایی در متربی پرورد یابد: احساس حضور و نظارت خداوند در جهان هسـتی و ازجملـه بـر رفتارهـای انسـان بـا محیطزیست؛ این پایه و اساس احساس مسؤلیت است . احساس محبت به خداوند؛ به خداوند همچون منعم و ولینعمت. لات بردن از زیبایی و شکوه جهان هستی و تحسین آن؛ این ویژگی باع  میشـود فـرد درمقابل جهان احساس مسئولیت کند. بهپشتوانۀ درک هدفمندی، نظاممندی دقیق و احسـن بودن نظام هستی، از زیبایی و شکوه آن احساس لات و از تعامل با آن احساس نشاط کند  . احترام عمیق و اصیل به حیات موجودات و اجتنـاب از نگـرد ابـزاری بـه آن، بـهدلیل نگرد قدسی به جهان و قائل بودن حیات و شعور برای طبیعت. احساس نوعی یکپارچگی با طبیعت؛ انسان ابتدا از گل آفریده شده اسـت و در مراحـل حیات نیز تغایه، رشد و حیات جسمی او از نباتات، حیوانـات و مـواد معـدنی اسـت؛ پـس طبیعت را بخشی از وجود خود ببیند و با طبیعت احساس یکپارچگی کند. حساس بودن به هدررفت منابع طبیعی؛ دربرابر مصرفگرایی و اسراف احساس انزجار ،ناخوشایندی و افسوس کند. احساس دغدغه و مسئولیت دربرابر مسئلههای زیسـتمحیطی )هم ان: ۱۱8(؛ چـون خداونـد جه ان را ب رای انس ان آفری ده و انس ان را مس ئول حف ظ محیطزیس ت ک رده اس ت و او را بازخواست میکند ،دربارۀ مسائل زیستمحیطی و وظایفش احساس مسئولیت کند )همان: 208(. داشتن انگیزه برای مقابله بـا اقـدامات تخریبـی محیطزیسـت؛ نـهتنها  خـود طبیعـت را تخریب نکند، بلکه به رفتارهای تخریبی دیگران نیز طوری حساس باشد که او را به واکـنش تأثیرگاار برانگیزد. تمایل به صرفهجویی در مصرف منابع موجود و حفظ آنها؛ انگیزۀ) نیت( الهی تلاد برای آبادانی محیطزیست )هم ان: 21۹(؛ انگیزۀ او در کارهای مفید ۱۴            زیستمحیطی، فقط تحسین و تقبیح دیگران یا پادادها و جریمـههای مـادی نباشـد، بلکـه بیشتر اجرای اوامر و تکالیف الهی و جلب رضایت او باشد. پرورش احساس همدلی و مسئولیت نسبت به اعضای جامعه و نسلهای آتی برای تحقق این هدف لازم است احساسات و دغدغه های زیر در متربی پرورد یابد: علاقه و دغدغۀ عدالت در بهرهمندی همۀ اعضای جامعه از مواهب محیطزیسـت )هم ان: 0۱(؛ چون اسلام احتکار ثروت و ذخیره کردن آن )جریان ناتمـام مـال( را ممنـوع میدانـد و جریان آن را برای همۀ طبقات لازم میداند، باید این دغدغه و علاقهمندی را داشته باشد کـه همۀ جامعه از مواهب مادی بهرهمند شوند. همدلی، احساس تکلیف و مسئولیت درقبال نیازهای نسلهای آتی. پرورش مهارتهای ضروری برای حفظ و آبادانی محیطزیستت و بهرهگیتری درستت از مواهتب طبیعی برای تحقق این هدف لازم است مهارتهایی در متربی پرورد یابد: سساسگزاری از خداوند )زبانی و عملی(؛ توانایی استخراج و فراوری بهینۀ مواهب الهی در محیطزیست؛ چون خداوند این جهـان و مواهب آن را برای استفادۀ بشر آفریده است، استفاده نکردن از آن میتواند ناشکری باشـد . در چهارچوبها به تولید مواد و وسایل لازم بسردازد و فقط مصرفکننده نباشد. بهرهبرداری از محیطزیست مطابق قوانین آن و دوری از برهم زدن نظام آن؛ توانایی مصرف بهینه و خردمندانـه، قناعـت در مصـرف )هم ان: 21۹( و دوری از اسـراف ،تبایر و احتکار )همان: 0۱(؛ توانایی استفاه از مواهب مادی باری اجرای اوامر الهی و تکامل معنوی )نیت الهی داشتن و رعایت دستورات دینی در استفاده از مواهب دنیوی(؛ توانایی مقابلۀ فعال با افکار و تبلیغات غلـط بـرای مصـرفگرایی؛ تحتتـأثیر رفتارهـای غلط دیگران و تبلیغات برای مصرفگرایی و تجملگرایی قرار نگیرد و افکار و رفتـار خـود را فعالانه مدیریت و جهتدهی کند. استفاده از مواد سبز؛ برای جلوگیری از هدررفت منابع طبیعـی و حفـظ هرچهبیشـتر آن ،        ۱۷ استفاده از مواد بازیافتی را در اولویت قرار دهد. تشکیل گروههای کوچک و ترغیب دیگران) همدیگر( به اصلاح عمومی الگوی مصرف در جامعه؛ همراه کردن دیگران، تشکیل گروههای کوچـک و بـزرگ، تصـمیمها و اقـدامات گروهی و حمایت فکری و روانی از یکدیگر، بهتدریج سبب اصلاح عمومی الگوی مصرف در جامعه میشود و بهبود وضع محیطزیست را تسریع و تسهیل میکند. رعایت عدالت دروننسلی و عدالت بیننسـلی در بهرهمنـدی از مواهـب دنیـوی )رعایـت حقوق آنها(؛ اقدامات نظاممند برای آبـاد کـردن محیطزیسـت؛ فعالیتهـایی همچـون درختکـاری ،گسترد فضـای سـبز، محافظـت و گسـترد تنـوع گونـههای گیـاهی و جـانوری بـهویژه گونههای درخطر، احیای موات، حفر چاه ،قنات و ... را منظم انجام دهد. اجتناب از رفتارهای تخریبی  و مقابله با انتشار آلودگیهـای زیسـتمحیطی؛ دانشآمـوز هم رفتارهای خود را مدیریت و هم بر رفتار سایرین نظارت کند. نتیجه گیری در ای ن پ ژوهش ت لاد ک ردیم اه داف تربی ت زیس تمحیطی را براس اس دی دگاه آیت ل  الجوادی آملی تدوین کنیم. برنامه تربیت زیستمحیطی مؤثر دسـتکم بایـد بـر چنـد محور تمرکز کند: اصلاح نگرد به محیطزیست) جهان خلقت(؛ اصلاح رویکرد تعاملی انسان با جهان خلقت )از مصرفگرایی به امانتداری و آبادانی(؛ احساس عمیق یکپارچگی با همۀ اجزای عالم هستی )و خالق آن( و عشق به آنها؛ توسعۀ اخلاق و احساِس مسئولیت شخصی درقبال محیطزیست؛ اصلاح الگوی رفتاری کشور )اسراف و مصرفگرایی(؛ مس ئولیتپایری اجتمــاعی و ترغی ب یکــدیگر بــرای برق راری ســلامت پایــدار در ۱۶       محیطزیست. همۀ این مؤلفهها باید به الگوی رفتاری و سبک زندگی تبدیل شوند. بااینوصف، نمیتوان داشتن یا تقویت کردن اطلاعات و علم متربیـان را معـادل تربیـت زیستمحیطی دانست. وظیفۀ مهم معلم ایجاد نگرد زیستمحیطی درست، تقویت انگیـزه ،حساسیت و دغدغه در کنار شناخت و فراهم کرددن فرصت تجربه و تمرینهـای عملـی در مدرسه و محیطهای واقعی و طبیعی است. .............................................................. منابع 1. قرآن کریم ۱.     ابنشعبهحرانی، حسنبنعلی )۱۰۶۰(، تحفالعقول، جامعه مدرسین، قم. ۰. پاینده، ابوالقاسم) ۱۰۹۱(، نهجالفصاحه، دنیای دانش، تهران. ۴.   جوادی آملی، ل عبدال )۱۰۹۶(، اسلام و محیطزیست، اسرام، قم. ۷. حر عاملی، محمدبنحسن) ۱۴۳۷(، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، آل البیت، قم. 6. دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی )۱۰۷۳الف( .سند تحول بنیادین آموزشوپرورش. ۵. دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی )۱۰۷۳ب( .مبانی نظری تحول بنیادین در نظام تعلیم وتربیت رسمی عمومی جمهوری اسلامی ایران. ۹.  طبرسی، فضلابنالحسن) ۱۴۱۵(، اعلام الوری بأعلام الهدی، آل البیت، قم. ۷. فتحعلی، محمود) ۱۰۷۳(، «نظریۀ اخلاق زیستمحیطی اسلام با تأکید بر آرای استاد مصباح یزدی»، معرفت اخلاقی، سال دوم، شمارۀ سوم، ص79-111. ۳۱. عابدی سروستانی، احمد و دیگران) ۱۰۷۱(، اخلاق زیستمحیطی، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران و انجمن فلسفه ایران، تهران. ۱۱. نوری، حسینبنمحمدتقی )۱۴۳۹(، مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل، آل البیت، قم. .21 Bartosh, O. (2003). Environmental education: improving student achievement. A thesis for the Master of environmental studies. The Evergreen State College. .31 Stapp, W. & et al. (1969). The concept of environmental education. Journal of environmental education, 1(3): 30-31. .41 UNESCO. (1978). Tbilisi Declaration (final report of the intergovernmental ۱۵               conference of EE: Tbilisi (USSR). Paris: UNESCO. .51 (2006). guidebook for planning education in emergencies and reconstruction. Chapter 23: Environmental education, Paris: International institute for educational planning.  

قرآن و کشاورزی

بسم الله الرحمن الرحیم  قرآن و کشاورزی   نام کتاب : قرآن و کشاورزی نویسنده : روح الله مدبر ناشر : نیماژ  00000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000  (از ناشری دیگر) : قرآن و کشاورزی مؤلف:روح‌الله مدبر ناشر: دبیزش زبان: فارسی/عربی ناشر: دبیزش زبان: فارسی/عربی رده‌بندی دیویی: 297.159 سال چاپ: 1388 نوبت چاپ: 1 تیراژ: 2000 نسخه تعداد صفحات: 418 ........................................................................................................ صفحات اول : 

گستره حقوق حیوانات در اسلام و غرب

بسم الله الرحمن الرحیم  گستره حقوق حیوانات در اسلام و غرب (قسمت اول)     شیما پور محمدی چکیده: انسان به عنوان اشرف مخلوقات در تمام ادیان آسمانی، از کرامت خاصی برخوردار است و حقوق و تکالیف زیادی دارد. سالهاست که جوامع مختلف به تدوین قوانینی از جنبه های مختلف حقوق انسانی پرداخته و هر روز مطلبی جدید به آن افزوده اند؛ حقوق کودکان، حقوق زنان، حقوق کارگران و ....       امروزه توجه جوامع به این مسأله جلب شده است که فقط انسانها از حقوق مختلف برخوردار نیستند، بلکه تمام آنچه روی زمین وجود داردمانند  کوهها، دریاها، حیوانات و گیاهان نیز دارای حقوقیمی  باشند. انسان تمام مخلوقات را زیر سیطره خود دارد و از آنها به نفع خود بهره برداری  می کند؛ ولی آیا این تصرفات هیچ حد و حصری در قوانین مذهبی و اخلاقی ندارد و دست انسان برای هر نوع انتفاعی باز گذاشته شده است؟  این مقاله به بررسی حقوق حیوانات و حد مجاز تصرف و تسلط انسان بر حیوانات از دیدگاه قوانین اسلام، ایران و دنیا پرداخته، سعی میکند  ابعاد قضیه را تا حد ممکن روشن سازد. آنچه از اسلام آمده تنها قطره ای از دریاست و بسی مایه شگفتی است که اسلام هزار و چهار صد سال پیش با لطافت و دقت به این مسأله پرداخته در حالی که انجمنهای  حمایت از حیوانات سراسر دنیا چند سالی بیش نیست که به این مسأله توجه کرده اندبه.  نظر می رسد در حقوق ایران نیز علیرغم پیشینه اسلام، به این مسأله توجه چندانی نشده است. بخش آخرمقاله  در بر دارنده آزمایش ها و تحقیقاتی بر روی حیوانات در آزمایشگاه ها و تغییرات ژنتیکی آنها با بررسی یک نمونه جنجالی در دنیا موش( هاروارد) می باشد.    واژگان کلیدی  حقوق حیوانات، اسلام، قرآن، شبیه سازی، نفقه حیوانات، تغییرات ژنتیکی                                                  قبل از ورود به بحث اصلی لازم است در مورد پیدایش حیات، جایگاه حیوانات از لحاظ زیست شناسی در شبکه حیات و تقدس حیوانات در فرهنگهای مختلف بررسی کوتاهی انجام دهیم. این بررسی در سه مقدمه کوتاه بیان  میگردد.   پیدایش حیات در زمین الف ـ نظریه تولید خود بخودی یا خلق الساعه بودن1  این تئوری توسط ارسطو ارائه شد و عده زیادی پس از وی معتقد بودند موجود زنده در شرایط خاصی از ماده غیر زنده تولید می شود؛ مثلاً منشأ مارماهی را لجن و منشأ عقرب را آجر مرطوب  میدانستند. این نظریه در قرن نوزدهم با آزمایش هایی که دانشمندان انجام دادند، رد شد.   بـ  نظریه کیهانی2   طرفداران این نظریه معتقد بودند که ماده زنده یا موجودات زنده در زمانهای دور از کرات دیگر به وسیله شهاب سنگها به زمین منتقل شده و در نقاط مختلف زمین، تمدنهای مختلف را به وجود آورده اند.   ج ـ  نظریه اوپارین (تکاملی آلی)  اوپارین، دانشمند روسی (1963) معتقد بود زمین در زمان پیدایش ماده زنده، شرایط مناسبی برای ترکیب مولکولهای ساده و بوجود آوردن مولکولهای پیچیده حیاتی داشته است و این مولکولهای پیچیده منشأ اولیه حیات را تشکیل  دادهاند.   دـ  نظریه خلقت3 این نظریه نشأت گرفته از ادیان مختلف آسمانی و کتب متعلق به آنها هم چون انجیل و قرآن می باشد. طرفداران این نظریه معتقدند خالق خلقتهای مختلف را به                                                  1ـ Spontaneous Generations 2ـCesmic theory 3ـ  Creation طور مستقل و در زمانهای مختلف بوجود آورده است. در این زمینه در قرآنکریم آیات متعددی به چشم می خورد.   خلقت زمین و موجودات در قرآن کریم  »همانا در خلقت آسمانها و زمین و رفت و آمد شب و روز و  کشتیها که به روی آب برای انتفاع خلق در حرکتند و بارانی که خدا از بالا فرو می فرستاد تا به وسیله آن زمین را بعد از مردن، زنده گرداند و سبز و خرم کند و نیز در برانگیختن »انواع حیوانات« در زمین و در وزیدن بادها به هر طرف و در خلقت ابر که میان زمین و آسمان مسخر است و به اراده خدا در حرکت است، در همه این امور برای عاقلان ادله ای واضح بر علم و قدرت و حکمت و رحمت آفریننده وجود دارد« بقره،( 164).   خلقت انواع موجودات زنده   در زمینه انواع موجودات زمین از لحاظ نوع حرکت کردن آنها بر روی زمین چنین آمده است: »و خدا هر حیوان را از آب آفرید (و انواع گوناگون ساخت) که بعضی (مانند مارها) بر شکم روند و برخی (مانند انسان) بر دو پا و برخی بر چهار پا حرکت کنند و خدا هر چه خواهد بیافریند که خدا به قدرت کامله بر همه کار خلق تواناست« (نور،45).   دسته بندی انواع موجودات زنده از لحاظ زیست شناسی  از لحاظ زیست شناسی، همه  محیطهایی که در آنها زندگی جریان دارد، محیط زیست نامیده  میشود. در یک محیط زیست همه موجودات زنده به یکدیگر وابسته اند و این ارتباط بیشتر به علت احتیاج غذایی آنها به یکدیگر است. وابستگی موجودات زنده به یکدیگر موجب تشکیل زنجیره ها و شبکه های غذایی  میگردد. بررسی دانشمندان نشان  میدهد که همه موجودات زنده کره زمین یک شبکه غذایـی بزرگ را تشکیـل می دهند و همه بـه یکدیگر وابسته اند؛ این   شبکه بزرگ را شبکه حیات مینامند. موجودات زنده کره زمین را به چهار دسته اصلی تقسیم می کنند(امیری, 1379,      ص29-71):   تک زیان، آغازیان، گیاهان و جانوران جانوران موضوع اصلی بحث ما هستند و دو دسته کلی بی مهرگان و مهره داران را تشکیل می دهند. بی مهرگان عبارتند از: اسفنجها، کیسه تنان، کرمها،    نرمتنان، بندپایان و خارپوستان. مهره داران عبارتند از: ماهی ها، دوزیستان، خزندگان، پرندگان و پستانداران. مهمترین گروه  مهرهداران، پستانداران  جفتدار می باشند که خود از چند گروه مختلف تشکیل شده اند:حشره خواران، جوندگان،خرگوشها، خفاشها، گوشتخواران، باله داران، آب بازان، پستانداران سم دار، پستانداران بی دندان و نخستیها. »نخستیها« پیشرفته ترین گروه موجودات زنده را از لحاظ تکاملی تشکیل می دهند؛ زیرا نمیکره های مخ در آنها رشد زیادی داشته و چین خورده است. این گروه شامل لمورها، میمون ها و نهایتاً آدمیان می شوند. آدمیان از لحاظ تکاملی عالی ترین جاندارن روی زمین بعد از حیوانات هستند. انسانها همواره سعی کرده اند با دخالت در طبیعت، تغییراتی به نفع خود ایجاد کنند که بسیاری مواقع موجب بهم ریختن نظم طبیعی شبکه ها و زنجیره های غذایی شده است. این تغییرات تا به جایی پیش رفته است که ساختار مولکولی موجودات زنده را نیز تغییر داده و توانسته  است موجوداتی را با خواص و کیفیات جدید و مورد دلخواه انسان تولید کند. با این کار، گرچه خدمات مفیدی به جامعه بشری عرضه شده؛ مسأله این است که آیا سایر موجودات زنده از هیچ حقی در مقابل این تغییرات برخوردار نیستند و همه چیز در طبیعت باید در خدمت انسانها باشد؟ گستـرش شهرها و نقل و انتقال انسانهـا از  منطقهای بـه منطقه ای دیگـر موجب  می شود بسیاری از موجودات یک منطقه از بین بروند و برخی دیگر که اوضاع جدید برایشان مساعدتر است زیاد شوند. از آن جا که انقراض نسل برخی حیوانات و بهم خوردن نظم طبیعی چرخهحیات موجب بروز مشکلات جدی حتی برای خود انسانها می شود، کم  کم گروه هاو سازمانهای ملی و بین المللی به حمایت از گونه های مختلف جانداران پرداخته اند.   اندیشه های باستان در مورد حقوق حیوانات   در فرهنگهای باستانی حیوانات از لحاظ تقدس و ارزش در طبقات مختلفی قرار می گرفتند و هر کدام نماد  اسطورهای بودند. به عنوان مثال »پرندگان« همواره در شمار جانداران ارجمند بودند مردمان قدیم پرندگان را آفریدگانی فراسویی و از گونه ای دیگر می پنداشتند. در این فرهنگها، مرغان شکاری تیز پرواز از ارزش آیینی و نمادین بیشتری برخوردار بودند. مثلاً »شاهین« از دید »نماد شناسی اسطوره« برجسته تر و ارجمندتر از دیگر مرغان بود و ایرانیان، یونانیان و رومیان سرشت شاهین را از آتش می دانستند. ایرانیان باستان »کلاغ« را پرنده مهر و سروش  میدانستند و ژرمنهای باستان، کلاغ را یار و همراه خدای خویش، »اودین« می انگاشتند. (کزازی, 1368, ص 72-73)       »سیمرغ« نیز بسیار مورد توجه ایرانیان بود. آن را در شمار مرغان خورشیدی می آوردند و معتقد بودند که سیمرغ، »جان جانان« است و جانهای پاکیزه و پیراسته با رسیدن به سیمرغ، به خدا  میرسند. امروزه در قونیه معتقدند  لحظهای که آهویی به دنیا  میآید، نوری مقدس زمین را روشن  میکند. در برخی فرهنگها، آهو را نماد فرزانگی  دانستهاند و شکار آهو، نماد جستجوی فرزانگی است (شوالیه, 1378, ج 1, ص 312-313). در ایران باستان نیکی به حیوانات سودمند از وظایف اصلی بوده است. در تاریخ نقل شده بهرام گور از پادشاهان ساسانی کوشش های فراوانی در جهت توسعه پرورش اسب و اسب دوانی  میکرد و انوشیروان به دامپروری علاقه فراوانی داشت. نیکی و ترحم به حیوانات در آئین مزدیسنا که در زمان ساسانیان رواج داشت، اهمیت زیادی  داشته و د ر این مورد در رساله پهلوی »ارداویرافنامه« که در زمان ساسانیان نوشته شده  نکات جالبی دیده می شود. ارداویراف موبدی که سفری به بهشت و دوزخ کرده و مردمان را از پاداش و عذاب در جهان دیگر با خبر می کندسزای آنان را که نسبت به حیوانات بد رفتاری  میکنند عذاب دوزخ و پاداش کسانی که به حیوانات نیک رفتاری می کنند سعادت ابدی می داند (تاج بخش, 1382,   ج 1, ص 335). در ادیان مانی و مزدک نیز برای حیوانات اهمیت خاصی قائل بودند. مانی مردی ایرانی و  دین او دین آمیخته از آیین زرتشت، مسیح و احتمالاً سایر ادیان زمان بود. برگزیدگان یا روحانیان  این آیین از خوردن گوشت و هر گونه آزار رسانیدن به حیوانات و گیاهان به شدت امتناع  میکردند. در رساله شایست ناشایست که از کتب پهلوی پیش از اسلام است که تاکنون       باقی مانده، از کشتار بیهوده حیوانات به شدت نهی شده است. در این کتاب می خوانیم هر کس بیهوده حیوانات را بکشد، در آن جهان عذابی دردناک خواهد داشت و هر که به حیوانات نکویی کند و امکان زاد و ولد آنها را فراهم آورد، مورد لطف ایزدی قرار خواهد گرفت (همو, ص 338). در زراتشت نامه نیز از قول زرتشت توجه و مهربانی به حیوانات توصیه شده است. در متون اوستایی از جمشید به عنوان  نجاتدهنده حیوانات بسیار یاد شده است. جمشید به معنای »پرتو ماه« است، برخی او را برادر طهمورث و فردوسی او را پسر طهمورث  میداند. به قول طبری، او وسایل  اهلی کردن حیوانات را ابداع کرد و در صنعت ابریشم و دیگر رشتنی ها تبحر داشت و بفرمود تا لباس ببافند و رنگ کنند. زین و پالان را ابداع کرد تا به کمک آن  چهار پایان را رام کنند و به اطاعت در آورند. در اوستا، جمشید دارنده گله های فراوان است و حیوانات را از شر گرسنگی و  بی علوفگی می رهاند (تاج بخش, 1382, ج 1, ص 337). آریاییان ایران و هند به وجود خدایان و فرشتگان متعددی برای هر چیز قائل بودند. از جمله خدایانی بودند که بر حیوانات تأثیر اساسی داشتند، مانند »اوشس« که نگهدارنده گاوان بود و  »سویتری« که خدای آفتاب و زنده کننده و زاینده بود و روشنایی را به بشر هدیه  میکرد و همه اینها یادآور »میترا« و »مهر« هستند که در سنت آریایی و مخصوصاً ایرانیان نگهبان گله اسبان و نشخوارکنندگان و بخشنده قدرت باروری به حیوانات ماده و زنان بود  »ویشنو« خدای محافظ و مظهر نیروی آفتاب، صاحب گاوان شیرده و چراگاه های حاصلخیز بود و درخدمت مردم قرار داشت. »ریشودوا« که روح همه خدایان بود، کمال محبت وعنایت را به همه موجودات از جمله گاو و گوساله داشت. در اوپانیشاد هندوان رعایت حیوانات و آزار نرساندن به آنها با بیانی شاعرانه توصیف شده و از شیرگاو، برداشت عرفانی در جهت وحدت وجود هست و  اشاراتی هم به رنگ های گاو در آن دیده می شود. در فرهنگ اوستایی و پهلوی هر یک از روزهای  ماههای ایرانی نام مخصوصی داشت که هر کدام نام یکی از فرشتگان بود. روز چهاردهم هر ماه را جوش یا گوش  میگفتند. ابوریحان بیرونی در مقابل روزگوش عدد »پر« را قرار می دهد که به حروف ابجد برابر 14 هست که همان چهاردهم ماه می باشد. در این روز دعای مخصوص در »واسپارا« می خواندند و سلامت حیوانات را آرزو می کنند. مسأله گوش روز در فرهنگ اسلامی نیز وارد شده است. چنان که ملامحسن فیض کاشانی  رسالهای در نقل روایت »معلی بن حفنیس« از امام صادق راجع به نوروز و سی روز ماه پارسیان تألیف کرده است. فیض کاشانی در این رساله سی روز ماه را با ذکر نام پارسی آن ذکر کرده، در هر مورد راجع به فرشته صاحب نام مطلبی گفته و کارهایی که انجام دادن آنها در هر یک از این روزها پسندیده یا ناپسند است یاد کرده است. در  این رساله در مورد روز چهاردهم ماه گفته شده است:   »چهاردهم حوس، نام فرشته ایست موکل بر آدمیان و چهارپایان، فارسیان      می گویند روزی سبک است و ما  میگوییم روز خوبی است برای هر چه خواهد، و دیدن شرفا و علما برای حاجت خواستن در این روز خوبست و هر کس در این روز بیمار شود به زودی شفا یابد« (تاج بخش, 1382, ج 1, ص 213 - 215) .   بررسی حقوق حیوانات در اسلام الف ـ مبانی حقوق حیوانات در قرآن کریم    قرآن کریم آیات متعددی در مورد حیوانات دیده می شود که بارها به اینموضوع اشاره کرده اند که حیوانات نشانه  قدرت الهی و مایه ی عبرت بشر هستندو در آنها منافع بی شماری برای انسانها قرار داده شده است. 1ـ تدبّرّ در خلقت چهارپایان و حیوانات اهلی اولم یروا انا خلقنا لهم مما عملت ایدینا انعاما فهم لها مالکون و ذللناها لهم فمنها رکوبهم و منها یاکلون و لهم فیها منافع و مشارب أفلایشکرون؛ »آیا آنها ندیدند که از آنچه با قدرت خود به عمل آورده ایم چهار پایانی برای آنها آفریدیم که آنان مالک آن هستند؟ آنها را رام ایشان ساختیم ، هم مرکب آنان از آن است و هم از آن تغذیه می کنند. و برای آنان منافع دیگری در آن حیوانات است و نوشیدنیهای گوارایی، آیا با این حال شکرگزاری نمی کنند؟« یس،( 71-73). و ان لکم فی الانعام لعبرۀ نسقیکم مما فی بطونها و لکم فیها منافع کثیره و منها تاکلون؛ »همانا برای شما در مطالعه حال  چهارپایان و حیوانات اهلی عبرتی هست که از شیر و گوشت و پوست خود به شما بهره می دهند و بسیاری منافع دیگر برای شما دارند و از گوشت و شیر آنها تناول  میکنید« مؤمنین،( 21). خداوند در آیات متعدد از انسان  میخواهد که در آیات الهی و از جمله خلقت خود و حیوانات تدبر کنند. برای مثال در سوره غاشیه آمده است: افلا ینظرون الی الابل کیف خلقت؛ »آیا به شتر نمی نگرند که چگونه آفریده شده است« غاشیه،( 17). خداوند متعال در امثال این آیات مردم را به شناختن حیوانات، و تفکر در کیفیت خلقت آنها و کارهایی که  میکنند ترغیب نموده و در آیات دیگر، انسانها را به عبرت گرفتن از بعضی از آنها مانند  چهارپایان، پرندگان، مورچگان و زنبوران عسل دعوت کرده است. آیات 5 تا 8 سوره  نحل نیز به منافع حیوانات اشاراتی جالب و شگفت انگیز دارد. بطوری که پس از بیان برخی منافع مادی چهارپایان از جمله تهیه پوشش و خوراک، روی جنبه استفاده روانی از آنها نیز تکیه کرده  میگوید: ولکم فیها جمال حین تریحون و حین تسرحون؛ »در این حیوانات برای شما زینت و شکوهی است به هنگامی که آنها را به استراحتگاهشان باز  میگردانید و هنگامی که صبحگاهان به صحرا می فرستید« نحل،( 5-8). تفسیر این آیه آمده است که منظره جالب حرکت دسته جمعی گوسفندان وچهارپایان به سوی بیابان و چراگاه، سپس بازگشتشان به سوی آغل واستراحتگاه که قرآن از آن تعبیر به »جمال« کرده تنها یک مسأله ظاهری و تشریفاتی نیست، بلکه گویای این حقیقت است که چنین  جامعهای خود کفاست، این در واقع »جمال استغناء و خودکفایی جامعه« است، جمال تولید و تأمین فرآورده های مورد نیاز یک ملت و همان استقلال اقتصادی و ترک هر گونه وابستگی است.... (مکارم شیرازی, 1380, ج11, ص 159- 160). سوره نحل اسرار شگفت انگیزی در مورد زنبور عسل بیان  میکند. زنبوران عسل دارای زندگی بسیار منظم توأم با برنامه ریزی و تقسیم کار و مسؤولیت هستند. کندو پاکترین، منظم ترین و پرکارترین شهرهای دنیاست که از تمدن درخشانی برخوردار است و شاید تنها دلیلی که برای این همه نظم و همکاری بتوان آورد، در همین آیه خلاصه  میشود که: »پروردگار تو به زنبور عسل وحی فرستاد که از کوهها و درختان و داربست هایی که مردم می سازند خانه هایی برگزین سپس از تمام ثمرات تناول کن و راههایی که پروردگارت برای تو تعیین کرده به راحتی بپیما. از درون شکم آنها نوشیدنی خاصی خارج می شود به رنگهای مختلف، که در آن شفای مردم هست، در این امر نشانه روشنی است برای آنها که اهل فکرند!« نحل،( 67-68). 2ـ تکامل و حشر حیوانات در قیامت برخی آیات قرآن به تکامل و حشر و رستاخیز حیوانات اشاره کرده اند که جای سؤال و بحث فراوانی را برمی انگیزد، چرا که لازمه رستاخیز و حساب و جزا، مسأله عقل و شعور و تکلیف و مسؤولیت است، آیا حیوانات هم دارای سطحی از شعور و ادراک هستند که رستاخیز داشته باشند؟ سوره انعام در این زمینه  میگوید: و ما من دابه فی الارض و لا طائر یطیر بجناحیه الا امم امثالکم ما فرطنا فی الکتاب من شی ثم الی ربهم یحشرون؛ »محققاً بدانید که هر جنبنده در روی زمین و هر پرنده که به دو بال در هوا پرواز می کند، همگی طایفه ای مانند شما نوع بنی بشر هستند. ما در کتاب آفرینش هیچ چیز را فروگذار نکردیم. سپس همه به سوی پروردگار خود محشور می شوند« انعام،( 38). مورد این آیه تفاسیر زیادی نقل شده است. مرحوم علامه طباطبائی (ره) در بحث مبسوطی ذیل آیه، شباهت اجتماعات حیوانی را به انسانی از نظر کثرت و عدد، هدفداری و حتی دارا بودن نوعی از زندگی ارادی و شعوری مطرح کرده، می نویسند  »تفکر عمیق در اطوار زندگی حیوانی که ما در بسیاری از شؤون حیاتی خود با آنها سر و کار داریم و در نظر گرفتن حالات مختلفی که هر نوع از انواع این حیوانات در مسیر زندگی به خود  میگیرند، ما را به این نکته واقف می سازد که حیوانات هم مانند انسان دارای عقاید و آراء فردی و اجتماعی هستند. حرکات و سکناتی که آنها در راه بقا و جلوگیری از نابود شدن نشان          میدهند همه بر مبنای آن عقاید است (طباطبائی, بی تا, ج7, ص 103). در اجتماعات حیوانی هم مانند اجتماعات بشری فطرتاًَ ماده و استعداد پذیرفتن »دین الهی« وجود دارد. همان فطرتی که در بشر سرچشمه دین الهی است وی را برای حشر و بازگشت به سوی خدا، قابل و مستعد  میسازد، در حیوانات نیز هست«. در تفسیر نمونه ضمن بیان زندگی شگفت انگیز زنبور عسل و مورچه، وفای حیوانات به صاحب خود و تربیت پذیری آنها برای مقاصد انسانی آمده است »در آیات متعددی از قرآن، مطالبی دیده  میشود که دلیل قابل  ملاحظهای برای فهم    و شعور بعضی از حیوانات محسوب می شود ، داستان فرار کردن مورچگان       از برابر لشگر سلیمان، داستان آمدن هدهد به منطقه سبا و یمن و آوردن              خبرهای هیجان انگیز برای سلیمان شاهد این مدعاست« (مکارم شیرازی, 1380, ج 5, ص 226-225). در روایات اسلامی نیز احادیث متعددی در زمینه رستاخیز حیوانات دیده می شود. از جمله در  »تفسیر المنار« روایتی از طریق اهل تسنن نقل شده که   پیامبر در تفسیر آیه مورد بحث فرمودند: ان اﷲ یحشر هذه الامم یوم القیامه و یقتص من بعضها لبعض ، حتی یقتص للجماء من القرناء؛ »خداوند تمام این جنبندگان را در روز قیامت برمی انگیزاند و قصاص بعضی را از بعضی  میگیرد. حتی قصاص حیوانی را که شاخ نداشته و دیگری بی جهت به او شاخ زده است، از اولی خواهد گرفت«. همچنین از ابوذر نقل شده که گفت: ما خدمت پیامبر بودیم که در پیش روی ما، دو بز به یکدیگر شاخ زدند. پیامبر فرمود: می دانید چرا اینها به یکدیگر   شاخ زدند؟ حاضران عرض کردند: نه. پیامبر فرمود: اما خدا می داند چرا و به زودی در میان آنها داوری خواهد  کرد (همو). آیاتی همچون »و اذا الوحوش حشرت« تکویر،( 5) و »ثم الی ربهم یحشرون« انعام،( 38) نیز تأکیدی دیگر بر حشر و رستاخیز حیوانات است.   ب ـ  ضرورت نفقه حیوانات در فقه اسلام  در اسلام، از مهمترین حقوق حیوان بر صاحبش، تأمین وسیله زندگی حیوان است؛ به طوری که در برخی کتب فقهی، یکی از مصادیق صدقات، غذا دادن به حیوانات نظیر حیوانات آبزی معرفی شده و برای آن ثواب بسیاری زیادی ذکر گردیده است که نشان از اهمیت دادن اسلام به مسأله نفقه و غذای حیوانات دارد. آنچه که در اسلام موجب وجوب نفقه بر ذمه انسان       میشود، سه چیز است: ـ1 زوجیت؛ 2ـ قرابت؛ ـ 3 ملکیت (ملک). بنابراین هر جانداری که در اختیار کسی قرار بگیرد، باید نفقه اش توسط مالک پرداخت گردد. البته این حکم حقوق هر حیوانی را اعم از اینکه گوشتش خوردنی باشد یا نه، و به نحوی از انحاء قابل بهره برداری باشد یا نه، شامل می شود (نجفی, بی تا, ج 31, ص 394). در متون فقهی در مورد نفقه حیوانات آمده است که: اگر کسی حیوانی را مالک شود، رسیدگی و نفقه آن حیوان بر او است؛ خواه حلال گوشت باشد یا حرام گوشت. پرنده و غیر پرنده نیز فرقی ندارد. زیرا هر کدام برای خود حرمتی دارند... اگر آن حیوان حلال گوشت باشد، صاحبش مخیر است بین سه چیز: ـ1 غذا؛ ـ 2 ذبح؛ ـ3 فروش. و اگر حرام گوشت باشد مالک آن بین دو راه مخیر است:  ـ1 غذا؛ 2ـ فروش نائینی،( 1378، ص 48).   گستره نفقه حیوانات در فقه  در زمینه نفقه حیوان چند مسأله قابل توجه است: الف ـ نفقه حیوان شامل چه مواردی است ؟ نفقه و وسایل زندگی حیوان اعم است از خوراک، آشامیدنی، مسکن، دارو و هر ماده ضروری معیشت و ادامه حیات. اگر حیوان بتواند در مراتع و دیگر جایگاه های قابل تغذیه زندگی خود را تأمین کند، مالک حیوان می تواند آن را برای چریدن و آشامیدن رها کند و اگر حیوان نتواند از آن جایگاه ها زندگی خود راتأمین کند، واجب است مالک وسایل معشیت حیوان را فراهم کند. همچنین اگر حیوان نتواند به حد کافی تغذیه خود را اداره کند، واجب است مالک بقیه تغذیه او را به حد کفایت تأمین نماید (نجفی, بی تا, ج 31, ص 394). ب ـ وظایف مالک و حاکم در زمینه نفقه حیوان چیست؟ اگر صاحب حیوان از انجام وظایف خود و اداره حیوان خودداری کند، حاکم نخست او را ارشاد و مجبور به اداره زندگی حیوان  میکند. اگر صاحب حیوان از اطاعت حاکم تمرد کند، حاکم باید راه دیگری انتخاب کند که حیوان را از فشار زندگی نجات بدهد؛ مانند فروش حیوان یا ذبح آن. در صورتی که گوشتش قابل خوردن باشد، یا رها کردن حیوان تا دیگران معیشت آن را به عهده گیرند. منتهی اگر رها کردن حیوان موجب مزاحمت تصرف کنندگان باشد، حاکم می تواند حیوان را یکباره یا تدریجاً بفروشد و قیمت آن را به صاحب مال بدهد جعفری،( 1377، ج،1 ص 116-117). اگر زندگی حیوان با یکی از راههای فوق تأمین نگردد، حاکم به جای صاحب مال اقدام به تأمین زندگی حیوان  مینماید و به هر نحوه که وضع حیوان مقتضی است و امکانات موجود برای رهایی آن اجازه می دهد، عمل می کند. در صورت امتناع صاحب حیوان، حاکم  میتواند از سایر اموال صاحب حیوان فروخته، معیشت حیوان را تأمین کند و اگر تأمین زندگی با اجاره دادن حیوان امکان پذیر باشد، حاکم می تواند آن را به اجاره بدهد (همو). صاحب جواهر  میگوید: به مجرد اینکه صاحب حیوان از اداره زندگی حیوان امتناع بورزد و هیچ راهی را برای رهایی جاندار انتخاب نکند، حاکم مجبور نیست که صاحب حیوان را به اداره زندگی حیوان اجبار نماید، بلکه به جهت ولایتی که دارد، اقدام به تأمین حیات جاندار می نماید (نجفی, بی تا, ج 31, ص 394) اگر مواد معیشت حیوان نزد صاحب حیوان وجود نداشته باشد و شخص دیگری آن مواد را داشته باشد، واجب است که صاحب حیوان آن مواد را بخرد و اگر صاحب ماده از فروش آن امتناع بورزد، جایز است صاحب حیوان در موقع ضرورت آن را با ضمانت مثل همان ماده یا قیمت آن غصب کند، چنان که غصب ماده ضروری معیشت برای انسان جایز است. البته غصب ماده ضروری معیشتبرای ابقای حیوان هنگامی جایز است که خود صاحب آن ماده یا حیوانی که دراختیار اوست، احتیاج حیاتی به آن ماده نداشته باشد. مالک موظف است علاوه بر نفقه خود حیوان، مراقب تأمین وسایل ادامه حیات بچه حیوان نیز باشد. بنابراین اگر جاندار بچه شیرخوار داشته باشد، باید به اندازه کفایت تغذیه بچه، شیر در پستان مادر نگهداری شود. لذا اگر شیر مادر فقط به اندازه احتیاج تغذیه بچه اش بوده باشد دوشیدن شیر مادر حرام است، البته اگر دوشیدن شیر حیوان ضرری به حیوان یا بچه اش نرساند یا اگر بچه از علف بیابـان تغذیه کند، دوشیـدن شیر واجب است، زیرا در غیر ایـن صورت مـال مفید   اسراف می شود حلی،( 1411هـ، ص 354). همچنین لازم است مقداری از عسل در کندو بماند تا زنبوران گرسنه نمانند و در صورت احتیاج مانند فصل زمستان مستحب است که بیش از قوت او در کندو نگهدارند. همچنین فقها تصریح کرده اند که چون زندگی کرم ابریشم بسته به برگ توت است، لازم است که مالک حیوان را حفظ کند و نگذارد تلف شود و اگر برگ کم باشد و مالک اعتنایی به حیوان نکند، حاکم از مال مالک  میفروشد و برای حیوان برگ می خرد (فریدونی, بی تا, ص 251). در مواردی که وسیله حیات به یکی از چند حیوان کفایت کند به طوری که یکی از آنها با آن وسیله بتواند نجات پیدا کند و بقیه هلاک شوند مانند اینکه مقداری آب باشد که فقط یکی از حیوانات را بتواند نجات بدهد، فرض بر دو گونه است: الف ـ در صورتی که حیوانات از همه جهات حیاتی مساوی باشند، مکلف در به کار بردن وسیله حیات برای ادامه زندگی هر یک از این حیوانات مخیر است. ب ـ حیواناتی که از همه جهات مساوی نبوده باشند، مانند سگ غیر مضر و گوسفند، بدان جهت که پایان دادن به حیات گوسفند با ذبح شرعی امری است قانونی ولی مردن سگ از تشنگی خلاف قانون است، لذا آب به سگ داده  میشود تا بدون علت هلاک نشود. با نظر به ملاک فوق مثلاً اگر جانداری بتواند تا دو روز از تشنگی هلاک نشود. مانند شتر، ولی جاندار دیگر تا آن مدت نتواند دوام بیاورد،مسلم است که آب را به جاندار دوم باید داد جعفری،( 1377، ج، ص1 119-118).   تقدم حق حیات حیوان بر طهارت مائیه  در قانون، اسلام عبادات پس از اصول دین تقدم دارد و در میان عبادت نماز چنان اهمیتی دارد که فقها  فرمودهاند در هیچ احوالی از مردان ساقط  نمیشود. یکی از مقدمات نماز طهارت است به طوری که نماز بدون طهارت را نمی توان نماز شمرد. حال اگر مقداری آب که کفاف طهارت و رفع تشنگی حیوان را بکند، موجود نباشد، بلکه برای یکی از این دو عمل کفایت کند، در این گونه مواقع مزاحمت میان عبادت و حق حیوان ایجاد  میشود و به عبارتی دو واجب با هم مزاحمت پیدا می کنند. وجوب طهارت از جهت صلوه و وجوب آب دادن به حیوان. ولی فقها تماماً و بالاجماع در این جا فتوای تبدیل طهارت مائیه به ترابیه  دادهاند و فرموده اند آب را باید برای حیوان استعمال کرد و برای نماز تیمم نمود. از جمله حضرت امام (ره) در زمینه مجوزات تیمم،  میفرمایند: »از آن جمله اینکه استعمال آب موجب خوف عطش بر حیوان محترمی (مثلاً گوسفند) باشد ...« و همچنین در مسأله 11 می فرمایند: »... در عطش که موجب هلاکت است، فرقی نیست بین آنکه خوف هلاکت بر خودش باشد یا دیگری، آن دیگری انسان باشد یا حیوان ، مملوک باشد یا غیر مملوک از آنچه که حفظ آن از هلاکت واجب است...« (اسلامی، بی تا،  ج ، ص1 185).   اهمیت دادن به نفقه حیوانات در سیره بزرگان   امام ششم می فرماید: عیسی بن مریم از کنار دریا عبور  میکردند. گرده نان خود را به آب انداخت. یارانش عرضه داشتند: یا روح اﷲ چرا نان خود را به آب انداختی که قوت روزانه شما بود؟ عیسی بن مریم فرمودند: برای حیوانات دریا کردم و ثواب آن نزد خداوند بزرگ است. همچنین در »مناقب« امام احمد بن حنبل روایت شده که وی را گفتند مردی در ماوراء النهر می باشد که احادیث ثلاثیه (سه جمله ای) را داراست. احمد به جانب ماوراء النهر رفت و آن مرد را دیدار نمود. مردی کهنسال دید که سگی راغذا می داد. سلامش کرد؛ پیر جواب سلام بداد و باز به کار خود مشغول شد. اماماحمد را گران آمد که چرا او به سگ توجه دارد اما به من التفات نمی کند. چون شیخ از غذا دادن سگ فارغ شد، به امام احمد اقبال نمود و گفت مثل اینکه ناراحت شدی که بر سگ توجه کردم و بر شما نه. احمد گفت: آری چنین است. شیخ گفت: ابوزناد از اعرج از ابی هریره مرا حدیث نمود که پیغمبر فرمود: هر که آرزوی آرزومندی را قطع کند، خداوند آرزوی او را در روز قیامت قطع کند و در بهشت جای ندهد. و در این زمین ما سگ یافت نشود و این سگ به امید من به این جا آمده است. من می ترسیدم امید این سگ را قطع کنم و خداوند آرزوی مرا در   روز قیامت قطع کند. امام احمد حنبل گفت: این حدیث مرا کفایت است و      برگشت (فریدونی, بی تا, ص283-382).   حد مجاز تصرف انسان در حیات حیوانات  اینکه انسان از نظر اخلاقی و دینی تا چه حد مجاز به تصرف در حیات حیوانات و موجودات زنده است، مسأله مهمی است که در احادیث و روایات بدان توجه زیادی شده است. اهمیت این بحث در حال حاضر بیش از گذشته به چشم می خورد چرا که استفاده از حیوانات در تحقیقات علوم پزشکی جایگاه  ویژهای را به خود اختصاص داده است. امروزه بدون انجام دادن آزمایش های مقدماتی بر روی حیوانات، کمتر می توان روشهای جدید را درباره انسان بکار بست. در واقع حیوانات عصای دست محققان علوم پزشکی و زیستی هستند. چنان که در مورد بیماریهایی که برای آنها مدل حیوانی وجود ندارد، تحقیقات با اشکال زیادی مواجه می شود. اما حد مجاز این تصرفات  مسأله مهمی است که از دیدگاه اخلاق در پژوهش باید به آن توجه کرد. با توجه به اصل »عبث نبودن جهان خلقت« و احادیث منقول از ائمه معصومان و سیره آنان به نظر  میرسد تصرف انسان در حیات موجودات    مطلق نیست و سلب حیات از آنان باید در حد ضروریات باشد نائینی،( 1378، ش 26، ص 47).   حق حیات حیوانات در حقوق اسلام احادیث و روایاتی در نهی از کشتن بیهوده حیوانات نقل شده که به برخی از آنها اشاره می شود: من قتل عصفـورا بغیر حق سأله ـ اﷲ عنه یوم القیامه؛ »کسی که گنجشکی را به غیر حق بکشد، خداوند روز قیامت از او سؤال خواهد کرد« (همو). عن النبی صلی اﷲ علیه و آله انه نهی عن قتل کل ذی روح الا ان یوذی؛ »از رسول نقل شده که ایشان نهی می فرمودند از قتل هر موجودی که روح دارد مگر آنکه جوازی برای آن کار باشد« (نائینی، 1378، ش 26، ص 47). پیامبر: لعن اﷲ من مثل بالحیوان؛ »خداوند لعنت کند کسی را که حیوان را مثله کند« (همو). همچنین از پیامبر نقل شده که فرمود »در شبی که به معراج رفته بودم بر آتش جهنم گذری داشتم. زنی را در حال عذاب دیدم. از علت عذاب پرسیدم. گفته شد گربه ای را بسته بود و آب و غذایش نمی داد و اجازه استفاده از خس و  خاشاک زمین را هم به او نمی داد تا گربه به هلاکت رسید. پس خدا به واسطه آن عمل ناشایست عذابش  میکند«. بر طبق این روایات به نظر  میرسد اگر ایذاء و آزاری از سوی حیوانات متوجه انسان نبوده یا ضرورتی متوقف بر آن نباشد، انسان مجاز به کشتار حیوانات نیست. بنابراین در آزمایشهای پزشکی که ضرورت دارد آزمونهای مقدماتی بر روی حیوانات آزمایشگاهی صورت گیرد باید به نحوی  برنامهریزی شود که حداقل تلفات حیوانی ایجاد گردد و از کشتار غیر ضروری حیوانات جلوگیری به عمل آید. همچنین اگر به ناچار لازم باشد که حیوانی کشته شود، باید از مرگ توأم با قساوت و  بیرحمی خودداری گردد و نیز باید مراقب بود که کثرت کار با حیوانات در آزمایشگاه ها و ... سبب بی رحمی و قساوت انسان نشود و به مرگ  بیرحمانه و مثله کردن حیوانات نینجامد (همو).   محدودیت ها در بهره برداری از حیوانات بشر از حیوانات در راه های گوناگون منتفع می شود؛ از جمله در سواری،خوراک، پوشاک و ... اسلام حتی در این نوع بهره برداریها هم حد و مرزی برای انسان قائل شده است. از جمله محدودیتهایی که در آنها رعایت حقوق حیوانات مد نظر واقع شده است، عبارتند از:   الف ـ محدودیت در دوشیدن شیر  1ـ اگر جاندار بچه شیرخوار داشته باشد باید به اندازه کفایت تغذیه بچه    شیر در پستان مادر نگهداری شود. لذا اگر شیر مادر فقط به اندازه احتیاج    تغذیه بچه اش باشد، دوشیدن شیر مادر حرام است. بعضی از فقهای اهل سنت گفته اند: آنچه که واجب است نگهداری شیر به اندازه رمق بچه است؛ یعنی فقط زنده ماندن بچه حیوان کافی است. صاحب جواهر  میگوید: ضعف این فتوی روشن است. 2ـ اگر دوشیدن شیر برای حیوان ضرر داشته باشد، مانند اینکه حیوان نتواند از تغذیه کافی اشباع شود، حرام است (جعفری, 1377, ج1, ص 119). بـ  محدودیت در برداشت عسل از کندو: باید مقداری از عسل در کندو بماند تا زنبوران گرسنه نمانند و در صورت احتیاج مانند فصل زمستان مستحب است که بیش از قوت او در کندو نگه دارند (همو, ص 118). ج ـ محدودیت در سواری گرفتن و بارکشیدن: ابوذر از پیامبر اکرم  نقل کرده که هیچ حیوانی نیست مگر آنکه هر صبحگاه از خداوند  میخواهد خدایا مالکی به من عطا کن که مرا به علف سیر کند و از آب بنوشاند و بیش از طاقتم بر من تکلیف نکند (فریدونی, بی تا, ص 150). سکونی از امام ششم نقل  میکند که حضرت فرمود: حیوان را بر صاحبش حق است... [از جمله] بیش از طاقت بار نکند و پشت حیوان را کرسی گفتگو قرار ندهد .... و باز از پیامبر اکرم  نقل شده که حضرت فرمود: حیوان را بر صاحبش حقوقی است .... [از جمله] بر پشت حیوان به جز برای خدا درنگ نکند و بیش از طاقت حیوان بر حیوان بار نکند و بیش از تواناییاش او را به سیر و سفر وادار نکند ... . ابوهریره از پیامبر نقل می کند که حضرت فرمود: پشت حیوان را تخت قرار ندهید چه خداوند حیوان را برای شما مسخر نموده است؛ بقدری سوار شوید که رفع حاجت شود، اگر کجاوه یا بار در پشت حیوان است، مواظب باشید کج نشود. حماد لحام گوید: قطار شتری بر امام صادق گذشت. حضرت دید بار شتر کج شده است؛ فرمود: یا غلام اعدل علی هذا الجمل ان اﷲ یحب العدل؛ »ای غلام (پسر) با این شتر به عدالت رفتار کن (یا بار را بر شتر استوار ساز) که خداوند عدل را دوست دارد«. از جمله دستورهای امیرالمؤمنین به مأمور دریافت مالیات جانداران این است که: »... [مأمور] آنقدر پشت حیوان سوار نشود که حیوان به مشقّّت بیفتد؛ لذا باید برای سوار شدن از همه آن حیوانات با عدالت بهره برداری کند... اگر حیوانی خسته و درمانده باشد، باید برای آن حیوان آسایش بدهد... و در هر چند ساعت مناسب آنها را برای استراحت رها کند...« (شهیدی, 1374, ص 286). دـ نهی از اذیت و آزار حیوانات: همان طور که قبلاً هم اشاره کردیم، قرآن به وجود شعور و درک در حیوانات معتقد است؛ به همین جهت اسلام علاوه بر نهی آزار و اذیت جسمی حیوانات، از آزار روحی آنها نیز به شدت نهی نموده است. از جمله مواردی که در احادیث و روایات در این زمینه به چشم  میخورد، می توان به موارد زیر اشاره نمود: ـ1 نهی از لعن کردن و زدن حیوان امیرالمؤمنین فرموده است: »خدا لعنت کننده کسی است که حیوان را لعنت کند«. همچنین، دشنام و لعنت به حیوان و زدن به صورت آن ممنوع است. لاتضـربوا  الدواب علی وجوهها فانها تسبح بحمداﷲ؛ »به صورت حیوانات نزنید که همانا آنها پروردگارشان را تسبیح  میکنند« (جعفری, 1377, ج 1, ص 118). همچنین نقل است امام چهارم با شتری بیست بار (برخی گفته اند چهل بار) به زیارت خانه  خدا رفتند و تازیانه ای به حیوان نزدند. از وصایای امام چهارم به فرزند عزیزش امام باقر آن است که: »فرزند، من با این شتر بسیار حج نمودهام    و یک تازیانه به او نزده ام، آن گاه که این شتر بمیرد، دفنش کن تا درندگان گوشت   او را نخورند«. در سفر حج ناقه امام علی بن الحسین سکندری خورد، حضرت تازیانه را بلند نمود، اما بر حیوان نزد و فرمود: »اگر قصاص نبود، تازیانه ام را می زدم«. این امر به خوبی نشان می دهد که انسان به خاطر زدن حیوان به ناحق مؤاخذه می شود (فریدونی, بی تا, ص58 1). ـ2 نهی از ذبح حیوانی در مقابل حیوان دیگر جایز نیست حیوانی را در مقابل حیوان دیگری که او را می بیند ذبح کنند (حلی, 1411 هـ , ج 3, ص 914). امام علی فرموده است: »گوسفندی را نزد گوسفند دیگر ذبح نکنید«. ـ3 نهی از جدا کردن بچه حیوان از مادرش از جمله دستوراتی که امیرالمؤمنین به متصدیان دریافت مالیات جانداران فرموده، این است که: »[مأمور] میان شتر و بچه او جدایی نیندازد...« (شهیدی,1374, ص 286). تردیدی نیست در اینکه مثال شتر و بچه اش به عنوان مصداق است و با در نظر گرفتن علت، حکم شامل همه مادران و  بچههای حیوانات  میشود. »شکار جوجه پرندگان در آشیانه مادامی که به پرواز در نیامده است، حرام است زیرا جوجه در آشیانه در پناه خدا است« (جعفری, 1377, ج 1, ص 18). به طور کلی در کتب فقهی، برداشت جوجه پرنده ها از آشیانه مکروه اعلام شده است حلی،( 1411هـ,ج3, ص 91؛ طوسی, 1343, ج 2, ص 594). ـ4 نهی از خشونت و اجحاف امیرالمؤمنین  به متصدی دریافت مالیات جانداران فرمود: »کسی را برای تحویل گرفتن و آوردن حیوان وکیل کن که خشونت نداشته باشد و اجحاف و تعدی بر حیوان ننماید و آنها را درمانده و خسته نکند .... و با حیوانی که سم او شکافته یا در حرکت و راه رفتن خود را می کشد، ملایمت کند« (شهیدی, 1374,       ص 284). سکونـی از امام ششم نقـل    میکند که از جملـه حقوق حیوان بـر صاحبش ایـن است که: »حیوان را داغ نکند و بر صورتش نزند...«. عبدا... بن جعفر گوید: حضرت رسول به خانه یکی از انصار داخل شد. شتریرا مضطرب دید. حضرت نزد آن شتر آمد و کوهان شتر را دست مالید و نوازشش کرد تا آرام گرفت. سپس فرمود صاحب شتر کیست؟ جوانی نزد حضرت آمد و عرضه داشت من صاحب شترم. حضرت فرمود آیا از خداوند درباره این حیوان  نمیترسی؟ خداوند ترا مالک این حیوان قرار داده، سیرش نمی کنی و شکنجه اش می داری؟ همچنین نقل شده که پیامبر اکرم با یارانش از حرم گذر می فرمود. آهویی خوابیده بود. حضرت یک نفر را حافظ او قرار داد تا آن حیوان را نترسانند و آزارش ندهند. (فریدونی, بی تا, ص 229). ـ5 نهی از ویران کردن پناهگاه و لانه حیوانات از جمله نفقه های حیوان که بر صاحبش واجب است تهیه    پناهگاه و لانه است. لانه یا پناه گاه محل آسایش هر جانداری است ویرانی آن باعث آزار روحی و جسمی وی می شود . علاوه بر احادیث و روایاتی که در زمینه نهی از خراب کردن لانه حیوانات وجود دارد، در کتب فقهی هم به این مسأله پرداخته شده است: از ادرار در لانه های خزندگان و در آب نهی شده است. شهید در لمعه ضمن بیان این مطلب، علت نهی از این کار را نیز بیان              میکند: »یکره البول قائما ومطحا به فی الهوا و للنهی عنه و فی الماء جاریا و راکدا للتعلیل فی اخبار نهی بان للماء اهلا فلاتؤذوهم«. (همو). جای شگفتی است که اسلام حتی به ریزترین موجوداتی که در هوا و آب هستند و حتی دیده نمی شوند، توجه دارد و راضی به آزار آنها نیست. در سیره ائمه و پیامبر اکرم بسیار آمده که در خانه خود پرند ه نگهداری و به آنها رسیدگی می کردند؛ از جمله: زید گوید در محضر امام صادق راجع به کبوتر صحبت داشتم. حضرت فرمود: در خانه خود نگهدارید چه، کبوتـر دوست داشتنی است و بـا حضرت نوح   هم کشتی بوده و  مأنوسترین پرنده در خانه است (کلینی, بی تا, ج 6, ص 548). ابان از امام ششم روایت می کند که حضرت فرمود: در خانه رسول  اکرم یک جفت کبوتر سرخ بود (کلینی, بی تا, ج 6, ص 548). ـ6 نواهی در مورد شکار و ذبح شکار در اسلام آداب و دستورهای مفصلی دارد و در کتب فقهی، احادیث وروایات مباحثی هم چون حرمت شکار در حال احرام، زمان شکار، وسیله شکار، ضرورت شکار و.... را به خود اختصاص داده است. در اکثر این روایات و دستورها رعایت حقوق حیوانات به خوبی دیده می شود؛ از جمله: الف ـ صید یا ذبح حیوان در شب: در کتب فقهی صید حیوانات وحشی و پرندگان یا ذبح حیوانات در شب مکروه اعلام شده است، مگر هنگامی که ضرورت اقتضا کند (طوسی, 1343, ج 2, ص 594). شاید فلسفه کراهت که در آیات متعددی از قرآن هم بیان شده، این باشد که خداوند شب را مایه آرامش و استراحت قرار داده است، لذا به هم خوردن آسایش و آرامش هیچ موجودی حتی حیوانات در شب روا نخواهد بود. ـ وسیله صید: در مورد وسیله صید و ذبح نیز دستورهایی هم چون برنده بودن وسیله (برای آزار ندیدن حیوان)، نهی از قطع و بریدن و مثله کردن اندامی از حیوان قبل از ذبح، متناسب بودن وسیله صید با شکار و... دیده می شود. از جمله اینکه ذبح کردن باید با وسیله آهنی تیز باشد و گرنه جایز نیست مگر در هنگام ضرورت که آن هم باید سعی شود وسیله حتی الامکان تیز و برنده باشد (حر عاملی،  1403ه، ج  ، ص8 361). ـ ضرورت شکار: در احادیث آمده است که شکار حیوانات برای تفریح و بدون احتیاج حرام است همو، ج( 16، ص 241). به همین جهت کسی که برای تفریح به شکار می رود، سفرش معصیت است و باید نماز را در این سفر تمام بخواند. ـ حرمت شکار جوجه: پرندگان در آشیانه مادامی که به پرواز در نیامده است، حرام است؛ زیرا جوجه در آشیانه در پناه خداست (اسلامی، بی تا, ج ، ص2 213 و 205). هـ ـ حـرمت شکار در حال احـرام: در کتـب فقهی می خوانیـم که از »محرمـات  احرام، شکار صحراست، از حیث شکار نمودن و خوردن ولو اینکه کسی که محرم نیست آن را شکار کرده باشد. و نیز اشاره کردن و راهنمایی نمودن و بستن و سر بریدن و از جهت جوجه و تخم. پس اگر آن را سر ببرد، بنابر مشهور میته می شود و این احوط است و پرنده ها حتی ملخ در حکم شکار صحرایی  میباشند. احتیاط آن است که کشتن زنبور و مورچه در صورتی که قصد اذیت او را ندارند،ترک شود و کشتن جانورانی که در بدن سکونت  میگزینند از قبیل شپش و کک ومانند اینها و همچنین است حیواناتی که در بدن دیگر حیوانات  میباشند و انداختن آنها از بدن و انتقال دادن آنها از جایشان به جایی که از آن  میافتد جایز نیست بلکه احتیاط آن است که آنها را به جایی که در معرض سقوط می باشند، نیز انتقال ندهد... (اسلامی، بی تا, ج ، ص2 213 و 205).   فلسفه تحریم صید در حال احرام در فلسفه تحریم صید در حال احرام آمده است که در مراسم حج و عمره انسان به یک نوع ریاضت مشروع الهی دست می زند و به نظر می رسد که تحریم صید در حال احرام بهمین منظور است. از  این گذشته با توجه به این اگر صید کردن برای زوار خانه خدا کار مشروعی بود این همه رفت و آمدی که هر سال به این سرزمینهای مقدس  میشود، نسل بسیاری از حیوانات در آن منطقه که به حکم خشکی و کم آبی حیواناتش نیز کم است، برچیده می شد و این دستور نوعی حفاظت و ضمانت برای بقای نسل حیوانات آن منطقه است. مخصوصاً با توجه به اینکه در غیر حال احرام نیز صید حرام و هم چنین کندن درختان و گیاهان آن جا ممنوع است. روشن می شود که این دستور ارتباط نزدیکی با مسأله حفظ محیط زیست و نگهداری گیاهان و حیوانات آن منطقه از نابودی و فنا دارد. این حکم به قدری دقیق تشریح شده که حتی کمک کردن و نشان دادن و ارائه صید به صیاد نیز تحریم گردیده است (شیرازی، 1380، ج ، ص5 88). اسلام احکام شکار را به طور یقین تشریح نموده است و سیره ائمه هم نشان می دهـد که بـه طور کلـی شکار و صیـد حیوانات از نظـر ایشان چندان مطلـوب و پسندیده نبوده و آن را موجب سیاهی قلب می دانستند. نهی از آزار حیوانات و رعایت حقوق آنان در احادیث و روایات بسیار مفصل و دقیق است و حتی کوچکترین مسائل از نظر دور نمانده است به طوری که در حدیث آمده است: سزاوار است کسی که شیر را می دوشد، ناخن های انگشتان را بگیرد تا حیوان اذیت نشود. ذکر همین مقدار نشانگر اهمیتی است که اسلام به حقوق حیوانات داده است.   غیب گویی با توجه به رفتار حیوانات بشر همواره به سرنوشت خود علاقه مند بود و وسیله ای  میجست تا از آن خبری یابد. لذا در این راه به همه چیز اعم از ستارگان، زمین، رؤیا و حتی پرندگان و حیوانات توجه کرده و با آنها فال گرفته و غیب گویی کرده است. در این راه برای  پیشبینی سیر بیماری و درمان نیز از درون و بیرون حیوانات یاری می گرفته است. گاه این پیشگوئی ها منجر به حوادث ناگوار و آزار و اذیت حیوانات هم می شده است. فال گیری از روی رفتار حیوانات، خطوط شانه گوسفند، دیدن دل و جگر حیوانات یا نگریستن پرواز طیور و... صورت می گرفت (تاج بخش,1382, ج 1, ص 175). مسلماً چگونگی پرواز پرندگان، جگر یا نشانه حیوانات و غیره به هیچ وجه تأثیری در اطلاع از آینده ندارد و اگر گاهی پیشگویی به حقیقت پیوسته است، یا برحسب تصادف بوده و یا توان نفسانی و قوه واهمه ناشناخته گوینده است که نکته ای را بیان کرده و بعداً مصداق حقیقی پیدا کرده است. پیشگویی در میان اعراب و ایرانیان به شدت رواج داشت. به قول جرجی زیدان اعراب پس از اسلام نیز همانند سایر ملتهای معاصر از چنگ کهانه و عرافه یعنی  غیبگویی از گذشته و آینده و  فالگیری از آهنگ پرواز پرندگان رهایی نیافتند. در قرآن مجید، آیات متعددی در مورد تطیر و بیهـودگی آن دیده می شـود؛ از  جمله آیه 131 اعراف، آیه 47 نمل و 18 و 19 یس. در سوره مبارکه یس چنین آمده است: قالوا انا تطیرنا بکم لئن لم تنتهوا لنرجمنکم و لیمسنکم منا عذاب الیم. قالوا طائرکم معکم ائن ذکرتم بل  انتم قوم مسرفون؛ »گفتند: ما شما را به فال بد گرفته ایم، وجود شما شوم و مایه بدبختی شهر و دیار ماست. اگر از این سخنان دست بر ندارید، مسلماً شما را سنگسار خواهیم کرد و مجازات دردناکی از ما به شما خواهد رسید. (رسولان گفتند) شومی شما از خود شماست و اگر درست بیندیشید به این حقیقت واقفخواهید شد. شما گروهی اسرافکار و متجاوزید«. »تطیر« به معنای فال بد زدن است و ریشه اصلی کلمه »طیر« به معنای پرنده می باشد. عرب، فال بد را غالباً به وسیله پرندگان  میزد، مثلاًَ گاهی صدا کردن کلاغ را به فال بد  میگرفت و گاهی پریدن پرنده ای را از دست چپ نشانه تیره روزی می پنداشت (مکارم شیرازی, 1380, ج 6, ص 316). آل فرعون هرگاه دچار ناراحتی و مشکلی  میشدند فوراً به موسی و پیروانش نسبت  میدادند و می گفتند این از شر قدم اینها است« (اعراف، 131). این طرز فکر مخصوص فرعونیان نبود، قرآن مجید می گوید دشمنان پیامبر اسلام نیز در برابر او چنین منطقی داشتند (نساء، 78) و در جای دیگری می گوید انسانهای منحرف چنین هستند (فصلت،50). همان طور که گفتیم فال نیک و بد در میان انسان ها و اقوام مختلف رواج داشت این امر اثر طبیعی ندارد اما  بیتردید اثر روانی می تواند داشته باشد، فال نیک غالباً مایه امیدواری و حرکت، و  فال بد موجب یأس و نومیدی است. شاید به همین  دلیل است که در روایات اسلامی از فال نیک نهی نشده، اما فال بد به شدت   محکوم گردیده است. در حدیث معروفی از پیامبر نقل شده: تفالوا بالخیر تجدوه؛ »کارها را به فال نیک بنگرید تا به آن برسید« در مورد فال بد که شدیداً مذمت شده از پیامبر نقل شده است: »الطیره شرک« فال بد زدن یک نوع شرک به خداست. از امام صادق در مورد اثر فال چنین آمده است الطیره علی ما تجعلها ، ان تهونتها تهونت، وان شددتها، تشددت وان لم تجعلها شیئا لم تکن شیئا؛ً »و فال بد اثرش به همان اندازه است که آن را می پذیری، اگر آن را سبک بگیری کم اثر خواهد بود و اگر آنرا محکم بگیری پر اثر و اگر به آن اعتنا نکنی هیچ اثری نخواهد داشت« مکارم( شیرازی، 1380، ج ، ص6 318 ـ 319).   نهی مسابقاتی که منافی حقوق حیوانات باشند تفریح با حیوانات همواره مورد توجه بشر بوده است. اسلام همان طور که تفریحات و مسابقات سالمی مثل اسب دوانی و شتر سواری را  تشویق و حتی  شرط بندی بر سر آنها را مجاز شمرده از تفریحاتی که باعث تضییع حقوق حیوانات می شود، به شدت نهی کرده است. در عصر جاهلیت بعضی افراد در کشتن شتر های خویش با یکدیگر مسابقه می گذاشتند و هر کس تعداد بیشتری از شتر های خود را می کشت، غلبه و پیروزی از آن وی بود. این عمل را معاقره می خواندند. در کتب لغت عقر به معنای قطع کردن پای حیوان است و وجه تسمیه کشتن شتر ها و معاقره این بود که اول یکی از چهار پای را با ضربه شمشیر قطع  مینمودند و چون به زمین  میافتاد، نحرش می کردند. گویی قطع پای شتر پیش از کشتن یکی از شرایط این مسابقه بود و این خود نمونه واضح آزار و اذیت حیوان  پیش از قربانی کردن بود. ریشه روانی این عمل، خود خواهی، تفوق طلبی، ریاکاری و فخر فروشی بود. مسابقه دهندگان گوشت  شترهای نحر شده را به رایگان در اختیار عموم   میگذاردند، و در واقع با این بذل و بخشش به کار خلاف اخلاق خود لباس فتوت و انفاق  میپوشاندند و عمل قبیح خود را زیبا نشان می دادند. پیامبر این مسابقه خلاف اخلاق را ممنوع کرد و جنبه انفاق و احسان آن را نادیده گرفت و پیروان خود را از چنین رقابت جاهلانه و زیانباری که مایه فساد اجتماعی و کینه توزی بود، بر حذر داشت. به علاوه از قطع کردن پای حیوانات زنده که یک عمل غیر انسانی و از رسوم قبیح دوره جاهلیت بود، نهی فرموده آن را غیر مشروع اعلام کرد (فلسفی, 1397, ج 2, ص 201). در لسان العرب آمده است: »فی الحدیث لاعقر فی الاسلام. ان النبی  نهی عن معاقره الاعراب« (همو). از دیگر تفریحات مرسوم در زمان جاهلیت که هنوز هم در جوامع و ملل گوناگون دیده می شود، مسابقه از طریق به جنگ انداختن حیوانات بود. طرفین مسابقه دو حیوان نظیر خروس یا سگ را وادار به جنگیدن با هم می کردند و هر حیوان که می برد، آن طرف برنده محسوب می شد و تماشاچیان هم بر سر برد و باخت آنها  شرطبندی می کردند. پیامبر این کار غیر انسانی را به شدت نهی و قدغن نمودند. نهی رسول اﷲ  عن تجریش البهائم؛ »پیامبر از اینکه حیوانات را وادارند که باهم بجنگند و زور آزمایی کنند نهی فرمود«. از امام ششم در مورد جنگ انداختن میان دو حیوان می پرسند. فقال: کّلّه مکروه؛ »تمام اینها را  مکروه می دانم«. خداوند لعنت کند کسی را که یال و دم اسب را که وسیله دفاع اوست، قطع کند. همچنین در »وسایل الشیعه« آمده است شکار حیوانات برای تفریح و بدون احتیاج حرام است. بنابراین سفر کسی که برای تفریح به شکار  میرود، سفر معصیت بوده و باید نمازش را تمام بخواند (حر عاملی, 1403ه، ج  8, ص 361). ادامه این بحث در تاریخ ایران و در حقوق بین الملل به نوشتار بعدی موکول گردیده است. ........................................................................................................................................ منابع و مآخذ قرآن الکریم نهج البلاغه امیری، فاطمه، زیست شناسی پایه، تهران، انتشارات پیک دبیران، چاپ اول،1379 تاج بخش، حسن، تاریخ دامپزشکی و پزشکی ایران، تهران، انتشاراتسازمان دامپزشکی کشور با همکاری دانشگاه تهران، 1382 جعفری، محمد تقی، رسائل فقهی، بی جا، مؤسسه نشر کرامت، 1377 حجتی اشرفی، غلامرضا، مجموعه کامل قوانین و مقررات جزایی، تهران، انتشارات گنج  دانش، چاپ 21، 1377 حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعۀ، بیروت، دار احیاء لتراث العربی، چاپ پنجم، 1403ه حلی، ابوالقاسم، شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، بیروت، دارالاضوا،   602 ه حلی، محمد ابن ادریس، کتاب السرائر حاوی لتحریر الفتاوی، قم، موسسه النشر الاسلامی، 1411ه سیوری، فاضل مقداد، التنقیح الرائع لمختصر الشرایع، قم، نشر کتابخانه آیت اﷲ مرعشی، چاپ اول، 1404ه شوالیه، ژا ن ـ گربران، آلن، فرهنگ نمادها، ترجمه: سودابه فضائلی، تهران، انتشارات جیحون، چاپ اول، 1378 شهیدی، سید جعفر، ترجمه نهج البلاغه، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ هفتم، 1374 طباطبایی، محمد حسین، تفسیر المیزان، تهران، دفتر انتشارات اسلامی، بی تا طوسی، محمد، النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوی، تهران، دانشگاه تهران،1343 فریدونی، حسین، »بررسی حقوق حیوانات در اسلام و قوانین روز ،« پایان نامه دکترای دانشگاه تهران، بی تا فلسفی، محمد تقی، گفتار فلسفی اخلاق از نظر همزیستی و ارزشهای انسانی، هیات نشر معارف اسلامی،1397 کزازی، میر جلال الدین، از گونه ای دیگر جستارهایی در فرهنگ و ادب ایران، نشر مرکز، چاپ اول،1368 موسوی الخمینی، تحریر الوسیله، ترجمه: علی اسلامی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، بی تا مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، انتشارات دار الکتب الاسلامیهچاپ 18، 1380 نائینی، علیرضا، ربانی، محمد، حقوق حیوانات از دیدگاه قرآن و احادیث، فصلنامه علمی پژوهشی دانشور، سال هفتم، دانشگاه شاهد، 1378 نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام فی مسائل الحلال و الحرام، بیروت، دار احیا، الثراث العربی، چاپ هفتم، بی تا  

رهبر فرزانه انقلاب ؛ طب سنتی و گیاهان دارویی

بسم الله الرحمن الرحیم رهبر فرزانه انقلاب ؛ طب سنتی و گیاهان دارویی .   .   .

مبانی احکام دامپزشکی در آیات و روایات

بسم الله الرحمن الرحیم  مبانی احکام دامپزشکی در آیات و روایات   مهدی هراثی  1؛ سعید حسن زاده دلگشا2؛ رحیم وکیل زاده2؛ حسین جدیری3 1دانشجوی کارشناسی ارشد فقه و مبانی حقوق اسلامی 2دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز 3دکتری تخصصی جراحی دامپزشکی، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی تبریز چکیده امروزه با پیشرفت تکنیک­های مختلف درمان، پیشگیری و جراحی و کاربرد وسایل مختلف در علوم دامپزشکی و رخداد مسائل مستحدثه و عنایت به نقش تعیین کننده علوم دامپزشکی در تأمین بهداشت جامعه و نیز تأمین فرآورده­ های خام دامی، لزوم شکافت ابعاد مختلف دامی و حیوانی، ذبح و مسائل مبتلا به کشتارگاهی و ... بیش از پیش رخ می­نماید که بعضاً هیچ قول مستند و مکتوبی در آن مورد وجود ندارد و یا نیاز به استفتا به جهت تشریح ابعاد جدید آن احساس می­شود. تا ضمن اطمینان مصرف کنندگان از بحث سلامتی و بهداشت آنها، از نظر خالی از اشکال شرعی بودن نیز اعتماد کافی جلب شوددر این تحقیق بنابراین است تا ضمن جستجو در منابع قرآنی و احادیث و روایات در این خصوص از نظرات مراجع عظام تقلید نیز در باب مسائل موضوعی جدید بهره برداری گردد. کلیدواژه‌ها دامپزشکی؛ احکام؛ آیات؛ روایات   مقدمه      روایات و مطالب بسیارى وجود دارد که از آگاهى حیوان از محیط اطراف و شعور و درک او حکایت مى­کند و برخوردارى حیوانات از این مجموعه ادراکات، اثبات مى­کند که حیوان موجود محترمى است و این اصل به عنوان یک قاعده کلى در همه مسائل، جارى و سارى مى­باشد و دیگر نمى­توان به حیوان نگاه مالى داشت و تنها در صورت ضرر و خسران مالى براى او حرمتى قائل شد. آشنایی با برخی اصطلاحات فقهی مربوط به دامپزشکی در گنجینة عظیم و با ارزش کتب فقهی مباحث متنوعی در مورد مسائل فقهی و حقوقی مربوط به حیوانات وجود دارد که در این فصل پاره­ای از آنها را مورد دقت قرار می­دهیم. حلال و حرام گوشت در قرآن مجید در آیه 3 سوره المائده و آیه­های 145 و 146 سوره الانعام احکام حلال و حرام گوشت­ها ذکر شده است: آیه 3 المائده: حرمت علیکم المیته والدم ولحم الخنزیر و ما اهل لغیرالله به والمنخنقه والموقوذه والمتردیه والنطیحه ومااکل السبع الا ماذکیتم وما ذبح علی النصب وان تستقسموبالازلام ذلکم فسق … ترجمه: «حرام کرده آمد بر شما مردار و خون و گوشت خوک و آنچه کشند به نام غیر خدا و آنچه به واسطه خفه شدن، با چوب زده شدن، از بلندی افکندن یا شاخ زدن بهم بمیرند و آنچه آن را دد و دام بخورد مگر آنکه آن را تذکیه کنند و آنچه کشته شود برای بتان و آنکه سوگند خورند به گروگان (با قرعه انتخاب کنند که رسمی بود در جاهلیت) که این کار تباهی است…» آیه 145 الانعام: قل لااجد فی ما اوحی الی محرما علی طاعم یطعمه الا یکون میته اودما مشفوحا او لحم خنزیر فانه رجس او فسقا اهل لغیر الله به فمن اضطر غیرباغ ولاعاد فان ربک غفور رحیم. ترجمه: «بگو در آنچه به من وحی کرده شده برای خورندگان طعام ، چیز حرامی نمی یابم مگر آنکه مردار (حیوان تلف شده) یا خون ریخته یا گوشت خوک باشد که پلیدی است یا حیوانی که بدون ذکر نام خدا از روی فسق ذبح کنند، هرگاه کسی به خوردن آنها ناچار گردد به شرطی که از روی تعدی و تجاوز از فرمان خدا نباشد باز خدا خواهد بخشید که آمرزگار است و بخشاینده». آیه 3 سوره مائده در ضمن نوعی بازرسی کشتارگاهی را دستور می­دهد. در النهایه تدبیر شناخت گوشت مردار از گوشت ذبح شده یاد شده که براساس انعطاف یا صلابت گوشت در برابر آتش است که آن را می­توان، نوعی بازرسی آزمایشگاهی گوشت دانست: « و اگر کسی گوشتی یابد که نداند کشتار است یا مردار باید که بر آتش افکند اگر باهم شود کشتار باشد اگر با هم نشود و راست بایستد مردار بود» (1).   ذبح شرعی دکتر تاجبخش در کتاب تاریخ دامپزشکی در دوران اسلامی  در این مورد اشاره کرده و آورده حیوانات حلال گوشت باید به طریقی شرعی سر بریده و یا نهر (در مورد شتر) شوند تا گوشت آنها برای مسلمین قابل مصرف باشد. شرط ذبح کننده این است که مسلمان یا در حکم مسلمان باشد، مانند مسلمان زاده و بنابراین ذبح کافر خواه مشرک یا غیره حتی اهل کتاب بنابر اقوی حلال نیست. در ذبح کننده ایمان شرط نیست و بنابراین ذبح تمام فرق اسلامی حلال است بجز ناصبی (دشنام دهنده به ائمه(ع)) که هرچند اظهار اسلام کند، حلال نیست. در ذبح کننده مرد بودن، بلوغ و غیره شرط نیست و بنابراین ذبح بانوان، خنثی، زنی که در رگل یا دوران زایمان است و یا جنب و کودک تمیز دهنده و نابینا و زنا زاده حلال است (2). زکات حیوانات دکتر تاجبخش در کتاب تاریخ دامپزشکی در دوران اسلامی  در این مورد اشاره کرده و آورده زکات و صدقه که هر دو یک معنی دارند، مالیات یا حقی است که از مسلمانان متمول که ثروت آنها به حد معینی رسیده، گرفته شده و برای فقرای مسلمین و برخی حوائج دیگر مصرف می­شود که مستحقین آن در آیه 60 سوره التوبه مشخص شده­اند. برای دریافت، نگه­داری و مصرف زکات، دیوان معینی در دارالخلافه و تمام شهرهای ممالک اسلامی وجود داشته است. زکات به چهار چیز یعنی زر و سیم، میوه (مویز و خرما)، محصول کشت و کار (گندم و جو) و چهارپایان هر کدام با شرایطی معین وقتی به حد مشخصی برسند تعلق می­گیرد) رسول خدا به مردم یمن نامه­ای نوشت و زکات حیوانات را تعیین فرمود. ابوبکر خلیفه اول مسلمین نیز در نامه­ای که به انس بن مالک حاکم بحرین نگاشت، به استناد فرموده پیامبر، زکات حیوانات را معین کرد. فقهای شیعه و سنی در مورد زکات، کتابها نوشته و چگونگی آن را مشخص کرده­اند. در صورتی به چهارپایان، زکات تعلق می­گیرد که در مرتع طبیعی بچرند، نه اینکه تغذیه دستی داشته باشند (3). خیار حیوان و خرید و فروش حیوانات اگر کسی حیوانی را بخرد و پیش از استفاده در آن، عیبی ظاهر شود مشتری حق دارد حیوان را پس بدهد یا تفاوت قیمت (ارش)[1] آن را بگیرد. در اینجا مسئله خیار حیوان[2] نیز مطرح است. به استناد خبری که از امام صادق (ع) روایت شده اگر شخصی حیوانی را بخرد تا سه روز اختیار دارد معامله را فسخ کند. در کتاب شرایع آمده است که این اختیار برای مشتری است نه برای فروشنده و اگر در موقع معامله شرط کنند که خیار حیوان ساقط است، اختیار فسخ معامله از بین می­رود. البته مشتری در مدت سه روزه خیار حیوان نباید در آن تصرف کند. به نظر می­رسد خیار حیوان نوعی قرنطینه برای بروز احتمالی برخی از بیماری­های قبلی و یا عیوب باشد (8). حیوان ضاله (گم شده) در مورد حیوان گم شده که ضاله یا لُقَطَه[3] حیوان نامیده می­شود، احکام فقهی خاصی وجود دارد. اگر کسی حیوانی بی­صاحب را در علف­زاری که در آن آب وجود دارد بیابد به عقیده بعضی از مجتهدین از جمله شهید اول، گرفتن آن مکروه است. در صورتی که شیخ مرتضی انصاری در «صراط النجاة» این کار را مجاز می­داند. چنین فردی (اگر چه مجاز باشد) ضامن است که حیوان را به مالک آن و در صورت عدم امکان به حاکم شرع برساند و حق طلب هزینه­های انجام شده را ندارد. اگر فردی حیوانی گم شده را در بیابان بدون آب و علف بیابد گرفتن آن مستحب است و اگر حیوان بیمار یا کوفته باشد و در صورت رسیدگی نکردن مرگ آن محقق باشد، گرفتن آن واجب کفائی است. به هرحال در این نوع موارد وقتی فرد حیوان را از مرگ نجات داد و موجب درمان وی گردید، اگر بخواهد خود مالک آن می گردد، و گرنه می­تواند آن را نگه­دارد تا صاحبش پیدا شود و یا به حاکم شرع تحویل دهد و مخارج انجام شده را از مالک حیوان مطالبه کرده و یا از بهای فروش آن بر می­دارد. اگر گوسفند در آبادی یافت شود، یابنده تا سه روز آن را نگه می­دارد و اگر صاحبش پیدا نشد، حیوان را فروخته و مبلغ آن را صدقه می­دهد. همه این احکام جهت حفظ و حراست و درمان حیوانات رها شده و درمانده است (8). دیه ناشی از حمله و هجوم حیوانات یا کشتن حیوانات دیه اصطلاحی فقهی است و آن پرداخت غرامتی است که واجب می­شود به واسطه وقوع جنایتی. در کتب فقهی در فصل دیه­ها (دیات)، مباحثی در مورد دیه مربوط به حیوانات وجود دارد که گاهی از آن به عنوان جنایات یاد می­شود که در اینجا به برخی از آنها اشاره می­نمائیم. حیوانی که احتمال حمله او به انسان یا حیوانات دیگر وجود دارد باید مقید شود و اگر حیوان کسی موجب زیان دیگری شد صاحب حیوان باید خسارت را جبران کند. اگر حیوانی به حیوان دیگر حمله کند و موجب مرگ یا خسارت حیوان ثانوی شود صاحب حیوان حمله کننده ضامن است ولی اگر حیوان مورد تهاجم از خود دفاع کند و به حمله کننده خسارت وارد آورد بر صاحب حیوان ثانوی غرامتی نیست. کسی که سوار حیوانی است اگر کاری کند که آن حیوان به کسی آسیب برساند و یا اگر فردی دیگر موجب تحریک حیوان و آسیب رسانیدن به فردی شود جنایت کننده، ضامن است. اگر کسی درب قفس را باز کند تا پرنده کسی پرواز کند، ضامن است و باید خسارت را بپردازد.   ضمان[4] پزشک و دامپزشک همچنین دکتر تاجبخش در کتاب تاریخ دامپزشکی در این مورد نیز اشاره کرده و آورده در فصل دیات کتاب­های فقهی از مسئول بودن پزشک و دامپزشک در معالجه انسان و حیوان بیمار بحث شده است. علامه حلی[5] در شرایع الاسلام ذکر می­کند که طبیب اگر عارف یعنی حاذق یا به عبارت امروزه متخصص نباشد، ضامن آنچه تلف می­کند خواهد بود. در ضمن اگر طفل یا دیوانه­ای را بدون اذن ولی او معالجه کند و بیمار تلف شود باز مسئول است. اگر طبیب عارف و حاذق باشد و بیمار او را اجازه معالجه کردن داده باشد ولی سرانجام فوت شود، بعضی گفته اند طبیب ضامن نیست. البته ابوالقاسم بن احمد یزدی مترجم دانشمند شرایع (ترجمه 1243 ق) در این زمینه عقاید مختلف را ذکر می­کند. در مورد دامپزشک (بیطار) و معالجه حیوان و تلف شدن آن نیز همین موضوع صادق است. شیخ طوسی در النهایه نیز همین مطلب را نوشته و از مجموع چنین برمی­آید که اگر طبیب یا دامپزشک (بیطار) حاذق از اولیاء، یعنی خود فرد بیمار بالغ یا سرپرستان او و از صاحب حیوان برائت گیرد یعنی آنها ذکر کنند که اگر فرد انسان یا حیوان تلف شد، طبیب ضامن نیست، در این صورت غرامتی نباید بپردازد. این مطلب مستند به روایتی است که در شرایع آمده است: « ... به جهت روایت (سکونی) از حضرت صادق (ع) که: فرمود، که فرمود حضرت امیرالمومین (ع) که: هرکس که، طبابت یعنی معالجه کند. انسانی را یا بیطاری کند، یعنی معالجه کند حیوانی را پس بگیرد برائت را از ولی او، و اگر نگیرد، پس او ضامن است بعد همین مترجم ذکر می کند که، نیاز به معالجه کردن وجود ندارد، پس اگر برائت مشروع نباشد، معالجه کردن مشکل خواهد بود. در النهایه (ترجمه) ذکرشده: « واگر طبیبی معالجه کند کسی را که مخاطره بود آن مداواة کردن، یا بیطاری، بیطاری کند باید از اولیاء برائت گیرد والا ضامن بود هر جنایتی را که ظاهر شود». در اینجا در ضمن به وجود شغل بیطاری در زمان حضرت علی (ع) و سده­های مربوط به تالیف کتاب­های فوق پی می­بریم (3). شکار با سگ تعلیم دیده و پرندگان شکاری در آیه 4 سوره المائده موضوع صید به وسیله سگان شکاری ذکر شده است: یسئلونک ماذا احل لهم قل احل لکم الطیبات و ما علمتم من الجوارح مکلبین تعلمونهن مما علمکم الله فکلوا مما امسکن علیکم و اذکروااسم الله علیه واتقوا الله ان الله سریع الحساب» « از تو می پرسند چه چیز برایشان حلال است، بگو چیزهای پاکیزه برای شما حلال است و حیواناتی را که تعلیم شکار داده­اند ( و صیدی که به سگان شکاری آموخته­اند) و از آنچه خدا به شما آموخته به آنها آموخته­اید، از شکاری که بر شما می­گیرند بخورید و نام خدا را بر آن ببرید و از خدا بپرهیزید که خداوند زود حساب است». سگی را که تعلیم شکار دیده است، «کلب معلم» گویند. این حیوان شکار را گرفته و زخمی کرده تا صاحبش سر برسد و اگر شکار قبل از سر رسیدن صاحب کشته شد نیز مانعی ندارد. همان­طوری که حیوان تذکیه می­شود و گوشت حیوان ماکول اللحم خوردن آن، به ذبحی که به طرز معتبر شرعی واقع شده حلال می­شود، همچنین به شکار به طرز معتبر هم تذکیه می­شود، و آن یا به حیوان است یا بغیر آن. و به عبارت دیگر وسیله­ای که با آن شکار می­شود یا حیوانی است یا جمادی. و کلام در هر دو قسم در ضمن مسائلی تمام می­شود. مسأله 1- حلال نمی­شود از صید حیوان و مقتول آن مگر اینکه به سگ تعلیم یافته باشد، چه تازی سلوقی باشد یا غیر آن و چه سیاه باشد یا غیر آن. پس شکار غیر آن، از حیوانات درنده مانند یوزپلنگ و پلنگ و غیر اینها و پرنده­های درنده مانند قوش شکاری و عقاب و قرقی، اگرچه تعلیم یافته باشند، حلال نمی­باشند. پس آنچه را که سگ معلم می­گیرد و با گاز گرفتن و جرح آن،  آن را می­کشد، مذکی است و بدون ذبح خوردن آن حلال است، پس گاز و جرح سگ از هر جای حیوان که واقع باشد به منزله ذبح آن است. مسأله 2- در حلال بودن شکار سگ، معتبر است که برای شکار تعلیم دیده باشد و نشانه اینکه چنین صفتی دارد این است که در صورت عدم مانع، عادتش این است که اگر صاحبش او را روانه کند به طرف شکار راه می­افتد و حرکت می­نماید و اگر او را منع کند، از رفتن خودداری می­کند و توقف می­نماید. البته اگر در وقت دیدن شکار و نزدیکی آن، منزجر نشود و نایستد ضرری نمی­رساند و احتیاط این است که از عادت او ( که تخلف نمی­شود مگر به ندرت) این باشد که صید را بگیرد و چیزی از آن نخورد تا صاحبش برسد (5). صید ماهی در ایران شکار ماهی یکی از شغل­های اصلی ساحل نشینان خلیج فارس و بحر خزر می­باشد. ماهی در دنیای قدیم یکی از غذاهای اصلی مردم نزدیک به دریا و حتی نواحی دوردست بود. در مورد احکام صید ماهی در کتب فقهی مطالب زیادی نوشته شده است. در فقه امامیه تنها ماهیان فلس دار حلال می­باشند. ماهی را باید زنده از دریا صید کنند و یا اگر بر اثر امواج به کنار دریا بیفتد باید قبل از مرگ آن را بردارند. بنابراین صیدهای ناجوانمردانه­ای که برخی از خدا بی­خبران با تله­ها و نارنجک­ها می­کنند و انبوه ماهیان دریاها و رودها را درآب می­کشند حرام است و موجب خسران دنیا و آخرت آنان و نابودی محیط زیست می­شود. کسی که ماهی را صید می­کند ضرورتی ندارد مسلمان باشد و نام خدا را ببرد ولی باید اطمینان حاصل شود که ماهی را زنده از آب گرفته­اند و برخی از مجتهدین اعتقاد دارند که باید مسلمان، زنده گرفتن آن را دیده باشد. شیخ محمدبن الحسن طوسی (ف460ق) در «النهایه» می­گوید:« صید ماهی، گرفتن وی است و از آب بیرون آوردن زنده بر هر وجهی که بود... مسلمان بود یا کافر از همه اجناس کفار و لیکن آن صید آن کس می­کند که مسلمان نبود روا نبود و خوردنش الا که دیده باشند که وی ماهی از آب زنده بیرون آورده باشد» (3). تاریخ دامپزشکی در دوران اسلامی با رویکرد فقهی   انسان پزشکی و دامپزشکی را از حیوانات فرا گرفت دکتر تاجبخش در کتاب تاریخ دامپزشکی در این مورد اشاره کرده و آورده انسان پیش از تاریخ در دوران پارینه سنگی و نوسنگی به مدت دهها هزار سال تنها از شکار حیوانات و گاهی گیاهان وحشی تغذیه می­کرد تا سرانجام همچنان که گفته شد برخی از حیوانات را اهلی کرد. وی همواره به رفتار حیوانات نگریسته و از آنها درس و الهام می­گرفت. برخی عقیده دارند نخستین آموزنده پزشکی و دامپزشکی به انسانَ، حیوانات بوده­اند. چنانکه محمدبن زکریای رازی (متوفی 313هـ ق) در مفید الخواص و ابومنصور موفق هروی (متوفی قرن 4 یا اوایل 5 هـ ق) در الابنیه عن حقایق الادویه ذکر می­کنند: اگر جوجه پرستو یرقان بگیرد، پرستو سنگ یرقان (سنگ زرده یا حجرالخطاطیف«پرستوها») را آورده و در لانه­اش می­گذارد و جوجه بدین وسیله درمان می­شوند، مردم از این امر استفاده کرده به جوجه­های پرستو زعفران مالیده تا پرستو تصور کند جوجه­هایش یرقان گرفته و سنگ یرقان را بیاورد و بدین ترتیب سنگ یرقان را به­دست می­آوردند. «رازی در کتاب الخواص خود نقل کرده است : اگر جوجه پرستو یرقان گرفت، سنگ یرقان می­آورد و آن سنگ کوچکی است که آن را می­شناسد. سنگ مزبور را در لانه خود می­گذارد یرقان جوجه­اش برطرف می­شود. مردم برای آنکه به این سنگ دسترسی پیدا کنند به جوجه او زعفران می­مالند، پرستو تصور می کند که جوجه­اش یرقان گرفته و میرود آن سنگ را می­آورد. مردم آن را برداشته به یرقانی می­آویزند، بیمار از آن استفاده می­کند.» «حجرالیرقان یکی مهره زرد است به رنگ یرقان و چون حکیمان خواستند که وی را بشناسند برفتند و بچه پرستو را روی زرد کردند. چون مادرشان باز آمد و بچه خویش را روی زرد دید گمان برد که آن یرقان است، برفت و آن سنگ را از کوهی بیاورد، به آن ناحیت و اندرخانه خویش بنهاد، حکیمان برفتند و این سنگ برداشتند و بروی آویختند که وی را یرقان بود، به شد.» ابن ابی اصیبعه باز در عیون الانباء ذکر می­کند: اگر عقاب ماده گرفتار سختی تخم گذاری شود عقاب نر سنگی به نام قلقل را آورده و در لانه می­گذارد، این سنگ که آن را سنگ عقاب می­نامند از درون خود صدا می­کند و سبب آسانی تخم گذاری می­شود. مردم همین سنگ را کنار زائو می­گذارند. جالینوس در کتاب «الحقن» خود از هرودت نقل می­کند. ایبیس یا لک لک سیاه که در اطراف نیل فراوان است تنقیه را به بشر یاد داده است، بدین ترتیب این پرنده که پرخور و گنده خوار است برای دفع دل درد، منقار خود را از آب دریا پرکرده، در مخرج خود فرو برده و خود را تنقیه می­کند تا شکمش کار کند و راحت شود. ابوالفرج علی بن الحسین بن هندو از دانشمندان ایرانی نیمه دوم قرن چهارم و اوائل قرن پنجم هـ ق گوید: « و اما الذی تعلموه من الهامات البهایم، فکما یحکی من ان الحقنه تعملمت من طایر طویل المنقار، یاوی ساحل البحر، و ذلک انه یصیبه القولنج، فیغترف بمنقاره ماء البحر الذی هواجاج، ویصبه فی دیره، فینحل قولنجه : مثال اموری که از الهامات حیوانات دریافت شده داستان پرنده داز منقاری است که دچار قولنج شده بود و به کنار دریا آمد و منقارش را از آب اجاج (تلخ) پر کرد و در نشیمن گاه خود خالی نمود و سپس قولنج از او برطرف شد.» ابوریحان بیرونی (متوفی 440 هـ ق) نیز این داستان را نقل می­کند و می­گوید: «این همچنان است که خداوند از زبان آن کس که دفن مردگان را نمی­دانست فرمود: « قال یا اعجزت ان اکون مثل هذا الغراب» سوره مائده آیه 31: گفت ای وای بر من آیا من از آن عاجزترم که مانند این کلاغ باشم تا جسد برادر را زیر خاک پنهان کنم» بدین ترتیب قابیل که برادر خود را کشته بود از کلاغی که با چنگال خود گودالی کنده بود، دفن کردن جسد برادر خود، یعنی مردگان را فراگرفت. الهام گرفتن از حیوانات را ابن القیم (متوفی 751 هـ ق) نیز در طب النبی ذکر می­کند (3). همین الهام گرفتن از طبیعت است که گفته­اند (الطبیعه طبیب کامل و الطبیب فادمها) نهاد جان یا نهاد تن پزشک رسا و بزرگوار است و پزشکان چاکران  و پرستاران اویند (دهخدا). انسان پیش از تاریخ سر انجام از حیوانات الهام گرفت، تجربیات پزشکی و دامپزشکی به دست آورد و آن را سینه به سینه انتقال داد و هر نسلی احتمالاً دانش­های جدیدی کسب کرد. انسان دوره غارنشینی نیز، به نوعی دامپزشکی انجام می­داده است. از تصاویر کنده کاری شده بر روی دیوارهای بعضی از غارها چنین بر می­آید که در میهمانی­های اسرارآمیز غارها، موبدان[6] یا جادوگران به سلامت حیوانات توجه کرده و اعمالی انجام می­داده­اند، اینان نخستین پزشکان و دامپزشکان بوده­اند. بدین ترتیب نوعی طب و دامپزشکی مذهبی ابداع شد که طی قرون و اعصار ادامه یافت. چراغ علم نخستین بار در عصر نوسنگی، حدود ده هزار سال پیش در خاورمیانه افروخته شد، جانوران را اهلی کرده و در مورد فیزیولوژی و زندگی آنان تجربیاتی کسب کردند. مسلماً انسان­های پیش از تاریخ همچون برخی از مردمان ابتدایی که هنوز هم مشاهده می­شوند، گیاهان و مواد معدنی را ابتدا به طور اتفاقی و بعداً به طور تجربی و دلخواه مورد دقت قرار داده و آنها را به اقسام گوناگون تقسیم می­کردند. چوپانان بیابان­گرد  نیز باید اولین دامپزشکان و شاید پزشکان باشند و الزاماً از شکسته بندی و جا انداختن استخوان­ها که برای گوسفندان یا گاوان پیش می­آمد اطلاع حاصل کردند و با داروهای گیاهی نیز آشنا شدند. اینان علاوه بر درمان جراحت­ها و شکسته بندی و جا انداختن در رفتگی مچ پا از برخی بیماری­های دیگر نیز بالاجبار اطلاعی کسب کردند. اولین دخالت­های بهداشتی بشر باید برای کمک به گاو در مواقع زایمان باشد که در اینجا تنها دانش مطرح نیست و مهارت بسیار مؤثر است (3). بشر بیماری­ها را ناشی از ارواح خبیثه می­دانست و اعتقاد داشت که نوعی جنون و اختلالات مغزی ناشی از رسوخ دیو در مغز بیماران است. از این رو عمل شکافتن جمجمه در برخی جوامع ابتدائی معمول بود. جمجمه را می­شکافتند تا روح خبیث از مغز خارج شود. این توجیه و عمل در تمدن­های بزرگ خاور نزدیک وجود داشته است و می­توان تصور نمود که همین امر انسان را هدایت کرد تا چنین عملی را در مورد حیوانات اهلی نیز انجام دهد. نحوة کاربرد اسامی جانوران و لغات مربوط به آنها در قرآن کریم کلمات مرتبط با جانوران به اشکال مختلف در قرآن کریم بکار رفته است که برای بهره‌برداری بیشتر در تقسیم بندی زیر مورد بررسی قرار می‌گیرد:  اسامی حیوانات طبق بررسی‌های انجام شده اسامی حیوانات در 52 سوره قرآن کریم و 154 آیه یاد شده است. این اسامی به دو صورت اسامی عام و اسامی خاص آمده است: اسامی عام در برخی آیات قرآن کریم، حیوانات با اسامی وصفی که بر همه یا انواع معینی از حیوانات دلالت دارد آورده شده‌اند که ممکن است به راحتی قابل تمایز نباشند. این اسامی عبارتند از: دابه و دواب (جمع دابه): دابه به معنای جنبنده‌ است. یکی از محققان می‌نویسد: ” دابه به هر حیوان که بر زمین راه رود و غالباً به چهارپایی که بر آن سوار شوند یا بارکشند اطلاق می‌شود: دابه: 164/بقره، 4/جاثیه،‌ 29/شوری، 45/فاطر، 10/لقمان، 49/نحل، 61/نحل، 45/نور، 6/هود، 38/انعام،14/سباء، 82/نمل. دواب: 55/انفال، 18/حج،‌ 22/انفال، 28/فاطر. انعام: (جمع ”نعم“)، چهارپایان شامل: شتر، خر، گاو، گوسفند و بز. آیات 136، 138، 139 و 142/انعام، 30 و 34/حج، 6/زمر، 11/شوری، 32/عبس، 79/غافر، 28/فاطر، 44 و 49/فرقان، 21/مؤمنون، 12/محمد، 32/نازعات، 5، 66، 80/نحل، 119/نساء، 24/یونس، 14/آل‌عمران،27/سجده، 133/شعراء، 54/طه و 71/یس. وحوش: جمع وحش به معنای جانور وحشی: 5/تکویر. طیر: پرنده: 14/آل‌عمران، 79/انبیاء، 260/بقره، 31/حج، 10/سباء، 19/ص، 110/مائده، 19/ملک، 17، 79/نحل، 16 و20/نمل، 41/نور، 36 و 41/یوسف، 3/فیل. جوارح: جمع ”جارح“، جانور شکاری: 4/مائده. سبع: جانور درنده (3/مائده) ذی ظفر: حیوان ناخن‌دار (146/انعام) بهیمه (جمع: بهائم): چهارپایان اهلی: شتر، گاو و گوسفند: مائده/1، حج/28 و 34. اسامی خاص در برخی آیات، اسامی حیوانات به­طور خاص و صریح آمده است. حیواناتی که اسامی خاص آنها در قرآن آمده عبارتند از: گاو، گوسفند، بز، شتر، اسب، الاغ، خوک، میمون، فیل، گرگ، سگ، شیر، کلاغ، هدهد، مگس، وزغ، مار، ماهی، موریانه، پشه، زنبور، شپش، عنکبوت، ملخ و مورچه. آیات مربوطه بعداً اشاره خواهد شد. یکی از محققان، تمامی حیواناتی را که در قرآن کریم از آنها ذکری به میان آمده را به گروه‌های زیر تقسیم کرده است: الف- حیوانات اهلی و کشاورزی مثل بقره (گاو)، غنم (گوسفند)، معز (بز)، کلب (سگ)، خیل (گروه اسبان، لفظ مفرد ندارد)، حمیر (الاغ، خر) و بغال (جمع ”بغل“ به معنای قاطر). ب- حیوانات وحشی مثل ذئب (گرگ)، سبع (جانور درنده)، ظباء (جمع ”ظبی“ به معنای آهو)،‌ فیل و وحوش. تمامی این حیوانات برای اعراب بادیه نشین شناخته شده بوده و جز فیل، مابقی در زیستگاهشان یافت می‌شده است. ج- پرندگان مانند غراب (کلاغ)، هدهد. د- حشرات مانند نحل (زنبور عسل)،‌ نمل (مورچه)، جراد (ملخ)، قمل (شپش،‌ کنه)،‌ بعوض (پشه)،‌ ذباب (مگس)، موریانه و عنکبوت). هـ - حیوانات آبزی مانند حوت (ماهی بزرگ، جمعش حیتان،‌ احوات و حوته) است و سمک (ماهی) بوده است. در قرآن کریم، گاه از حیوان واحدی با اسامی متعدد یاد شده است که تمامی آنها نزد اعراب و بادیه‌نشینان شناخته شده بوده و در زبانشان متداول است مثلاً از شتر با عناوین: ابل، جمال، بعیر و ناقه و توصیفات: بدن، عشار و الحاملات وقرا یاد شده است. از مار با دو عنوان حیه و ثعبان و از گوسفند (نعجه) با عناوین غنم و ضأن یاد شده است. - چگونگی کاربرد کلمات مرتبط با حیوانات  اسامی سور‌ قرآنی برخی اسامی سوره‌های قرآنی را اسامی حیوانات یا فرآورده‌های آنها تشکیل می‌دهد: بقر، نحل، نمل، عنکبوت، فیل، عادیات سه سوره از قرآن کریم به نام حشرات نامگذاری شده‌اند. بزرگترین سوره قرآن، ”بقره“ نام دارد و سوره ”فیل“ هم از کوچک‌ترین سوره‌های قرآنی است.  سوگند به حیوانات در آیات زیادی از قرآن کریم به حیوانات سوگند یاد کرده و ارجمندی و منزلت آن‌ها را با آوردن وصف‌هایی در نهایت زیبایی، که روحیه شنونده به­خصوص عرب بادیه‌نشین را به شادی و وجد می‌آورد ابراز داشته است: والعادیات ضبحاً فالموریات قدحاً ... (آیات ابتدای سوره عادیات): قسم به اسبانی که (سواران اسلام در جهاد با کفار) تاختند تا نفسشان به شماره افتاد و قسم به بیرون آورندگان جرقه آتش در برخورد سم‌هایشان با سنگ‌‌های بیابان. فالحاملات وقرا (2/ذاریات) هر چند مترجمین عمدتاً چنین ترجمه کرده‌اند: قسم به ابرها که بارسنگین باران را به امر حق به دوش می‌کشند و اما برخی معادل ابل (شتر) گرفته‌اند. فالجاریاتِ یُسرا: مترجمین عمدتاً نوشته‌اند: قسم به کشتی که آسان روی آب روان شود اما برخی معادل خیل (اسبان) گرفته‌اند (7). جانوران آیات الهی از دید انسان موحد، اجزای جهان هستی جلوه‌هایی از قدرت، حکمت و جمال الهی هستند. حیوانات مختلف با گستردگی و تنوع اعجاب آور، همه نشانه‌ها و آیات آفرینش الهی هستند و به قول شیخ اجل سعدی شیرین سخن: به جهان خرم از آنم که جهان خرم از اوست                            عاشقم بر همه عالم که همه عالم از اوست خداوند متعال از انسان می‌خواهد به این جلوه‌های آفرینش با چشم بصیرت بنگرد و از صنع به صانع پی‌ببرد. انسان طالب کمال و جویای حقیقت که حجاب‌های نفسانی دیدگان دل او را نابینا نکرده باشد با دیدن آیات الهی به یاد او می‌افتد و ایمانش قوت و جلا می‌یابد (4). در قرآن کریم در آیات متعددی از حیوانات به عنوان آیات الهی نام برده شده است که آنها را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد: حیوانات به­طور عام به عنوان آیات الهی: و فی خلقکم و مایبث من دابه ایات لقوم یوقنون (آیه 4/جاثیه). و در خلقت شما آدمیان و انواع بی‌شمار حیوانات که روی زمین پراکنده‌اند نشانه‌هایی برای اهل یقین آشکار است. و نیز آیات 164/ بقره،‌18-10/ نحل، 29/ شوری و 67-66/ نحل. - ذکر حیوانات به­طور خاص به عنوان مثال، در آیه 73/ اعراف ناقه صالح به عنوان آیتی الهی نام برده است: هذه ناقه الله لکم آیه .... و نیز آیات 77/ اعراف، 59/ اسراء ، 31-27/ قمر، 14-11/ شمس و 159-154/ شعراء آشنایی با آیات شگفت‌انگیز جهان خلقت که هر کدام به تنهایی نشان دهندة عظمت و قدرت آفرینندة توانای خود هستند راهی است که هم پژوهشگران بزرگ چون کپلر و انیشتاین و نیوتن را به­خدا می‌رساند و هم صحرانشینان تحصیل نکرده را (6). دعوت قرآن به مطالعه اندیشمندانه جانوران مطالعه اندیشمندانه جانوران مورد توجه قرآن کریم بوده است و از انسان‌هایی که در این مخلوقات تدبر نمی‌کنند گلایه شده است: ”اولم یروا انا خلقنا لهم مماعملت ایدینا انعاما فهم لها مالکون- و ذللناهالهم فمنهارکوبهم و منها یاکلون – ولهم فیها منافع و مشارب افلا یشکرون“: (73-71/ یس): آیا ندیدند که برای آنها به دست خود چهار پایان را آفریدیم تا مالک آنها شوند- و آن حیوانات را مطیع و رام آنها ساختیم هم بر آنها سوار شوند و هم غذا تناول کنند- و در آن حیوانات منافع بسیار و آشامیدنی برای مردم قرار دادیم آیا تشکر این نعمت‌ها را نباید بجا آورند؟ افلا ینظرون الی الابل کیف خلقت (17/ غاشیه): آیا به شتر نمی‌نگرند که چگونه آفریده شده است؟ اولم یروا الی الطیرفوقهم صافات و یقبض مایمسکهن الاالرحمن انه بکل شیی ء بصیر (19/ الملک): آیا به پرندگان نمی‌نگرند که بالای سرشان پرگشوده و گاه با حرکت و گاه بی‌حرکت بال پرواز می‌کند. کسی جز خدای مهربان آنها را در فضا نگاه نمی‌دارد که او به همه موجودات آگاه است. اولم یروا الی الطیر مسخرات فی جوالسماء ما یمسکهن الاالله ان فی‌ذلک‌لایات لقوم یومنون (79/ نحل): آیا به مرغان هوا نمی‌نگرند که جو آسمان مسخر آنها است و به جز خدا کسی نگهبان آنها نیست در این امر برای اهل ایمان نشانه‌های خدا آشکار است. در این آیات مطالعه اندیشمندانه چهار پایان، شتر و پرندگان مطرح شده است. مرحوم علامه طباطبایی (ره) این حدیث را از پیامبر اکرم (ص) نقل نموده‌اند که: در مخلوقات الهی تفکر کنید و در ذات حق می­اندیشید (9). - هدفداری جهان و عبث نبودن آفرینش موجودات با عنایت به دیدگاه­های اسلام عزیز، همه اجزای جهان هستی از شأن و جایگاه خویش برخوردارند و خلقت هیچ موجودی عبث و بیهوده نیست چنانچه در آیات 39-38 سوره دخان چنین آمده است: ”و ما خلقنا السموات و الارض و مابینهما لاعبین- ما خلقناهما الا بالحق و لکن اکثر هم لایعملون“: ما آسمان‌ها و زمین و آنچه بین آنهاست را بازیچه خلق نکردیم- آنها را جز به حق نیافریدیم ولیکن اکثر مردم نمی‌دانند. در آیات 191-190 سوره آل عمران، 85/ حجر و 28-27/ ص، 44/ اسری و 16 و 18/ روم نیز هدفداری خلقت به خوبی بیان شده است. - شمول قوانین کلی جهان هستی بر جانوران   با نظری دقیق به جهان آفرینش، هماهنگی و وحدت در مجموعه آن به­خوبی مشاهده می‌گردد چنانچه خداوند متعال در آیه سوم سوره ملک می‌فرماید: ” ماتری فی خلق الرحمن من تفاوت فارجع البصر هل‌تری من فطور“ یعنی در آفرینش (خدای) رحمان هیچ تفاوتی نمی‌بینی، به­دقت نظر کن آیا هیچ فطور و اختلالی در نظام عالم می‌بینی؟ مرحوم علامه طباطبایی (ره) در تفسیر المیزان در باره این آیه می‌نویسند: ”منظور از نبودن تفاوت در خلق،‌ این است که تدبیر الهی در سراسر جهان زنجیروار متصل بهم است و موجودات بعضی به بعض دیگر مرتبطند به این معنا که نتایج حاصله از هر موجودی عاید موجود دیگر می‌شود و در نتیجه دادنش (به) موجوداتی دیگر وابسته و نیازمند است... اگر بخواهی یقین کنی که در سراسر خلقت تفاوتی نیست باید با دقت نظر کنی“. برای ما، این هماهنگی و وحدت در موجودات زنده به­ویژه هر چه از نظر تکاملی به انسان نزدیکتر شویم مشهورتر است. در آیه سی و هشتم از سوره انعام آمده است: ”و ما من دابه فی الارض و لاطائر یطیر بجناحیه الا امم امثالکم مافرطنا فی‌الکتاب من شییء ثم الی ربهم یحشرون“ یعنی به هیچ جنبنده‌ای در زمین و پرنده‌ای که با دو بال خود می‌پرد نیست مگر اینکه آنها نیز همانند شما گروه­هایی هستند و همه به سوی پروردگار خود محشور خواهند شد، ما در بیان کتاب از چیزی فروگذار نکردیم“. مرحوم علامه طباطبایی (ره) در بحث مبسوطی ذیل آیة شریفه مذکور،‌ شباهت اجتماعات حیوانی به انسانی از نظر کثرت و عدد، هدفداری و حتی نوعی از زندگی ارادی و شعوری را مطرح نموده و می‌نویسند: ”تفکر عمیق در ادوار زندگی حیواناتی که ما در بسیاری از شئون حیاتی خود با آنها سروکار داریم و در نظر گرفتن حالات مختلفی که هر نوع از انواع این حیوانات در مسیر زندگی به­خود می‌گیرند ما را به این نکته واقف می‌سازند که حیوانات هم مانند انسان دارای آراء و عقاید فردی و اجتماعی هستند (7). -خدمات جانوران به انسان تسخیر موجودات در آیات متعددی از قرآن کریم تسخیر طبیعت برای آدمی ذکر شده است: 164/بقره، 32/ابراهیم، 14/نحل، 66-70/اسراء، 65/حج، 13-12/جاثیه، 12/فاطر، 46/روم، 2/رعد و 20/لقمان. استاد شهید مرتضی مطهری (ره) در مورد تسخیر می‌نویسند: «در قرآن از مسخّر کردن ماه، خورشید، شب، روز، دریا، نهرها، کوهها (برای داود پیغمبر)، باد (برای سلیمان) و هر چه در آسمان و زمین است (برای انسان) یاد شده است. بدیهی است که در همه این موارد مقصود این است که این امور طوری آفریده شده‌اند که رام انسان و مورد استفاده و بهره‌برداری انسان هستند». مرحوم علامه طباطبایی (ره) در تفسیر آیات 13-12 جاثیه می‌نویسند: «معنای تسخیر آنچه در آسمان‌ها و زمین است برای انسان، این است که اجزاء عالم مشهود همه بر طبق یک نظام جریان دارد و نظامی واحد بر همه آنها حاکم است و بعضی را به بعضی دیگر مرتبط و همه را به انسان مربوط و متصل می‌سازد و در نتیجه انسان در زندگی خود از موجودات علیا و سفلی منتفع می‌شود و روز به روز دامنه انتفاع و بهره‌گیری جوامع بشری از موجودات زمینی و آسمانی گسترش می‌یابد و آنها را از جهات گوناگون واسطه رسیدن به اغراض خود یعنی مزایای حیاتی خود قرار می‌دهد پس به همین جهت تمامی این موجودات مسخّر انسانند». می‌توان استنباط نمود که از نظر جهان بینی اسلام، آنقدر به انسان ارزش و مقام داده شده که خداوند همه موجودات دیگر را مسخّر این انسان ساخته است و از او خواسته از این مواهب در جهت بهره‌گیری از فضل خدا کمک گیرد و سپاسگزار نعم الهی باشد. برخی مصادیق بهره‌مندی انسان از حیوان در قرآن کریم علاوه بر اشارات کلی در مورد خدمت حیوانات به انسان (و الانعام خلقها لکم: 5/نحل ...) به برخی بهره‌مندی‌های انسان از حیوانات اشاره شده است: رفع نیازهای غذایی در آیات 81-79/ غافر‌ (مؤمن)، 142/ انعام و 5/ نحل بهره‌گیری غذایی انسان از چهارپایان و در آیه14/نحل بهره‌مندی از اغذیه دریایی مطرح شده است. علاوه بر استفاده انسان از گوشت حیوانات، در آیه 66 سوره نحل با تعابیر زیبا، به استفاده از شیر دام‌ها نیز اشاره شده است: «و ان لکم فی الانعام لعبره نسقیکم مما فی بطونه من بین فرث و دم لبناً خالصاً سائغاً للشاربین»: و البته برای شما ملاحظه حال چهارپایان همه عبرت و حکمت است که ما از میان سرگین و خون، شیر پاک می‌نوشانیم که برای همه نوشندگان گواراست. استفاده برای سواری آیه‌های 81-79 سوره غافر چنین است: ”الله الذی جعل لکم الانعام لترکبوا منها و منها تأکلون- و لکم فیها منافع و لتبلغوا علیها حاجهً فی صدورکم و علیها و علی الفلک تحملون- و یریکم آیاته فایَّ آیات الله تنکرون“. خداست آنکه برای شما آدمیان، چهارپایان را آفرید تا بر بعضی سوار شوید و از برخی تغذیه کنید- و نیز منافع بسیار دیگر از آنها ببرید و حوائج مورد نظر خود را بوسیله آنها رفع کنید و بر کشتی در آب سوار شوید- و خدا آیات خود را به شما ارائه می‌دهد پس کدامیک از آیات الهی را می‌توانید انکار کنید. حمل بار در آیات 142/انعام و 7/نحل به این امر اشاره شده است چنانچه در مورد آخر آمده است: ”و تَحمل اثقالکم الی بلد لم تکونوا بالغیه الا بشقّ النفس ان ربّک لرؤف رحیم“. و (حیوانات) بارهای سنگین شما را که جز به مشقت زیاد نمی‌توانید ببرید از شهری به شهر دیگر می‌برند که خدای تعالی در باره شما رؤف و مهربان است“. آیه 142/انعام نیز چنین است: ”و من الانعام حمولهً و فرشا کلوا مما رزقکم الله و لاتتبعوا خطوات الشیطان انه لکم عدو مبین“. از بعضی حیوانات استفاده باربری و سواری کنید و بخورید از آنچه خدا روزی شما کرده و از پی اغوای شیطان نروید که او دشمن آشکار شماست“. بهره‌گیری روحی و روانی در برخی آیات کریمه قرآن، اثرات آرامش و نشاط آفرین جلوه‌های طبیعت یادآوری شده است چنانچه در آیه 6 سوره نحل، به زیبایی و جمال هنگام آمد و شد حیوانات از چراگاه و در آیه 69 سوره بقره به رنگ حیوانات و اثر نشاط بخش آن (رنگ زرد) اشاره می‌کند. آیه 6 سوره نحل چنین است: و لکم فیها جمالٌ حین تریحون و حین تسرحون. ”و صحنه آمد و شد حیوانات از چراگاه برای شما زیباست“ علاوه بر این، خود «سوارکاری» سبب تجدید نشاط روحی است چنانچه از حضرت رضا (ع) منقول است که: الطیب نشره و العسل نشره والرکوب نشره و النظر الی الخضره نشره: بوی خوش، عسل، سوارکاری و نگاه کردن به سبزه‌زارها باعث نشاط روحی است (7). استفاده نظامی چنانچه قبلاً اشاره شد در قرآن کریم بر تقویت توان نظامی تأکید شده است و از جمله فرموده است: و اعدوالهم ما استطعتم من قوه و من رباط الخیل ترهبون به عدواالله و عدوکم ”. . . (60/انفال): و شما (ای مؤمنان) در مقام مبارزه با آنها خود را مهیا کنید و تا آن حد که بتوانید از آذوقه و آلات جنگی و اسبان سواری برای تهدید دشمنان خدا و دشمنان خودتان فراهم سازید . . . استفاده برای پوشش از موارد دیگر استفاده از حیوانات که در قرآن به آنها اشاره شده استفاده برای تهیه لباس است:  آیه 5 سوره نحل: «و الانعام خلقها لکم فیها دفءٌ و منافع و منها تأکلون»: و چهارپایان را برای انتفاع شما آفرید تا از خود به موی و پشم آنها دفع سردی و گرمی کرده و از آنها غذای خود را فراهم کنید. همچنین به ایجاد منزل با استفاده از پوشش حیوانات اشاره شده است: آیه 80/نحل: والله جعل لکم من بیوتکم سکنا و جعل لکم من جلود الانعام بیوتاً تستخفونها یوم ظعنکم و یوم اقامتکم و من اصوافها و اوبارها و اشعارها اثاثاً و متاعاً الی حین»: و خدا برای سکونت دائم شما منزل‌ها و برای سکونت موقت شما خیمه‌هایی از پوست چهارپایان قرارداد تا وقت حرکت و سکون سبک وزن و قابل انتقال باشد و از پشم و کرک و موی آنها اثاثیه منزل و متاع و اسباب زندگی و لباس‌ها خلق فرمود تا در زندگی دنیا از آن استفاده کنید. الهام گیری علمی از طبیعت (بیونیک) حیوانات در موارد بسیاری معلم انسان بوده‌اند چنانچه دفن جسد را قابیل از کلاغ آموخت (31/مائده). از حضرت صادق (ع) نقل شده که فرمودند: فالصناعه مأخوذه من الخلقه . . . پس صنعت از خلقت گرفته شده است. بیونیک (Bioniques) روش مطالعه اعمال، مشخصات و پدیده‌های دنیای زنده و بهره‌گیری از آنها برای دستیابی به تکنیک‌ها و وسایل جدید در دنیای ماشین‌ها است. پیشرفت دانش بشری تا حد زیادی مرهون الهام از طبیعت و تقلید از آفریده‌های خداوند است. ساختن هواپیما، زیر‌دریایی، پرورش نوزاد در شرایط مصنوعی و . . . نمونه‌هایی از این موارد هستند. نگهبانی از همراهی سگ با اصحاب کهف شاید بتوان این نوع استفاده را استنباط نمود (آیات 22-18/کهف): . . . ”و کلبهم باسطٌ ذراعیه بالوصید . . .“ و سگ آنها، با دستان گشوده بر در غار بود. استفاده برای قربانی از استفاده‌های دیگر برخی حیوانات، انجام عمل عبادی قربانی کردن است: ”لن ینالَ اللهَ لحومها و لادماؤُها و لکن ینالهُ التقوی منکم کذلک سخّرها لکم لتکبرو الله علی ما هدیکم و بشر المحسنین“ (37/حج). هرگز گوشت و خون این قربانی‌ها نزد خدا به درجه قبول نمی‌رسد بلکه تقوای شما است که به پیشگاه قبول او خواهد رسید و این بهائم را مسخر شما ساخته تا خداوند که شما را هدایت فرمود تکبیر و تسبیح گویید و تو ای رسول، نیکوکاران را بشارت ده. ارضای جمال و زینت طلبی انسان در حیوانات جلوه‌هایی از جمال و زیبایی وجود دارد که به ارضای حس تزیُّن و زینت خواهی آدمی کمک می‌کند. موارد زیر مصادیقی از این امر هستند: استخراج زیورهای دریایی با منشاء حیوانی (آیه 14 سوره نحل) زینت دهی خود به اسب‌های نیکو (داستان اسبان حضرت سلیمان (ع) ) در آیه 8 سوره نحل: ”و الخیل و البغال و الحمیر لترکبوها و زینهً و یخلق ما لاتعلمون“: و اسب و استر و حمار را برای سواری و تجمل مسخر شما گردانید و چیز(های) دیگری که شما نمی‌دانید می‌آفریند. استفاده درمانی چنانچه عسل را به عنوان فرآورده‌ای از حیوان (زنبور عسل) مد نظر قرار دهیم در قرآن کریم صریحاً آمده است: فیه شفاءٌ للناس (69/نحل). سایر موارد در برخی آیات قرآنی، استفاده از حیوانات به طور عام هم مطرح شده از جمله در آیه 80 سوره غافر آمده است: «و لکم فیها منافع . . .» و نیز در آیه 5 سوره نحل: «و الانعام خلقها لکم فیها دفءٌ و منافع و منها تأکلون» و همچنین در آیه 133-134/سوره شعراء: «و اتقوا الذی امدَّکم بما تعلمون- امدَّکمْ بانعام و بنین»: در برابر خداوندی که شما را به آنچه خود می‌دانید مدد و قوت بخشید تقوا داشته باشید. شما را با آفرینش چهارپایان و فرزندان کمک نمود. قابل استنباط است که راه انتفاع انسان علاوه بر مصادیق فوق‌الذکر همچنان وجود دارد شاید بیوتکنولوژی یکی از این موارد باشد (7). مقایسه انسان و حیوان هر چند در قرآن کریم، جایگاه بسیار والایی برای انسان قایل شده است و حتی پس از بیان آفرینش او، به خالق انسان آفرین گفته است: فتبارک الله احسن الخالقین (14-12/ مومنون) اما انسان‌های هوا پرست که خود را از شنیدن و درک حقایق محروم ساخته‌اند همانند حیوانات و بلکه بدتر از آنها می‌داند: ارایت من اتخذ الهه هویه افانت تکون علیه وکیلا- ام تحسب ان اکثرهم یسمعون‌ او یعقلون ان هم الا کالانعام بل‌هم اضل سبیلا (43-42/ فرقان). ان شرالدواب عندالله الصم البکم الذین لایعقلون (22/ انفال). ان شر الدواب عندالله الذین کفروا فهم لایومنون- الذین عاهدت منهم ثم ینقضون عهدهم فی‌کل مره وهم لایتقون (56-55/ انفال)  چــون شوی همره حوران بهشتی که تــرا                        هـمه در آب و گــیاه است نــظر چون انـعام حیوانات و اعجاز انبیای الهی در برخی آیات قرآن، در قالب بیان معجزات انبیای الهی، از حیوانات سخن گفته شده که مطالعه آنها برای آدمی عبرت آموز است از جمله: - داستان معجزات حضرت موسی علیه‌السلام: تبدیل عصا به اژدها و باطل کردن سحر فرعونیان 32-30/ شعراء، 107/ اعراف، 20-19/ طه. داستان خواب صدساله حضرت عزیر علیه ‌السلام و مرگ و زندگی الاغ او (259/ بقره).  حیوانات وسایل آزمایش آدمی و تاکید بر عدم وابستگی به آنها فوائد گوناگون حیوانات که به آنها اشاره شد و همزیستی و مجاورت انسان با آنها می‌تواند سبب علاقه شدید انسان به آنها شده به نحوی که نوعی وابستگی شدید برای او ایجاد کند و سبب غفلت آدمی از حق شود. به عبارت دیگر حیوانات از اسباب ابتلاء آدمی هستند. از آیات 15-14 سوره آل‌عمران چنین مطلبی قابل استنتاج است: ”زین للناس حب الشهوات من النساء و البنین و القناطیر المقنطره من الذهب و الفضه و الخیل المسومه والانعام و الحرث ذلک متاع الحیوه الدنیا و الله عنده حسن الماب- قل اونئبکم بخیر من ذلکم للذین اتقوا عندربهم جنات تجری من تحتها الانهار خالدین فیها و ازواج مطهره و رضوان من‌الله و الله بصیر بالعباء“. برای مردم حب شهوات نفسانی که عبارت از میل به زنان و فرزندان و همیان های زر و سیم و اسب‌های نشاندار نیکو و چهارپایان و مزارع و املاک است در نظر زیبا و دلفریب است لیکن اینها همه متاع زندگانی فانی دنیاست و منزلگاه بازگشت نیکو نزد خداست- بگو ای پیامبر، می‌خواهید شما را به بهتر از اینها که محبوب شماست آگاه کنم. برای آنها که تقوی پیشه کنند نزد خدا باغ‌های بهشتی است که زیر درختان آن نهرها جاری است و در آن جاوید متنعم هستند و زنان پاکیزه و آراسته و خشنودی خدا برای آنهاست و خداوند به حال بندگان بیناست. در قرآن کریم در آیات 33-30 سوره ص به داستان حضرت سلیمان(ع) و علاقمندی او به اسبان اشاره شده است: ”و به داود فرزندش سلیمان را عطا کردیم او بسیار نیکوبنده‌ای بود زیرا به درگاه خدا (با تضرع و زاری) رجوع می‌کرد- یادکن وقتی را که بر او اسب­های بسیار تندرو و نیکو، هنگام عصر ارائه دادند (او به بازدید  اسبان پرداخت). در آنجا گفت افسوس که من از علاقه و حب اسبهای نیکو از ذکر نماز خدا غافل شدم تا آنکه آفتاب در حجاب شب رخ بنهفت- آنگاه به فرشتگان موکل آفتاب خطاب کرد (که به امر خدا) آفتاب را بر من باز گردانید (چون برگشت) او نماز کرد و شروع به دست کشیدن بر ساق و گردن اسبان کرد (و همه را برای جهاد در راه خدا وقف کرد)“. احترام به حیوانات با توجه به آیات مربوط به حیوانات در قرآن کریم و بخصوص اگر آنها را بهره‌مند از شعور و نیز معرفت نسبت به حق بدانیم باید به آنها در حد خود احترام گذاشت و ضمن رعایت حقوق آنها، از ایذاء حیوانات و تضییع حقوق آنها اجتناب نمود. امام خمینی (ره) در نامه‌ای به فرزند خود حجه‌الاسلام والمسلمین حاج سیداحمد خمینی (ره) می‌نویسند: پسرم ! اگر می‌توانی با تفکر وتلقین نظر خود را نسبت به همة موجودات به­ویژه انسان‌ها نظر رحمت و محبت کن مگر نه این است که کافه موجودات از جهات عدیده که به احصاء در نیاید مورد رحمت پروردگار عالمیان می‌باشند، مگر نه آنکه ”وجود“ و ”حیات“ و ... از رحمت‌ها و موهبت‌های الهی است که گفته‌اند“ کل موجود مرحوم ” ... پس چرا آنچه و آنکس که مورد عنایت و الطاف و محبت‌های الهی است مورد محبت ما نباشد؟ و اگر نباشد این نقصی نیست برای ما؟! و کوتاه بینی و کوتاه نظری ‌نیست؟! (10). موارد فقهی مربوط به جانوران در آیات متعددی از قرآن احکام فقهی مربوط به حیوانات آمده است از جمله احکام مربوط به:  -‌ دستور خوردن طیبات: 114/ نحل. حلیت حیوانات حلال گوشت: 144-143/ انعام، 1/ مائده. احکام ذبح و شکار توسط حیوانات شکاری: 4-3/ مائده، 36/ حج. حرمت خوردن گوشت خوک، میته، خون، حیوانات ذبح نشده یا ذبح شده با نام غیرخدا، خفه شده، پرت شده از بلندی، مرده بر اثر شاخ حیوان دیگر، حیوانات قربانی شده برای بت‌ها و ...: 115/ نحل، 145/ انعام،‌ 3/ مائده، 138/ انعام. حرمت صید حرم و کفاره آن: 95/ مائده،‌2-1/ مائده. نهی از حرمت‌های بیجا: 145-144/ انعام،‌150-148/ انعام. رفع حرمت در موارد اضطرار: 115/ نحل. بحث و نتیجه‌گیری      آنچه در این مقاله فهرست وار عرضه شد به­خوبی نشان می‌دهد دریای عمیق معارف قرآنی، بسیاری درهای ارزشمند دارد که بهره‌گیری از آنها نیازمند تحقیق و تفحص و غواصی است.. احکام بهداشتی منطبق بر مسلمات علوم معاصر در لابلای آیات قرآن، احادیث و روایات و سنت و سیره ائمه اطهار ( ع) فراوان بوده و ملل مسلمان در اغلب موارد کم توجه به عمق آن هستند. احادیث و روایات منقول از بزرگان دین که در منابع بکر موجودند، در عین سادگی محتوی نکات کاملاً بکر و اعجاز برانگیزند. احکام پنج گانه واجب، حرام، مستحب، مکروه و مباح به دور از هر نوع تعبیر و تفسیر و قلم زدگی­ها با مسلمات آخرین دستاوردهای علم روز منطبق بوده و قابل دفاع علمی و منطقی می­باشد. لذا پیشنهاد می­شود در جهت ایجاد فکری و فرهنگی هیئتی از علمای مبرز حوزه­های علمیه و نیروهای متعهد و متخصص دانشگاه­ها که به اهمیت مطلب واقفند تشکیل و موارد لازم را به طور همه جانبه بررسی نموده و نتایج مسلم را به صورت دایره المعارف­هایی چاپ و به زبان­های مختلف منتشر نمایند. بی­شک این بررسی مفید در تنویر افکار و رفع ابهامات و شبه­ها در بین مسلمین و در گرایش افراد بی­غرض به آئین فطری عمیقاً مؤثر واقع خواهد شد. از حیوانات اهلی فقط گوسفند وگاو و شتر حلال گوشت است و خوردن اسب و الاغ و قاطر مکروه است و جز این شش دسته، سایر حیوانات اهلی مانند گربه و سگ حرام گوشت هستند. حیوانات وحشی حلال نیستند مگر انواع آهو و غزال و بز کوهی و قوچ و گاو وحشی و الاغ وحشی و گوره خر. گوشت تمام حیوانات درنده یعنی گوشتخوارانی که دارای نیش و چنگالند خواه قوی باشند مانند شیر و پلنگ و گرگ و یا ضعیف باشند مانند روباه و کفتار و هر چند گوشت خرگوش هر چندجزء درندگان نیست، تمام انواع حشرات خوردنشان حرام است مانند مار و موش خانگی و صحرائی، سوسک و کرم، خارپشت و غیره. از آنچه گذشت دانسته می­شود که جز سگ و خوک هر حیوان حرام گوشتی که تذکیه می­شود پاک است ولی خوردنش حرام است و اگر تذکیه نشود مرده­اش نجس نیز می­باشد ولی اگر خون جهنده نداشته باشد و بدون تذکیه مرده، خوردنش حرام ولی نجس نیست مانند مار و کرم و هر حیوان حلال گوشتی که تذکیه شده پاک و خوردنش حلال است و اگر بدون تذکیه مرده نجس و حرام است مگر اینکه خون جهنده نداشته باشد که در این صورت خوردنش حرام ولی نجس نیست مانند ماهی که در آب مرده باشد بنابراین میته که خوردنش حرام است. مردار حیوانی است که بدون تذکیه شرعی مرده باشد خواه به وسیله مرض و رسیدن اجلش یا سببی از اسباب خارجی ناگهانی مرده باشد یا به تدری. در آیه شریفه قرآن این پنج قسم را میته و از افراد مردار می­داند. .......................................................................................................................................... 1- ارش، کم کردن قیمت برای عیبی در متاع 2- در ماده 398 قانون مدنی ذکر شده است: اگر مبیع ، حیوان باشد مشتری تا سه روز از حین عقد اختیار فسق معامله را دارد. 3 - چیز پیدا شده. 1- قبول کردن، ملتزم شدن به اینکه هرگاه کسی به عهد خود وفا نکرد از عهده خسارت برآید. 2- ابوالقاسم نجم الدین معروف به محقق حلی یا علامه حلی(ف 676ق) معاصر خواجه نصیرالدین طوسی بود و از بزرگان فقهای شیعه است. 1- ارتباطی به موبد زرتشتی ندارد. مراجع قران کریم بی­آزار شیرازی، ع.ک. 1361. رساله نوین. انتشارات مؤسسه انجام کتاب، جلد سوم، صفحه: 162. تاج بخش، ح. 1375. تاریخ دامپزشکی ایران. انتشارات سازمان دامپزشکی کشور با همکاری انتشارات دانشگاه تهران، جلد دوم، صفحات: 43-39. حبیبی، ط. 1376. جانورشناسی عمومی. جلد سوم، بند پایان، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ پنجم، صفحه: 283. خمینی، ر.1368. تحریرالوسیله، چاپخانه دفتر انتشارات اسلامی، جلد سوم، صفحه: 239. ربانی، م.1375. مسائل اخلاقی در آزمایش بر روی حیوان. اولین کنگره اخلاق در داروسازی، صفحه: 235. ربانی، م. 1387. درس­هایی از قرآن کریم در مورد حیوانات، صفحات: 5، 7، 28. شهید اول، شمس الدین محمد، لمعه. 1372. ترجمه علی رضا فیض، انتشارات دانشگاه تهران، جلد اول، صفحه: 224. طباطبائی س.م. 1382. تفسیر المیزان، ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی، انتشارات دارالعلم، جلد بیست و چهارم و شانزدهم، صفحات: 171، 183، 209. طباطبائی ، ف. 1382. سلوک عرفانی امام خمینی، اطلاعات ضمیمه شماره 13/3/82، 22786. .....................................................................................................................................  اصل مقاله  مجله آسیب شناسی درمانگاهی دامپزشکی  مقاله 5، دوره 4، 2 (14)

کتاب «کشاورزی ما»

بسم الله الرحمن الرحیم  کتاب «کشاورزی ما»   مولف : امیر حسین شهگلی  شیوع ادبیات کشاورزی پایدار، کشاورزی بومی و طبیعی، محصولات ارگانیک در مقابل کشاورزی صنعتی، کشاورزی جهانی و شیمیایی، محصولات تراریخته ...حکایت‌گر تأمل بشر جدید در الگوی توسعه کشاورزی است. کتاب «کشاورزی ما» تلاشی است برای به تصویر کشیدن این تأمل و نشان دادن مبانی آن. وضع تاریخی ما طوری رقم خورده است که نزدیک به یک سده از الگوی اصیل کشاورزی خودمان فاصله گرفته‌ایم و اکنون تقریبا چیزی از آن نمی‌دانیم. الگویی که مبتنی بر اصول کشاورزی حکیمانه شکل گرفته و سالیان سال رواج داشته‌است. امیرحسین شهگلی در این کتاب به بررسی وضع سبک زندگی در عرصه های مختلف با نگاه تمدنی و فرهنگی و روایت بحران در آن، در چهار فصل می پردازد؛ فصل اول شرح حال پریشانی ایرانی‌ها در کشاورزی و دامداری و وضعیت بغرنج آن و مروری بر تاریخچه کشاورزی و دامداری تا عصر حاضر است؛ در این فصل برخی مقاطع حساس تاریخی مانند اصلاحات ارضی دوران پهلوی دوم نیز به تفصیل مورد بررسی قرار گرفته است. در فصل بعد نویسنده کوشش کرده تا اصول و مبانی کشاورزی حکیمانه را بر اساس روایات و کتب فلاحت دوره تمدن اسلامی و تاریخ شفاهی و مکتوب کشاورزی و دامداری ارائه دهد و تأثیر آنرا در تدبیر و تعامل با طبیعت و حیوانات و خلق نهادهای تمدنی توضیح دهد. فصل سوم با تبیین برخی مبانی تمدن غربی، تأثیر آن را در کشاورزی و دامداری بررسی می نماید و ماهیت کشاورزی غربی و نوع تعامل آن با زمین و حیوانات و ماهیت نظام استعماری در کشاورزی را به تصویر می کشد. شهگلی، فصل چهارم را با عنوان "چه کنیم؟" آغاز و به ارائه افق ها و الگوهای مطلوب و نامطلوب بر اساس رسالت انقلاب اسلامی می پردازد. به طور جامع نویسنده سعی کرده است بر اساس منابع دینی، کتب فلاحت دوره تمدن اسلامی و نیز تاریخ شفاهی کشاورزی و دامپروری، الگوی اصیل کشاورزی ایرانی را بازتولید نماید. الگویی که با معرفی آن، افق‌های متفاوتی در کشاورزی ترسیم می شود و نگرش انسان‌ها را به کشاورزی و دامپروری تغییر می دهد. بعد از زندگی سالم و ستعدادیابی در حکمت اسلامی ، این کتاب سومین اثر امیرحسین شهگلی است که توسط نشر سدید منتشر و در نمایشگاه کتاب تهران عرضه شده است. لازم به ذکر است این کتاب در 264 صفحه  عرضه می شود. برای تهیۀ این کتاب می‌توانید به سایت مؤسسۀ علمی- فرهنگی سدید مراجعه یا با شماره‌های ۰۲۱۶۶۴۸۵۸۵۰، ۰۲۱۶۶۴۸۶۱۲۰ و ۰۹۱۰۹۸۰۵۰۵۵ تماس حاصل فرمائید.

فهرستها

بسم الله الرحمن الرحیم   همایش قران زیستی 0000000000000000000000000000 سایت ضیاء الصالحین  جستجوی مفاهیم اخلاق زیست محیطی در آموزه های اسلامی ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻣﻘﺎﻻت ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ آرﻣﺎن ﺷﻬﺮ اﺳﻼﻣﯽ کاربرد فقه در تحقق منظر شهری امن - پژوهشی شیعه شناسی آب در باغ ایرانی - فصلنامه مطالعات شهر ایرانی- اسلامی بازشناسی مفاهیم مسکن و سکونت بر اساس آموزه های اسالمی نشانه شناسی و معنايابی مفاهیم عرفان شناختی در معماري و ... بررسی زمینه های مؤثر در شکل گیری باغ شهرهای صفوی با ... بازخوانی نظام معـماری باغ ایرانی در باغ- فرش ایـرانی با ... نشانه شناسی صورت و معنا در معماری باغ ایرانی - سمپوزیم آب در معماری - Memari مفاهیم بنیادی معماری ایرانی اسلامی - فُرم در معماری - سجاد فلا مجموعه مقالات نخستین همایش باغ ایرانی به چاپ رسید - اﻳﺮاﻧﻲ در راﺑﻄﻪ ﺑﺎ روﻳﻜﺮد ﻣﻌﻤﺎري ﭘﺎﻳﺪار ﻫﺎي ﻣﻌﻤﺎري ﺑﻮﻣ نقش باغ موزه های دفاع مقدس درانعکاس ارزش‌های دفاع مقدس ماهنامه باغ نظر - مجلات علمی پژوهشی تفسیر مقام باغ در شعر سعدی - هنر و تمدن شرقF] طراحی شهری و منطقه ای زمینه گرا در مسیر سفر امام رضا(p) به ... 0000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000 13886-52653-1-PB   مقاله تراریخته پاور پوینتهای حجاب و عفاف | ایده ها ............................... اخلاق مهندسی حدیث در مورد اخلاق فناوری ---آیات و احادیثی درباره اخلاق فناوری--آیات درباره اخلاق فناوری-- نگاهی به کتاب مسائل اخلاق فناوری اطلاعات در روایات اسلامی - پایگاه ... اﺧﻼق راﯾﺎﻧﻪ اي ، اﺻﻮل و ﻗﻮاﻋﺪ آن از ﻣﻨﻈﺮ اﺳﻼم و ﻣﻘﺮرات ﺑﯿﻦ - فقه و مبانی حقوق اسلامی مجموعه مقالات دومین همایش منطقه ای اخلاق و فناوری اطلاعات - سیویلیکا اخلاق صنعتی در اسلام درآمدی روش شناختی بر تدوین کدهای اخلاق در محیط‌های صنعتی (روی آوردی ... مقاله بررسی اخلاق حرفه ای در اسلام و جهان صنعتی - Civilica PDF) اصول اخلاقی حاکم بر تبلیغات بازرگانی در اسلام (مطالعه تطبیقی ... اخلاق حرفه ای - دانشگاه الزهرا   سومین کنفرانس ملی نوآوری و تحقیق در اخلاق و تربیت،مناسبات دین و ... مقالات مرتبط با مهندسی ژنتیک - پایگاه مجلات تخصصی نور - نورمگز توجیه های اخلاقی در اسلام در طراحی ابزارهای مالی - پایگاه مجلات تخصصی نور بررسي نقش اخلاق در اسلام و ديدگاه پيشوايان ديني گذشته و معاصر در اين ... مقاله مبانی فلسفی اخلاق مدیریت در اسلام : تی پی بین اصول اخلاق بازرگاني در اسلام مرکز مقاومت بسیج وزارت صنعت ، معدن و تجارت [اخلاق و تربیت اسلامی] ............................................................... صنعت در تمدن اسلامی صنعت فناوری امروز وامدار ریاضی‌دانان تمدن اسلامی است - کیهان ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﻫﺎي ﺷﮑﻮﻓﺎﯾﯽ ﺗﻤﺪن اﺳﻼﻣﯽ در ﻗﺮون زﻣﯿﻨﻪ ﺑﺮرﺳﯽ مفهوم صنعت و فناوری از دیدگاه متفکران مسلمان - پرتال جامع علوم انسانی دوران طلایی اسلام - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد ظرفیت‌های تمدن اسلامی برای فناوری - روزنامه جام جم سنت علمی در تمدن اسلامی | خبرگزاری فارس مقالات مرتبط با تمدن اسلامی - پایگاه مجلات تخصصی نور - نورمگز پاورپوینت عصر طلایی فرهنگ و تمدن ایرانی اسلامی تاثیر فرهنگ و تمدن اسلام در اروپا به قلم دکتر زیگرید هونکه - رهیافته ... مفهوم صنعت و فناوری در منابع تمدن اسلامی - کتابفروشی مهرگان اصفهان مفهوم صنعت و فناوری در منابع تمدن اسلامی - کتابخانه الکترونیک و ... .دو فصلنامه الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی شماره 6 محورهای همایش - همایش بین المللی دین، فرهنگ و فناوری موسسه فتوح اندیشه | شاخصه‌های تمدن اسلامی از دیدگاه مقام معظم رهبری احیای تمدن اسلامی وعده الهی است/ سبک زندگی؛ مولفه اصلی تمدن سازی ... اقدامات پیامبر(ص) در ایجاد تمدّن اسلامی - معاونت فرهنگی(سایت علمی)-مجمع ... اسلام و صنایع مستظرفه / 253974 - ویستا نخستین کنفرانس بین المللی کیهان شناسی و هیئت نگاری در تمدن اسلامی   ریاضیات شهرهای علمی در تمدن اسلامی | در تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، - شعار سال کمیته علمی - همایش علوم مهندسی در فرهنگ و تمدن اسلام و ایران کاغذ و کاغذسازی در تمدّن اسلامی - راسخون گسترۀ تمدن اسلامی در قرون میانی - پایگاه عبرت‌پژوهی تاریخی تمدن اسلامی صاحب شهر مجازی می‌شود - همشهری آنلاین شیشه در دنیای اسلام | هنر اسلامی تأثیر تمدن اسلامی در شکوفایی ریاضیات کاربردی؛ محاسبة فاصلة بغداد ... فناوری و تمدن نوین اسلامی - حجت الاسلام والمسلمین رضا غلامی دائره المعارف اسلامی طهور - نمایش مطلب : خدمات تمدن ایران به تمدن نوپای ... نمایش کتاب : مقام علم و صنعت در تمدن اسلامی بضمیمه اسلام و روشهای ... تمدن اسلامی و نقش آن در پیشرفت علوم تجربی، مهندسی و ریاضیات ... چرا در تمدن اسلامی، در باره صنایع، کم کتاب و رساله نوشتیم؟ - سرپوش تاثیرگذاری تمدن اسلامی درجوامع اروپا ...........فیزیک و مکانیک - دانشنامه‌ی اسلامی اختراع‌های دوران طلایی اسلام - ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد تاریخ اسلام - نمایش مرکز - مهندسی مکانیک در اسلام علم حیل - ویکی فقه (پیشرفتهای مسلمانان در رشته مکانیک) - Dari دری مهندسی مکانیک در قرون وسطی در سرزمین‌های اسلامی - راسخون کنفرانس بین المللی تحقیقات بین رشته ای در مهندسی ... - همایش های ایران .تمدن اسلامی از دیدگاه امام خمینی (ره) آیا تاریخ مهندسی به فلسفه مهندسی نیاز دارد؟ فارابی، علم حِیَل و فلسفۀ فناوری فیش‌های تمدن اسلامی - Khamenei اسلام، مسلمانان و تکنولوژی مدرن علم الحیل یا مکانیک - پایگاه مجلات تخصصی نور - نورمگز مرکز راهبردی فناوری های همگرا (NBIC) | رویدادها | کنفرانس بین‌المللی ... .................................... اصول اخلاق حرفه‌ای در نهج‌البلاغه - پژوهش‌نامه علوی SID.ir | اخلاق حرفه اي در آموزه هاي ديني مقالات مرتبط با اخلاق حرفه ای - پایگاه مجلات تخصصی نور - نورمگز اخلاق حرفه‌ای صناعات در فقه شیعه و متون صنفی (مطالعه موردی حق نظارت ... همایش ملی اخلاق علم و اخلاق حرفه ای در مکتب علامه ... - مقالات دانشگاهی اخلاق حرفه‌ای مهندسی فضیلتی برای مهندسان - پایگاه خبری وزارت راه و ... اخلاق حرفه ای؛ آنچه جامعه مهندسی بیش از هرچیز به آن نیاز دارد . اخلاق مهندسی و حرفه ای موضوعی که در بیانیه اجلاس های عمومی همواره بر آن ... بررسي آيين نامه هاي اخلاقي در حرفه مهندسي نظام نامه اخلاق حرفه ای مهندسی منتشر شد - صما .................................................... نشریه   معماری اندیشه اخلاق معماری اسلامی مقاله اخلاق نمودی والا از آموزه های دینی در تحقق معماری اسلامی پایدار : تی ... پیوند معماری و تکوّن رفتار اخلاقیِ اسلامی - نشریه فرهنگِ معماری و ... تحقیقات دانشجویان - اخلاق در معماري اسلامي اخلاق اسلامی در معماری سنتی - معماران مقاله کنفرانس: اخلاق در معماری ایرانی،اسلامی - جویشگر علمی فارسی (علم ... رابطه اخلاق و فناوری در معماری برای جامعه اسلامی - پایگاه مجلات تخصصی ... رابطه اخلاق و فناوری در معماری برای جامعه اسلامی - مجله پژوهش های معماری ... همایش هنر و اخلاق در معماری اسلامی ایرانی در ارومیه برگزار شد - ایسنا پیوند معماری و تکون رفتار اخلاقی اسلامی - احمد دانایی نیا - دانشگاه کاشان اخلاق اسلامی در معماری ستاد زیست فناوری - اخبار > "بوستان شکوه تمدن اسلامی" به صورت پارک ... مقاله اخلاق در معماری ایرانی،اسلامی - سیویلیکا اخلاق حرفه‌اي در تمدن ايران و اسلام[کتاب] خلاق کار[کتاب] اخلاق کاربردي: چالش‌ها و کاوش‌هاي نوين در اخلاق عملي[کتاب] خلاق مديران[کتاب] از اخلاق حرفه‌اي دانش‌کاران تا اخلاق اطلاعاتي: چند مقاله[کتاب] تاثير باورها و ارزش‌هاي اسلامي در بهره‌وري کارکنان سازمان صنايع هوافضا[پایان نامه] فرهنگ آپارتمان نشيني با نگرش به منابع ديني[کتاب] * تقدیر از جناب آقای مهندس عبدالحمید نقره کار در نشست « نسبت اسلام با خلق آثارهنری،معماری و شهرسازی==== در اجلاس مسئولین و بسیج مهندسین سراسر کشور در مورخه ۱۳۹۷/۱۰/۳۰ با عنوان «تمدن نوین اسلامی در حوزه معماری و شهرسازی با هویت اسلامی- ایرانی» صورت پذیرفت. فصلنامه علمی پژوهشی قطب معماری اسلامی ایران انجمن اقتصاد اسلامي حوزه علميه - اخبار > مقایسه تطبیقی رویکرد معماری ...   اولین همایش ملی نقش آینده پژوهی در شهرهای اسلامی - سامانه مدیریت ... همایش «شهر ایرانی شهر اسلامی» برگزار می‌شود - خبرگزاری اهل بیت ... همایش ملی الگوی معماری و شهر سازی اسلامی – ایرانی با موضوع: قم، شهر ... ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻣﻘﺎﻻت ﻧﺨﺴﺘﯿﻦ ﻫﻤﺎﯾﺶ آرﻣﺎن ﺷﻬﺮ اﺳﻼﻣﯽ مقالات رایگان نخستین همایش آرمان شهر اسلامی - پایگاه داده های علمی تمام متن مجموعه مقالات دومین همایش ملی شهر اسلامی - Civilica نخستین همایش ملی شهری ایرانی اسلامی اولین همایش ملی شهرسازی ، معماری و مدیریت شهری اسلامی ایرانی - مرجع ... پنجمین همایش ملی الگوی معماری و شهرسازی اسلامی|پنجمین همایش ملی ... رگزاری هشتمین همایش آموزشی معماری اسلامی در اماکن متبرکه - ایسنا نخستین همایش معماری دفاعی امنیتی نظام اسلامی در افق چشم انداز 1404 چهارمین کنفرانس ملی پژوهش های کاربردی در معماری و شهرسازی اسلامی ایران اولین همایش بین المللی معماری و شهرسازی جهان اسلام در عصر جهانی شدن همایش بین المللی مهندسی عمران، معماری و شهرسازی ایرانی اسلامی|صفحه ... کنگره بین المللی معماری و شهرسازی معاصر پیشرو در کشورهای اسلامی اولین همایش ملی معماری اسلامی - ایرانی (سیمای دیروز، چشم انداز فردا) مجموعه مقالات اولین همایش ملی معماری و شهرسازی اسلامی - سیویلیکا مجموعه مقالات دومین همایش ملی معماری و شهرسازی اسلامی - سیویلیکا بررسی نقش آیات قرآن و احادیث شیعه در شکل‌گیری کالبد مسکن سنتی اخلاق و علم در معماری ایرانی اسلامی - نوین شهر همایش ملی معماری و شهرسازی ایرانی اسلامی - همایش های ایران نقش هویت ساز قاعده لاضرر در شکل گیری الگوی معماری اسلامی - سامانه ... مولفه های اجتماعی الگوی شهرسازی ایرانی و اسلامی - سامانه نشریات دانشگاه ... همایش ملی جلوه های هنر ایرانی اسلامی در فرهنگ، علوم و اسناد سبک زندگی؛ عنصر مغفول معماری اسلامی تاثیر اخلاق اسلامی در رشد و اعتلاي معماري اسلامی در ایران - دانش پژوه موضوعات پیشنهادی - اولین همایش ملی هنر، معماری و شهرسازی اسلامی دریافت “مقالات برتر نخستین همایش ملی شهر ایرانی اسلامی”؛ ویژه نامه ... نشست سه‌گانة «دین و شهر» با عنوان «مؤلفه‌های شهر پیشرفتة اسلامی» نشریه فرهنگِ معماری و شهرسازی اسلامی     نشریه فیروزه اسلام (پژوهه معماری و شهرسازی اسلامی) شناخت و تحلیل مسائلِ طراحی محیط معماری و شهرسازی از منظر اسلامی (در ... جستاری بر ویژگی‌های معماری ایرانی- اسلامی و هنرهای قدسی مبتنی بر ... بررسی عناصر هویت بخش در معماری بازار - مجله پژوهش های معماری اسلامی *امکان سخن از نسبت معماری و دین در عصر جهانی شدن نظریۀ معماریِ اسلامی یا نظریۀ اسلامیِ معماری: نقدی بر اصالت اسلامی رویکردهای نظری و عملی در دوران معاص معماری ایرانی اسلامی از گسترش فساد جلوگیری می‌کند/ آداب خانه‌سازی در ... حکمت معماری اسلامی جستجو در ژرف ساخت های معنوی معماری اسلامی ایران اصول بنیادین فرهنگ، دین و اخلاق جوامع در معماری شهرها رعایت شود ... مقالات مشترك در حكمت هنر و معماري اسلامي جلد ۲ رویارویی اسلام با مدرنیته و تأثیر آن بر معماری؛ معماری اسلامی(بخش سوم ... کتاب «جستاری در نسبت اخلاق و معماری» در همدان منتشر شد - IQNA بررسی رابطه هنر معماری و اخلاق در تمدن‌های ایران و غرب | کتابخانه مجازی ... ...................................................................... ....................................................................... دانلود کتاب فرزند آوری در سبک زندگی اسلامی کاهش جمعیت و تأثیر آن بر سلامت فرد و خانواده از دیدگاه اسلام تاریخچه سنت های ازدواج در قبل و بعد از اسلام | مرجع دانلود پاورپوینت - خلاصه کتاب نظام حقوق زن در اسلام | مرجع دانلود پاورپوینت - برخی سوالات و شبهات پیرامون بحث افزایش جمعیت | مرجع دانلود پاورپوینت تکثیر جمعیت در فقه اسلامی (مبانی و سیاست‌ها) – اکسترکت مقاله پاورپوینت کامل درباره انسان در اسلام | پاورپوینت شادی در اسلام | 74161 پاورپوینت معنا و مفهوم ازدواج و آداب رسوم سنت ازدواج – رفرنس مقاله   پاورپوینت افزایش جمعیت | موسسه تحقیقات و نشر معارف اهل البیت ... تاریخچه حجاب 1

حسابداری محیط زیست از منظر اسلام

بسم الله الرحمن الرحیم حسابداری محیط زیست از منظر اسلام   اسفندیار ملکیان  1؛ رسول سلمانی2 1دانشیار و عضو هیئت علمی دانشگاه مازندران 2کارشناس ارشد حسابداری، دانشگاه مازندران چکیده اصول اسلامی مفاهیم پیشنهادی متنوعی را در ارتباط با حسابداری بیان نموده است. در این مطالعه بازتاب اصول حسابداری در ارتباط با محیط زیست نشان داده می‌شود. قوانین اسلامی به صورت استادانه‌ای مسیر و راه مطلوب را نشان می‌دهد. اسلام نشان‌دهنده طریقتی برای زندگی است که دیدگاه جامعی نسبت به هستی ، حیات انسان و روابط بین آنها دارد. با افزایش رشد اقتصادی، محیط زیست متحمل فشارهای مضاعفی شده است. سیستم حسابداری سنتی به دلیل تکیه بر دیدگاه‌های مالی قادر به ارائه اطلاعات زیست محیطی ناشی از فعالیت بنگاه‌های تجاری نمی‌باشد. حسابداری زیست محیطی بر مبنای مفاهیم اقتصادی و زیست محیطی بنا نهاده شده است. در اسلام به اهمیت محیط‌زیست توجه زیادی شده است، بدین معنا که حفاظت از محیط زیست عمل عبادی محسوب می‌شود. مقاله حاضر به بررسی دیدگاه‌های اسلام در ارتباط با اهمیت حسابداری محیط زیست می‌پردازد؛ به‌طوریکه مفاهیم اسلامی از قبیل امانت‌داری، توحید و پاسخگویی محوریت بحث را تشکیل می‌دهد. کلیدواژه‌ها اسلام؛ حسابداری؛ محیط‌زیست pdf اصل مقاله .............................................................................. منبع : فصلنامه پژوهش حسابداری - مقاله 8، دوره 3، شماره 4 - شماره پیاپی 11،

عنوان اختراع : کود

بسم الله الرحمن الرحیم  عنوان اختراع : کود (کشاورزی، دامداری...) 215 مورد   تهیه كود (Zinc - co pro) نام مالک/مالکین :نیره عرب و امیرحسین خوش گفتارمنش و عبدالرضا حاجی پور شماره اظهارنامه :13915014000304563 شماره ثبت :78908 تاریخ ثبت اظهارنامه :1391/06/19 دستگاه كود خشك كن دامی نام مالک/مالکین :مرتضی فرسادی شماره اظهارنامه :139250140003000510 شماره ثبت :79578 تاریخ ثبت اظهارنامه :1392/01/27 دستگاه كنترل آبیاری و كود دهی هیدرو كونیك نام مالک/مالکین :غلام حسین خواجه تبریزی شماره اظهارنامه :13915014000307399 شماره ثبت :79797 تاریخ ثبت اظهارنامه :1391/09/20 سیستم تنظیم میزان ریزش كود وبذر از طریق موزع نام مالک/مالکین :شرکت تاكا شركت سهامی خاص بشماره ثبت 2816 شماره اظهارنامه :139250140003000542 شماره ثبت :80017 تاریخ ثبت اظهارنامه :1392/01/28 مقاوم به آتش كردن تخته فیبر با دانسیته متوسط (MDF) توسط كود شیمیایی كشاورزی نام مالک/مالکین :دانشگاه دانشگاه تربیت مدرس - نام لاتین: و بهبود محبی و سید محسن حسینی شماره اظهارنامه :38707806 شماره ثبت :53638 تاریخ ثبت اظهارنامه :1387/07/21 تهیه كود زیستی از ریز جلبكها نام مالک/مالکین :حسین ریاحی و زهرا گونانی و مریم خنجیر و زینب اقا شریعتمداری شماره اظهارنامه :13905014000300980 شماره ثبت :73542 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/10/11 فرآیند ساخت كود اوره كندرها با استفاده از پوشش پلیمری نام مالک/مالکین :معصومه تاجیك خاوه و ایرج اله دادی شماره اظهارنامه :139250140003012215 شماره ثبت :82828 تاریخ ثبت اظهارنامه :1392/12/26 * * * دستگاه چهار منظوره كشاورزی بمنظور كودپاشی داخل جوی ،كودپاشی تمام سطح زمین ،دستگاه كوبنده خاك ومجهز به سیستم بارگیری مخزن ( درزمینه كود حیوانی و مرغی) نام مالک/مالکین :حسن حسینی شهولی شماره اظهارنامه :139350140003001050 شماره ثبت :83952 تاریخ ثبت اظهارنامه :1393/02/05 كود میكرو بر پایه شیمیایی نام مالک/مالکین :محمدحسن بهرام بیرمیان شماره اظهارنامه :139250140003004434 شماره ثبت :84192 تاریخ ثبت اظهارنامه :1392/05/30 كود ارگانیك صنعتی استریل استوریزه كنستانتره و هوشمند نام مالک/مالکین :محمدحسین محمدی شماره اظهارنامه :388110846 شماره ثبت :63729 تاریخ ثبت اظهارنامه :1388/11/28 كود مایع پرمصرف وكم مصرف تركیب شده با جیبرلیك اسید نام مالک/مالکین :سیدعلی امامی شماره اظهارنامه :388110532 شماره ثبت :63689 تاریخ ثبت اظهارنامه :1388/11/17 فرآیند تبدیل پسماند مواد غذایی به كود طبیعی با افزودن محلول قندی - نمكی خاص جهت بالابردن كیفیت كود نام مالک/مالکین :شكوفه كمدی یكدانگی شماره اظهارنامه :387111325 شماره ثبت :57229 تاریخ ثبت اظهارنامه :1387/11/27 تهیه نوعی كمپوست (كود آلی گیاهی )بنام رایس كمپوست نام مالک/مالکین :تیمور رضوی پور كومله شماره اظهارنامه :3111111138611599 شماره ثبت :47440 تاریخ ثبت اظهارنامه :1386/11/17 كود معدنی حاوی مجموعه عناصر میكرونیزه پیوند داده شده نام مالک/مالکین :امیر احسان وكیلی شماره اظهارنامه :390030766 شماره ثبت :70774 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/03/24 ساخت دستگاه پودر و تجزیه كننده زباله های شهری به كود كشاورزی نام مالک/مالکین :حبیب دبیری دولان شماره اظهارنامه :390030437 شماره ثبت :70269 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/03/11 ساخت كود كلات پتاسیم تا25% بصورت یون های آزاد با تغییرات در ساختمان اتمی با فناوری نانو نام مالک/مالکین :بهروز عین اللهی شماره اظهارنامه :390030763 شماره ثبت :70918 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/03/24 تولید كود آهن سكوسترن FeEDDHA نام مالک/مالکین :مشعل جواد پور و فاطمه اربابی شماره اظهارنامه :389010213 شماره ثبت :65098 تاریخ ثبت اظهارنامه :1389/01/18 بهینه سازی فرآیند و افزایش راندمان تولید كود ارگانیك ورمی كمپوست نام مالک/مالکین :محمد مقیمی و سازمان انستیتو پاستور ایران و عظیم اكبرزاده خیاوی شماره اظهارنامه :139350140003011894 شماره ثبت :86059 تاریخ ثبت اظهارنامه :1393/11/05 ساخت دستگاه های تولید نوعی كود آلی از لجن فعال و مازاد تصفیه نام مالک/مالکین :حسن قندهاری شماره اظهارنامه :38204014 شماره ثبت :28802 تاریخ ثبت اظهارنامه :1382/04/02 تولید مایه تلقیح میكروار گانیسمهای حل كننده فسفر (كود میكروبی فسفاته) نام مالک/مالکین :موسسه موسسه تحقیقات خاك و آب و مركز تحقیقات سازمان پژوهش های علمی و صنعتی ایران شماره اظهارنامه :38205072 شماره ثبت :28841 تاریخ ثبت اظهارنامه :1382/05/15 ساخت مرغداری پیشرفته استوانه ای با قابلیت جمع آوری كود به صورتاتوماتیك با كاهش آلودگی محیط زیست و رفع هرگونه آلودگی از محیط مرغداری نام مالک/مالکین :مصطفی افتخاری شماره اظهارنامه :38311048 شماره ثبت :31535 تاریخ ثبت اظهارنامه :1383/11/06 تركیب كود برای تحریك جنب مواد مغذی در گیاهان نام مالک/مالکین :شركت خارجی (PLC) VALAGRO S.P.A - نام لاتین:VALAGRO S.P.A شماره اظهارنامه :38309123 شماره ثبت :33281 تاریخ ثبت اظهارنامه :1383/09/12 كوره تولید كود ارگانیك بیوچار از زیست توده به روش پیرولیز آهسته نام مالک/مالکین :علی پورفلاحی شماره اظهارنامه :139450140003006299 شماره ثبت :87634 تاریخ ثبت اظهارنامه :1394/06/11 كود آلی فولوات آهن نام مالک/مالکین :موسسه موسسه تحقیقات خاك و آب شماره اظهارنامه :139550140003004084 شماره ثبت :91357 تاریخ ثبت اظهارنامه :1395/04/08 ماشین كشاورزی تركیبی مخلوط كن كود و كود ریز و چاله كن نام مالک/مالکین :هادی یوسف زاده پائین رودپشتی شماره اظهارنامه :139550140003005629 شماره ثبت :89990 تاریخ ثبت اظهارنامه :1395/05/12 مته چالكود باقابلیت ایجاد سوراخ درسایه اندازدرختان مثمروغیرمثمر بدون صدمه به ریشه نام مالک/مالکین :علی رضا شمسی زاده سرای شماره اظهارنامه :139250140003002963 شماره ثبت :81372 تاریخ ثبت اظهارنامه :1392/04/17 كود مایع با تركیب 18% نیتروژن،18%فسفر و 18% پتاسیم نام مالک/مالکین :محمود سندگل شماره اظهارنامه :139550140003009410 شماره ثبت :91486 تاریخ ثبت اظهارنامه :1395/08/06 سپراتور (كود خشك كن) تركیبی مجهز به گیربكس پلنتری، آسیاب خردكن الیاف، میكسر غرقابی تكمیلی اختراع به شماره ثبت 86500 نام مالک/مالکین :شرکت خدماتی فنی مهندسی مجهز شهریار با مسئولیت محدود شماره اظهارنامه :139550140003012960 شماره ثبت :94003 تاریخ ثبت اظهارنامه :1395/10/23 كود فیتو هورمونی بهاره سازی گندم پاییزه نام مالک/مالکین :سیدكمیل سیدشوربلال و علی سلیمانی شماره اظهارنامه :139650140003009355 شماره ثبت :97047 تاریخ ثبت اظهارنامه :1396/08/13 تولید كود بیولوژیك باكتریایی به منظور افزایش رشد و عملكرد گیاه گندم نام مالک/مالکین :پیمان عباس زاده دهجی و پژوهشكده پژوهشكده علوم وفنون اتكا و علی اشرف سلطانی طولارود و مهتاب امیدواری شماره اظهارنامه :13905014000301560 شماره ثبت :73944 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/10/14 سیستم هوادهی و اختلاط در مخازن نگهداری كود كمپوست نام مالک/مالکین :كامیار فیلسوفی شماره اظهارنامه :38507357 شماره ثبت :52595 تاریخ ثبت اظهارنامه :1385/07/22 كود مایع با پایه شیمیایی با استفاده از ازت جهت ریشه زایی گیاهان نام مالک/مالکین :محمدحسن بهرام بیرمیان شماره اظهارنامه :13915014000307028 شماره ثبت :80157 تاریخ ثبت اظهارنامه :1391/09/08 كود بیولوژیك (نیچر كود) نام مالک/مالکین :محمدحسین صیادی اناری شماره اظهارنامه :139350140003002951 شماره ثبت :85074 تاریخ ثبت اظهارنامه :1393/03/23 كود كندرها نام مالک/مالکین :محبوبه اسلامی و محمدحسین داوودی و محمدجعفر ملكوتی شماره اظهارنامه :388090778 شماره ثبت :63119 تاریخ ثبت اظهارنامه :1388/09/28 تولید كود تنش زدای گلوتامینوروی نام مالک/مالکین :سمیه قاسمی سعادت ابادی و امیر حسین خوشگفتار منش شماره اظهارنامه :389100108 شماره ثبت :68378 تاریخ ثبت اظهارنامه :1389/10/05 سیستم كنترل كود مایع به صورت نرخ متغیر با استفاده از روش مدیریت موضعی نام مالک/مالکین :بهزاد بهزادی مكوندی و ارژنگ جوادی شماره اظهارنامه :38703850 شماره ثبت :50015 تاریخ ثبت اظهارنامه :1387/03/25 دستگاه فرآوری كود مرغی به صورت كمپوست نام مالک/مالکین :آیدین غفارنژاد مهربانی شماره اظهارنامه :38612731 شماره ثبت :50481 تاریخ ثبت اظهارنامه :1386/12/19 كود گیاهی نام مالک/مالکین :ملیحه مهدی دوست و رقیه كریمی شماره اظهارنامه :38704803 شماره ثبت :50650 تاریخ ثبت اظهارنامه :1387/04/19 دستگاه تعیین مقدار كود هر گیاه با كنترل نرخ متغیر براساس GIS و سبزینگی آن نام مالک/مالکین :طیب نامدار شماره اظهارنامه :389050125 شماره ثبت :66320 تاریخ ثبت اظهارنامه :1389/05/04 تكنیك تولید نهال گلدانی وپیوندی پسته درزمان ركود گیاه نام مالک/مالکین :موسسه موسسه تحقیقات پسته كشور و امان الله جوانشاه شماره اظهارنامه :38302033 شماره ثبت :29845 تاریخ ثبت اظهارنامه :1383/02/07 كود مایع كامل میكرو آلی نام مالک/مالکین :شرکت آدینه فام خرم تعاونی شماره اظهارنامه :139350140003013224 شماره ثبت :86513 تاریخ ثبت اظهارنامه :1393/12/05 دستگاه جمع آوری اتوماتیك كود در سالن های پرورش دام وطیور نام مالک/مالکین :بهروز آزاده شماره اظهارنامه :139450140003007403 شماره ثبت :87879 تاریخ ثبت اظهارنامه :1394/07/08 سیستم تولید زباله برای تولید كود زیستی ورمی كمپوست نام مالک/مالکین :فرشاد زندیان شماره اظهارنامه :389050485 شماره ثبت :72849 تاریخ ثبت اظهارنامه :1389/05/13 مایه تلقیح كود بیوكامل نام مالک/مالکین :شرکت كیمیا نبات گرمسار شماره اظهارنامه :38103016 شماره ثبت :28113 تاریخ ثبت اظهارنامه :1381/03/04 دستگاه مكنده جمع آوری مواد (كود حیوانی) نام مالک/مالکین :مهدی عزیز زاده بوشهری و علی روانستان و فرهاد دهقان پور شماره اظهارنامه :13905014000303049 شماره ثبت :75881 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/11/29 دستگاه تایمر كانتر با قابلیت نگهداری كود نود مدت نام مالک/مالکین :محسن حاجی اكبری - نام لاتین: - شماره اظهارنامه :38611348 شماره ثبت :46970 تاریخ ثبت اظهارنامه :1386/11/10 كود كلات آهن دی اتانول سیتریك اسید استر (Fe-DECAE) نام مالک/مالکین :سعیدرضا یعقوبی شماره اظهارنامه :139450140003012512 شماره ثبت :89870 تاریخ ثبت اظهارنامه :1394/11/10 فرمولاسیون و تولید كود بیولوژیك مایع با طول عمر بالا نام مالک/مالکین :فاطمه دباغ و مهرداد مؤتمنی احمدی شماره اظهارنامه :139250140003003094 شماره ثبت :84498 تاریخ ثبت اظهارنامه :1392/04/21 دستگاه تولید كود آلی (كمپوست) بدون تولید شیرابه وبو نام مالک/مالکین :حمید عباسعلی زاده شماره اظهارنامه :139450140003006014 شماره ثبت :88436 تاریخ ثبت اظهارنامه :1394/06/04 كود كلات تركیبی 3 عنصره منگنز10درصد-مس 10درصد منیزیم 2درصد به صورت یونهای آزاد با تغییرات در ساختمان اتمی به فن آوری نانو نام مالک/مالکین :بهروز عین اللهی شماره اظهارنامه :390030823 شماره ثبت :70793 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/03/25 كود آلی كند تجزیه و محرك رشد گیاه (تركیبی از ورمی كمپوست و بیوچار) نام مالک/مالکین :الهام قدم خیر و ارژنگ فتحی گردلیدانی شماره اظهارنامه :139550140003009083 شماره ثبت :91397 تاریخ ثبت اظهارنامه :1395/07/30 سیستم مكانیزه جمع آوری مكشی فضولات و پس ماندهای حیوانی تكمیل اختراع مكنده جمع آوری مواد (كود حیوانی) با شماره ثبت 75881 نام مالک/مالکین :شرکت مهندسی صدر آزمای سپاهان سهامی خاص شماره اظهارنامه :139550140003000393 شماره ثبت :92352 تاریخ ثبت اظهارنامه :1395/01/17 دستگاه جمع كننده مواد (كود دامی ) خشك با استفاده از سیستم بالابر مكانیكی نام مالک/مالکین :فرهاد دهقان پور شماره اظهارنامه :139650140003003211 شماره ثبت :95089 تاریخ ثبت اظهارنامه :1396/03/22 تولید كود آهن با استفاده از سنگ معدن نام مالک/مالکین :اردشیر آریانا و حبیب اله همایی شماره اظهارنامه :13915014000306147 شماره ثبت :78809 تاریخ ثبت اظهارنامه :1391/08/08 دستگاه نمك و ماسه پاش دوار (سانتریفوژ)با قابلیت پاشش كود و بذر توسط نیروی كششی نام مالک/مالکین :محمد مسلمی شماره اظهارنامه :13905014000303256 شماره ثبت :76317 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/12/06 تولید كود ارگانومیكس تثبیت كننده كیفیت خاك و محرك رشد محصولات نام مالک/مالکین :پروانه محقق شماره اظهارنامه :139250140003007985 شماره ثبت :82216 تاریخ ثبت اظهارنامه :1392/09/09 دستگاه تك‌فاز تولید كود ارگانیك با قابلیت تنظیم خودكار در دوره كوتاه مدت نام مالک/مالکین :حامد قاسمی پیربلوطی شماره اظهارنامه :139350140003007514 شماره ثبت :86801 تاریخ ثبت اظهارنامه :1393/07/15 دستگاه كود پاش گریز از مركز نرخ متغیر نام مالک/مالکین :سید مهدی نصیری و حسن صفی یاری شماره اظهارنامه :389120753 شماره ثبت :69652 تاریخ ثبت اظهارنامه :1389/12/21 نانو كودهای آلی شامل كود حیوانی و خاك برگ و پودر استخوان نام مالک/مالکین :عباس صادقی و حسن كرمی و سید رسول میر قاسمی شماره اظهارنامه :38701223 شماره ثبت :48585 تاریخ ثبت اظهارنامه :1387/01/20 ساخت كود نیترات روی با استفاده از ضایعات پلاستیكی نام مالک/مالکین :ثریا طاهری و امیر حسین خوشگفتار منش شماره اظهارنامه :38703641 شماره ثبت :49777 تاریخ ثبت اظهارنامه :1387/03/20 ساخت كود كلات فسفر تا 18% بصورت یون های آزاد با تغییرات در ساختمان اتمی با فن آوری نانو نام مالک/مالکین :بهروز عین اللهی شماره اظهارنامه :390030822 شماره ثبت :70925 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/03/25 ساخت كود كلات منیزیم تا 7% بصورت یون های آزاد با تغییرات در ساختمان اتمی با فن آوری نانو نام مالک/مالکین :بهروز عین اللهی شماره اظهارنامه :390030819 شماره ثبت :70919 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/03/25 كود كند رهاهش پلت شده از مخلوط كود گاوی كمپوست ورمی كمپوست كود شیمیایی اوره نام مالک/مالکین :مسعود كیان مهر و محمد حسین كیان مهر شماره اظهارنامه :389060075 شماره ثبت :67023 تاریخ ثبت اظهارنامه :1389/06/02 كود كلات منگنزتا 18%بصورت یون های آزاد با تغییرات در ساختمان اتمی با فن آوری نانو نام مالک/مالکین :بهروز عین اللهی شماره اظهارنامه :390030818 شماره ثبت :70921 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/03/25 طراحی وساخت دستگاه بذر پاش ، كود پاش و سم پاش نام مالک/مالکین :مجتبی فرهادی فر و رضا روشن اصل و مرتضی عودی و مختار ابراهیمی و كبیر داداش پور شماره اظهارنامه :389020599 شماره ثبت :65292 تاریخ ثبت اظهارنامه :1389/02/18 ماشین كارنده كود جامد به صورت آهنگ متغییر بر مبنای نقشه مواد مغذی خاك نام مالک/مالکین :محمد حسین آق خانی و بهزاد بهزادی مكوندی و عاطفه دمیرچی شماره اظهارنامه :389050462 شماره ثبت :66945 تاریخ ثبت اظهارنامه :1389/05/13 تولید ورمی واش (كود مایع ارگانیك ) با غلظت بالا نام مالک/مالکین :رضا ابراهیمی گسكرئی شماره اظهارنامه :139350140003007408 شماره ثبت :85260 تاریخ ثبت اظهارنامه :1393/07/13 كود زیستی پتاسیمی نام مالک/مالکین :شرکت زیست فناورسبز با مسئولیت محدود شماره اظهارنامه :139350140003006909 شماره ثبت :85906 تاریخ ثبت اظهارنامه :1393/06/30 سپراتور(كود خشك كن) OROOJLOO مجهز به گیربكس پلنتری ، آسیاب خردكن الیاف ، میكسر غرقابی و ویبراتور نام مالک/مالکین :شرکت خدماتی فنی مهندسی مجهز شهریار با مسئولیت محدود شماره اظهارنامه :139350140003011174 شماره ثبت :86500 تاریخ ثبت اظهارنامه :1393/10/17 دستگاه تركیبی گاو آهن دوار،كود پاش،كود دامی، هرس دندانه لغزشی و ماله با قابلیت مخلوط كردن كود دامی با خاك و شكستن كلوخ نام مالک/مالکین :انور زارعی شماره اظهارنامه :38405220 شماره ثبت :32845 تاریخ ثبت اظهارنامه :1384/05/17 امكان جایگزینی كود سولفات آهن فرو تولید داخلی نام مالک/مالکین :سید محمد بنی جمالی شماره اظهارنامه :38307016 شماره ثبت :30635 تاریخ ثبت اظهارنامه :1383/07/04 سیستم محافظتی سم پاش و كود پاش با تنظیم ارتفاع نام مالک/مالکین :مهدی رجائی و علی احمدی شماره اظهارنامه :38410286 شماره ثبت :35664 تاریخ ثبت اظهارنامه :1384/10/19 تولید كود آلی از ضایعات كارخانه تولید فور فورال نام مالک/مالکین :شركت خارجی (PLC) توسعه طرحهای صنعتی فن آوران پارسیان شماره اظهارنامه :38408011 شماره ثبت :33590 تاریخ ثبت اظهارنامه :1384/08/01 خودروجمع وحمل كننده كود دامی نام مالک/مالکین :محمدحسین كیان مهر و صادق صدقی و رضا میرزائی شماره اظهارنامه :38004064 شماره ثبت :27295 تاریخ ثبت اظهارنامه :1380/04/24 كود بیولوژیكی كشاورزی با اثر گذاری سریع و كاهش ph نام مالک/مالکین :حمیدرضا طباخ شماره اظهارنامه :38403274 شماره ثبت :32238 تاریخ ثبت اظهارنامه :1384/03/25 دستگاه خشك كن كود خورشیدی نام مالک/مالکین :شرکت صنعتی خزرالكتریك سهامی خاص شماره اظهارنامه :139550140003005615 شماره ثبت :90403 تاریخ ثبت اظهارنامه :1395/05/12 تركیبات كود اسیدی شامل یك تركیب فلزی گلوتامیك اسید N، اسید N-DIACETIC یا اسید IMINODISUCCINIC نام مالک/مالکین :شرکت اكزو نوبل كمیكالز اینترنشنال بی.وی. - نام لاتین: با مسئولیت محدود شماره اظهارنامه :139450140003013997 شماره ثبت :92004 تاریخ ثبت اظهارنامه :1394/12/16 تولید كود طبیعی جامد با استفاده از پسماند خون كشتارگاهی، بازیافت شده به روش آبگیری تحت خلا نام مالک/مالکین :شرکت ویوا كود سهامی خاص شماره اظهارنامه :139550140003006331 شماره ثبت :90675 تاریخ ثبت اظهارنامه :1395/05/26 كود آهن Fe(EDDHSA) ‎ با قابلیت جذب آسان در حضور پتاس نام مالک/مالکین :علی رحمنی شماره اظهارنامه :139650140003000109 شماره ثبت :94169 تاریخ ثبت اظهارنامه :1396/01/07 ساخت لدر برای حمل بار شن و خاك-گندم-جو- وكود به دا خل ماشین و دیگر استفاد ه ها ی آن نام مالک/مالکین :نوروز علی نظری شماره اظهارنامه :38705772 شماره ثبت :52048 تاریخ ثبت اظهارنامه :1387/05/15 بسته بندی كیسه ای انواع كود شیمیایی نام مالک/مالکین :محمدحسن مغاری شماره اظهارنامه :38705953 شماره ثبت :51658 تاریخ ثبت اظهارنامه :1387/05/20 تولید كود اوره فسفیت به عنوان تامین كننده ازت وفسفر گیاه وجایگزین مناسب كودهای شیمیایی سنتی نام مالک/مالکین :سازمان پژوهشكده توسعه تكنولوژی شریف و سید علی طباطبایی قمی و سازمان گسترش ونوسازی صنایع شماره اظهارنامه :139250140003004086 شماره ثبت :80444 تاریخ ثبت اظهارنامه :1392/05/18 دستگاه تزریق مستقیم سم و كود به آوند درختان نام مالک/مالکین :محمد كافی و محسن كافی شماره اظهارنامه :38609558 شماره ثبت :51789 تاریخ ثبت اظهارنامه :1386/09/18 كود كامل ارگانومیكس ارگانیك نام مالک/مالکین :عباس دمشقی شماره اظهارنامه :13905014000303959 شماره ثبت :75377 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/12/21 فرآیند ساخت كود از بقایای جانوری جهت افزایش جذب عناصر توسط ریشه نام مالک/مالکین :فیروزه هاشم آبادی و بهروز اسدابادی و صادق اسدابادی شماره اظهارنامه :139250140003004305 شماره ثبت :82174 تاریخ ثبت اظهارنامه :1392/05/27 ساخت دستگاه مخلوط كننده كود با آب در كشاورزی نام مالک/مالکین :قنبر لائی و علیرضا دشتبان شماره اظهارنامه :388030525 شماره ثبت :61356 تاریخ ثبت اظهارنامه :1388/03/17 فرآیند كشت بدون خاك سبزیجات در بستری از ضایعات كشاورزی با استفاده از كود آلی بیولوژیك بصورت طبقاتی نام مالک/مالکین :سید شهباز روحانی شماره اظهارنامه :13915014000304561 شماره ثبت :82610 تاریخ ثبت اظهارنامه :1391/06/19 بیوتكنیك تكثیر و پرورش كپور ماهی هندی كاتلا با استفاده از كود دهی و مدیریت های غذا دهی در ایران نام مالک/مالکین :موسسه تحقیقات شیلات ایران شماره اظهارنامه :139250140003008799 شماره ثبت :82621 تاریخ ثبت اظهارنامه :1392/09/30 تولیدشیركود از كودهای دامی و ضایعات كشاورزی كشاورزی و لبنیات نام مالک/مالکین :منصور انصاری شماره اظهارنامه :390020149 شماره ثبت :72192 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/02/05 ساخت كود سافر آهن زعفرانی برای مصارف كشاورزی و فضای سبز و گلخانه ها نام مالک/مالکین :یاسین هلال بیكی شماره اظهارنامه :387121395 شماره ثبت :58428 تاریخ ثبت اظهارنامه :1387/12/28 فرآیند ساخت كود زیستی پی جی پی نام مالک/مالکین :حسینعلی علیخانی شماره اظهارنامه :389120664 شماره ثبت :69554 تاریخ ثبت اظهارنامه :1389/12/17 كود پاش كوله ای برقی نام مالک/مالکین :ابراهیم مردانی گرزن شماره اظهارنامه :389020935 شماره ثبت :65253 تاریخ ثبت اظهارنامه :1389/02/28 كود آرناتیك با تركیبات متفاوت وقابل تنظیم با نیازهای رشد رویشی وزایشی گیاهان وعرضه بیشر وبهتر مواد مغذی نسبت به انواع كودهای شیمیایی نام مالک/مالکین :سید عباس میر جلیلی و مجید رشمئی شماره اظهارنامه :387031032 شماره ثبت :49658 تاریخ ثبت اظهارنامه :1387/03/28 ساخت كود كلات روی تا 20% بصورت یون های آزاد با تغییرات در ساختمان اتمی با فن آوری نانو نام مالک/مالکین :بهروز عین اللهی شماره اظهارنامه :390030767 شماره ثبت :70920 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/03/24 دستگاه كود پاش مكانیزه ی كوله ای نام مالک/مالکین :محمد والی شماره اظهارنامه :389080263 شماره ثبت :67702 تاریخ ثبت اظهارنامه :1389/08/08 طراحی دستگاه مجهز به سیستم بارگیری و تخلیه انواع كود جهت استفاده در باغ مركبات نام مالک/مالکین :ابراهیم تقی نژاد كفشگری و سید جعفر هاشمی شماره اظهارنامه :389070858 شماره ثبت :67745 تاریخ ثبت اظهارنامه :1389/07/26 تهیه كود آهن بر پایه تركیبات پلی فنول طبیعی استخراج شده از بلوط نام مالک/مالکین :محمد صادق حاتمی پور شماره اظهارنامه :13915014000301257 شماره ثبت :78399 تاریخ ثبت اظهارنامه :1391/02/18 دستگاه افزایش قابلیت نفوذ( آب،كود،هوا) در چمن نام مالک/مالکین :علی یوسف لو شماره اظهارنامه :38411021 شماره ثبت :34145 تاریخ ثبت اظهارنامه :1384/11/01 تزریق كود شیمیائی بوسیله تراكتور نام مالک/مالکین :محمد علی منتظری خادم و حمید منتظری خادم و رضا منتظری خادم و سعید منتظری خادم و وحید منتظری خادم شماره اظهارنامه :38111030 شماره ثبت :29449 تاریخ ثبت اظهارنامه :1381/11/08 تركیبات معدنی شیمیایی به عنوان كود میكرور با رهایش نام مالک/مالکین :هاله هاشمی سهی و عباس یوسفی شماره اظهارنامه :38307208 شماره ثبت :30747 تاریخ ثبت اظهارنامه :1383/07/28 جداكننده سنگ وشیشه و ناخالصی از كود كمپوست و دانه بندی نام مالک/مالکین :شرکت بازرگانی بین المللی بسیط اختر شماره اظهارنامه :37911019 شماره ثبت :26862 تاریخ ثبت اظهارنامه :1379/11/08 تولید كود نانو میكرومیكس با استفاده از ضایعات صنعتی نام مالک/مالکین :امیر حسین خوشگفتار منش و سحر مقدسی بروجنی و فتح اله كریم زاده شماره اظهارنامه :13905014000301083 شماره ثبت :73537 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/10/11 كود شیمیایی كلات6% آهن-روی- منگنز به فرم نام مالک/مالکین :سید پیمان آذرفام شماره اظهارنامه :388100669 شماره ثبت :63303 تاریخ ثبت اظهارنامه :1388/10/26 كود مدادی پلت شده مخصوص باغات نام مالک/مالکین :جلیل نقش نیل چی و امیر مؤمنی شماره اظهارنامه :139550140003001576 شماره ثبت :91078 تاریخ ثبت اظهارنامه :1395/02/15 دستگاه چال كود مكانیزه باغات كشاورزی نام مالک/مالکین :حسین محمدی نسب الله آبادی شماره اظهارنامه :139550140003010917 شماره ثبت :93440 تاریخ ثبت اظهارنامه :1395/09/11 سیستم تبدیل زباله تر خانگی به كود حاصلخیز نام مالک/مالکین :كامیار فیلسوفی شماره اظهارنامه :38507360 شماره ثبت :52598 تاریخ ثبت اظهارنامه :1385/07/22 فناوری ساخت كود متیونوزینك zmc نام مالک/مالکین :سمیه قاسمی و امیرحسین خوشگفتارمنش شماره اظهارنامه :389080269 شماره ثبت :67862 تاریخ ثبت اظهارنامه :1389/08/08 استفاده از كود ورمی كمپوست و ورمی واش از كود گاوی بعنوان منبع پروبیوتیك و مكمل معدنی و كاهش دهنده متان در تغذیه دام نام مالک/مالکین :سحرسادات حسینی و حامد بهبودی عطائی شماره اظهارنامه :139550140003013642 شماره ثبت :95818 تاریخ ثبت اظهارنامه :1395/11/07 سیستم نمایشگر عملكرد میزان مساحت كار شده اعلام تخلیه مخازن و سیستم عیب یابی دستگاههای كارنده و كود پاش بذر نام مالک/مالکین :دایان درخشنده توماج شماره اظهارنامه :13905014000302186 شماره ثبت :74719 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/11/08 دستگاه تبدیل زباله تر به كود كمپوست به روش الكترونیكی نام مالک/مالکین :غلامرضا مرادقلی و رضا مهرجوء و سیدامیرحسین فصیحی و غلامرضا كریمی شماره اظهارنامه :139650140003008332 شماره ثبت :97383 تاریخ ثبت اظهارنامه :1396/07/18 نانوپودرآهن تهیه شده ازضایعات صنایع فولاد بعنوان نانوكود نام مالک/مالکین :محمود عابدی خرسند شماره اظهارنامه :13915014000303070 شماره ثبت :76244 تاریخ ثبت اظهارنامه :1391/01/23 سیستم كِشنده چرخدار جمع آوری كود در انواع فارمهای پرورشی طیور نام مالک/مالکین :سعید علی تنه و مونا گل شیخی شماره اظهارنامه :139250140003001523 شماره ثبت :81383 تاریخ ثبت اظهارنامه :1392/02/28 تولید كننده نیمه اتوماتیك سبز بیوگاز و كود نام مالک/مالکین :دانشگاه دانشگاه علوم پزشكی ایلام و اشكان امیرخانی و فرید عزیزی جلیلیان شماره اظهارنامه :139250140003005079 شماره ثبت :81140 تاریخ ثبت اظهارنامه :1392/06/18 كود شیمیایی با قابلیت افزایش مقاومت گیاهان و تعدیل EC .PH نام مالک/مالکین :سید عباس میر جلیلی و مجید رشمئی شماره اظهارنامه :311111111387225 شماره ثبت :48893 تاریخ ثبت اظهارنامه :1387/02/25 كود آلی مرغی بر اساس فرآیند پاستوریزه و مواد گوناگون نام مالک/مالکین :محمد حسین محمدی شماره اظهارنامه :388080479 شماره ثبت :62419 تاریخ ثبت اظهارنامه :1388/08/18 ساخت كود مایع سیلیس نام مالک/مالکین :علیرضا امیر احمدی شماره اظهارنامه :388120456 شماره ثبت :64141 تاریخ ثبت اظهارنامه :1388/12/11 تولید كود ارگانیك نام مالک/مالکین :نبی اله فضلی خانی شماره اظهارنامه :38703012 شماره ثبت :49009 تاریخ ثبت اظهارنامه :1387/03/01 ساخت كود كلات كلسیم تا 14% بصورت یون های آزاد با تغییرات در ساختمان اتمی با فناوری نانو نام مالک/مالکین :بهروز عین اللهی شماره اظهارنامه :390030817 شماره ثبت :70917 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/03/25 فرآیند استفاده از باكتری های اندوفیتی محرك رشد گیاه برنج و ارایه فرمولاسیون یك كود بیولوژیك (PGPB) اختصاصی شالیزارها نام مالک/مالکین :حسینعلی علیخانی شماره اظهارنامه :139350140003003690 شماره ثبت :85706 تاریخ ثبت اظهارنامه :1393/04/11 دستگاه كود جمع كن ( پاروی برقی ) جهت جمع آوری كود در دامداریها و مرعداریها نام مالک/مالکین :اسماعیل اسلامی و نصرت الله اسلامی شماره اظهارنامه :38312279 شماره ثبت :31451 تاریخ ثبت اظهارنامه :1383/12/24 تكنولوژی تولید كود بیولوژیك نام مالک/مالکین :داود براتی پور شماره اظهارنامه :38208131 شماره ثبت :29243 تاریخ ثبت اظهارنامه :1382/08/24 دستگاه دای رولر با قالب و غلتكهای مخروطی جهت تولید پلت كود گاوی و مرغی نام مالک/مالکین :فرهاد همایون فر و محمدحسین كیان مهر و مرکز مركز تحقیقات و نوآوری سازمان اتكا شماره اظهارنامه :139450140003009481 شماره ثبت :88779 تاریخ ثبت اظهارنامه :1394/08/30 تكنولوژی تولید كود بیولوژیك برای مزارع نام مالک/مالکین :پژوهشكده بیوتكنولوژی كشاورزی شماره اظهارنامه :38211024 شماره ثبت :29513 تاریخ ثبت اظهارنامه :1382/11/05 شیوه جدید احداث باغات میوه با استفاده از كانال كود مخصوص نام مالک/مالکین :شرکت كشت و صنعت زیتون فدك سراج شماره اظهارنامه :38310251 شماره ثبت :31114 تاریخ ثبت اظهارنامه :1383/10/27 تولید كود پروتئینه از ضایعات پوست و چرم قابل جذب نام مالک/مالکین :احمد قدری - نام لاتین: - شماره اظهارنامه :38611300 شماره ثبت :46654 تاریخ ثبت اظهارنامه :1386/11/09 فرآیند تهیه كود آلی (كمپوست) از برگ‏های هرس شده درخت خرما نام مالک/مالکین :مختار زلفی باوریانی شماره اظهارنامه :139450140003010069 شماره ثبت :89299 تاریخ ثبت اظهارنامه :1394/09/14 كود – سم ارگانوباكتریوسید( ضد باكتری بیمارگر گیاهی) نام مالک/مالکین :سیدعلی اكبر باقریان شماره اظهارنامه :139450140003012998 شماره ثبت :90327 تاریخ ثبت اظهارنامه :1394/11/20 كود – سم ضد شانكر نام مالک/مالکین :سیدعلی اكبر باقریان شماره اظهارنامه :139450140003012994 شماره ثبت :90329 تاریخ ثبت اظهارنامه :1394/11/20 تكنولوژی تولید كود بیولوژیك از منبع باكتری آزوسپریلوم ایرانی نام مالک/مالکین :سیامك علیزاده و بیتا باغچه سرائی و بهزاد قره یاضی و پژوهشكده بیوتوكنولوژی كشاورزی شماره اظهارنامه :38211025 شماره ثبت :29514 تاریخ ثبت اظهارنامه :1382/11/05 ربات هوشمند جمع كننده انواع كود نام مالک/مالکین :پرستو خداجوئی و آرش خداجوئی شماره اظهارنامه :38704130 شماره ثبت :50646 تاریخ ثبت اظهارنامه :1387/04/04 تولید كود طبیعی مایع از پسماند خون كشتارگاهی به روش هیدرولیز آنزیمی نام مالک/مالکین :شرکت ویوا كود سهامی خاص شماره اظهارنامه :139550140003012301 شماره ثبت :92365 تاریخ ثبت اظهارنامه :1395/10/10 یك بستر تترا ورمی (TETRA VERMI) و یك فرآیند برای كود دادن پسماند كشاورزی نام مالک/مالکین :كاملش كیشروریلال دوت - نام لاتین:Kamlesh Kishrorilal DHOOT و شعبه شركت خارجی كیشوریلال رامنات - نام لاتین:Kishorilal Ramnath شماره اظهارنامه :13915014000303137 شماره ثبت :94013 تاریخ ثبت اظهارنامه :1391/05/01 موتورسیكلت دو چرخ محرك هیبریدی برای انجام عملیات های سبك زراعی (سمپاشی، شعله افكنی، كود پاشی، بذر پاشی، بذر كاری، آبپاشی و حمل بار) نام مالک/مالکین :فرهاد طبرسا و حسینعلی تاش شمس آبادی و موسسه دانشگاه علوم كشاورزی و منابع طبیعی گرگان شماره اظهارنامه :139650140003004713 شماره ثبت :94388 تاریخ ثبت اظهارنامه :1396/04/25 ساخت كود مایع میكرومیكس(آهن روی گوگرد) با استفاده از تایرهای فرسوده نام مالک/مالکین :امیر حسین خوشگفتار منش و حسین شریعتمداری و ثریا طاهری شماره اظهارنامه :38705841 شماره ثبت :51551 تاریخ ثبت اظهارنامه :1387/05/16 كود ارگانیك با خاصیت القاكنندگی مقاومت به آفات در محصولات گلخانه ای نام مالک/مالکین :فاطمه یاراحمدی و علی رجب پور شماره اظهارنامه :13915014000303272 شماره ثبت :77694 تاریخ ثبت اظهارنامه :1391/05/07 سیستم تشتك پركن هوشمند و قطع كننده خودكار آّب در آبیاری درختان باغ برای جلوگیری از هرگونه هدر رفتن آب و صرفه جویی در كود دهی. نام مالک/مالکین :شهریار بصیری شماره اظهارنامه :13915014000306267 شماره ثبت :79260 تاریخ ثبت اظهارنامه :1391/08/13 تولید انواع كود آلی با استفاده از نانوذرات آهن(نانوكمپوست) نام مالک/مالکین :مرجان پدیدار و كامران صفوی و شهاب خزائلی و علی انصاری شماره اظهارنامه :13915014000305781 شماره ثبت :78281 تاریخ ثبت اظهارنامه :1391/07/29 تولید كود نیتروژنی مایع با پایه آلی نام مالک/مالکین :موسسه موسسه تحقیقات خاك و آب شماره اظهارنامه :139350140003003965 شماره ثبت :84823 تاریخ ثبت اظهارنامه :1393/04/17 كود نانوپارتیكل آهن نام مالک/مالکین :محمد هادی پور نجف آبادی و مهدی هادی پور نجف آبادی شماره اظهارنامه :13915014000301931 شماره ثبت :83429 تاریخ ثبت اظهارنامه :1391/03/10 كود ورمی كمپوستی وی چوكا نام مالک/مالکین :حسینعلی علیخانی شماره اظهارنامه :390010009 شماره ثبت :69555 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/01/07 كود آلی گیاهان زینتی نام مالک/مالکین :محمد فروردین و علی فروردین شماره اظهارنامه :390040444 شماره ثبت :76643 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/04/15 كود میكرو و ماكرو جوشان با كاربردهای باغی و زراعی نام مالک/مالکین :میثم رحمانی و محمد رضا رحمانی شماره اظهارنامه :389111095 شماره ثبت :69518 تاریخ ثبت اظهارنامه :1389/11/27 فرآیند تولید نوعی كود شیمیایی با استفاده از زباله های تر و محلول امونیوم اسید نام مالک/مالکین :امین آبشار شماره اظهارنامه :38702479 شماره ثبت :47691 تاریخ ثبت اظهارنامه :1387/02/11 فناوری ساخت كود گلیسوزینك ZGC نام مالک/مالکین :امیر حسین خوشگفتار منش و سمیه قاسمی شماره اظهارنامه :389080270 شماره ثبت :67872 تاریخ ثبت اظهارنامه :1389/08/08 ماشین پوشال ساز از سرشاخه های درختان و بقایای چوبی( با كاربرد برای بستر دام و كود گیاهی ) نام مالک/مالکین :یاسمن اكبرنیا شماره اظهارنامه :389030128 شماره ثبت :65406 تاریخ ثبت اظهارنامه :1389/03/04 كود حیوانی نام مالک/مالکین :رباب خورشیدوند و اردشیر خورشیدوند شماره اظهارنامه :139250140003007003 شماره ثبت :85278 تاریخ ثبت اظهارنامه :1392/08/12 كود تغذیه متعادل گیاه زراعی سورگوم نام مالک/مالکین :حمید مدنی شماره اظهارنامه :139350140003007686 شماره ثبت :85549 تاریخ ثبت اظهارنامه :1393/07/20 كود كشاورزی كلینوپتیلولیت با افزودنی معدنی و آلی مانند پودر زغال گیاهی لیگنیت و پودر مونت موریلونیت نام مالک/مالکین :مازیار مؤمنی شماره اظهارنامه :139350140003006821 شماره ثبت :85664 تاریخ ثبت اظهارنامه :1393/06/28 ساخت میكروكامپوزیت اوره- پلی فنل بعنوان كود اوره با رهایش هدفمند نام مالک/مالکین :حسین صباحی شماره اظهارنامه :139350140003002398 شماره ثبت :85878 تاریخ ثبت اظهارنامه :1393/03/08 ساخت دستگاه سرند كن ورمی كمپوست با قابلیت جدا سازی كود و كرم و تخم ان و سایر اشیا بدون صدمه زدن به ان ها نام مالک/مالکین :حجت اله رشیدی شماره اظهارنامه :38410046 شماره ثبت :33909 تاریخ ثبت اظهارنامه :1384/10/04 بیلچه چال كن كود درختان قابل نصب بر روی بیل مكانیكی تراكتور نام مالک/مالکین :عبداله بیات و حسن محمدی نژاد و مرکز مركز تحقیقات و آموزش كشاورزی و منابع طبیعی زنجان و مهدی طاهری و كریم مصطفوی شماره اظهارنامه :139350140003009708 شماره ثبت :86626 تاریخ ثبت اظهارنامه :1393/09/13 ساخت دستگاه تولید انواع باكتری ها برای تجزیه كانی كود بیولوژیكی نام مالک/مالکین :حمیدرضا طباخ شماره اظهارنامه :38308159 شماره ثبت :30814 تاریخ ثبت اظهارنامه :1383/08/23 كودی جای گزین كود اهن فسفات ها روی منیزیوم از تفاله سنگ نام مالک/مالکین :محمدرضا شریعتی پور شماره اظهارنامه :38404175 شماره ثبت :33692 تاریخ ثبت اظهارنامه :1384/04/14 تولید كود مایع آلی فراوری شده از پساب لبنی نام مالک/مالکین :امیرعظیم قلی زاده و امیرحسن قلی زاده شماره اظهارنامه :139450140003008039 شماره ثبت :88068 تاریخ ثبت اظهارنامه :1394/07/24 ساخت كود شیمیائی N-K -Z n نام مالک/مالکین :پژوهشگاه پژوهشگاه صنعت نفت شماره اظهارنامه :38011051 شماره ثبت :27828 تاریخ ثبت اظهارنامه :1380/11/17 كود زیستی - آنزیمی بر پایه باكتری های محرك رشد گیاه نام مالک/مالکین :میثم دولتی تپه رشت شماره اظهارنامه :139550140003003208 شماره ثبت :90592 تاریخ ثبت اظهارنامه :1395/03/20 تولید كود ارگانیك جایگزین كود شیمیایی نام مالک/مالکین :شرکت مجتمع فنی و مهندسی و تولیدی احسان البرز آمل سهامی خاص شماره اظهارنامه :139550140003005088 شماره ثبت :91251 تاریخ ثبت اظهارنامه :1395/04/31 كود زیستی تأمین كننده همزمان آهن و روی نام مالک/مالکین :رحیم نصرتی و پرویز اولیاء و محمدعلی ملبوبی و ابراهیم اسحقی شماره اظهارنامه :139450140003012380 شماره ثبت :89875 تاریخ ثبت اظهارنامه :1394/11/07 ساخت نانو ذرات ریز مغذی روی كلات شده به عنوان كود نام مالک/مالکین :وحید توللی و صادق رحمتی شماره اظهارنامه :139550140003009009 شماره ثبت :91576 تاریخ ثبت اظهارنامه :1395/07/28 گلخانه ی تمام اتوماتیك (مرحله ی داشت ) با قابلیت كود دهی و تنظیم PH، تكمیلی اختراع به شماره ی ثبت 88546 نام مالک/مالکین :اشكان فارسی شماره اظهارنامه :139550140003004365 شماره ثبت :90177 تاریخ ثبت اظهارنامه :1395/04/14 فرآیند تولید كود مایع آهن كلاته تركیب شده با جیبرلیك اسید نام مالک/مالکین :سیدعلی امامی شماره اظهارنامه :388110547 شماره ثبت :63703 تاریخ ثبت اظهارنامه :1388/11/17 دستگاه خرد كن غلطكی كود گاوی مرطوب نام مالک/مالکین :سازمان سازمان اتكا و جابر سلیمانی شماره اظهارنامه :139750140003002194 شماره ثبت :97414 تاریخ ثبت اظهارنامه :1397/03/12 كود كامل به صورت قرص جوشان حاوی آنتی استرس و آفتكش ، مخصوص گیاهان زینتی و آپارتمانی نام مالک/مالکین :شرکت كلات آهن بهاران سهامی خاص شماره اظهارنامه :139250140003008663 شماره ثبت :87876 تاریخ ثبت اظهارنامه :1392/09/26 تهیه كود مشتقات روی محلول در آب (Zinc - pro) نام مالک/مالکین :امیرحسین خوش گفتارمنش و عبدالرضا حاجی پور و نیره عرب شماره اظهارنامه :13915014000304569 شماره ثبت :78898 تاریخ ثبت اظهارنامه :1391/06/19 تولید كود ارگانیك بر پایه پسماند كشتارگاه های صنعتی نام مالک/مالکین :عزیز رسولی باقی شماره اظهارنامه :139250140003002655 شماره ثبت :81315 تاریخ ثبت اظهارنامه :1392/04/05 طراحی و تولید كود سولفات پتاسیم به روش تر نام مالک/مالکین :مهرداد رجبی شماره اظهارنامه :139250140003008594 شماره ثبت :81762 تاریخ ثبت اظهارنامه :1392/09/25 ساخت دستگاه پخش كن سانتریفوژ دستی و پشتی ویژه بذرو كود نام مالک/مالکین :سعادت ا‍ژدری جلودارلو و فرزاد ناصری مغانلو شماره اظهارنامه :139250140003001065 شماره ثبت :82368 تاریخ ثبت اظهارنامه :1392/02/11 تبدیل پسماند لبنی به كود نام مالک/مالکین :سیدمحمود مرتضوی و امیرعظیم قلی زاده شماره اظهارنامه :139250140003008649 شماره ثبت :82987 تاریخ ثبت اظهارنامه :1392/09/26 تولید نوعی كود مایع جهت مصارف كشاورزی نام مالک/مالکین :روح الله عباسی شماره اظهارنامه :390080820 شماره ثبت :73831 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/08/25 ساخت سیلنت جهت پوشش دهی كود اوره با پوشش گوگردی نام مالک/مالکین :شرکت شركت ملی صنایع پتروشیمی و شرکت شركت سهامی پتروشیمی خراسان - نام لاتین: و كورش اخلاقی شماره اظهارنامه :38610645 شماره ثبت :46270 تاریخ ثبت اظهارنامه :1386/10/24 ساخت ماشین بازیافت و تهیه كود طبیعی از شاخ و برگهای زائد نام مالک/مالکین :محمود متولی نیاسانی شماره اظهارنامه :388110120 شماره ثبت :63552 تاریخ ثبت اظهارنامه :1388/11/05 استفاده از پسماندهای گیاهی برای تولید كود بیو-نانو روی جهت تغذیه گیاهان نام مالک/مالکین :مریم حقیقی پوده و رضا ابوالقاسمی و موسی سلگی شماره اظهارنامه :139250140003012008 شماره ثبت :84224 تاریخ ثبت اظهارنامه :1392/12/20 دستگاه تریلر كوپاش و كود ریز كود خرد كن و بازه كش ثابت و كشوئی نام مالک/مالکین :عباس نژادحكم اله شماره اظهارنامه :38612525 شماره ثبت :47492 تاریخ ثبت اظهارنامه :1386/12/13 كود كلات آهن تا 15% به صورت یون های ازاد با تغییرات در ساختمان اتمی با فناوری نانو نام مالک/مالکین :بهروز عین اللهی شماره اظهارنامه :390030759 شماره ثبت :70795 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/03/24 سیستم تزریق كود محلول به آب در آبیاری سطحی نام مالک/مالکین :داود قنبریان و مجتبی براآنی دستجردی و سیدحسن طباطبایی شماره اظهارنامه :389060727 شماره ثبت :70245 تاریخ ثبت اظهارنامه :1389/06/24 ساخت قارچ - كود با خاصیت كنترل بیماری های گیاهی نام مالک/مالکین :صدیقه محمدی و ندا ناصری و راضیه محمدی شماره اظهارنامه :389070561 شماره ثبت :67500 تاریخ ثبت اظهارنامه :1389/07/19 ساخت كود كلات مس تا 17% بصورت یون های آزاد با تغییرات در ساختمان اتمی با فن آوری نانو نام مالک/مالکین :بهروز عین اللهی شماره اظهارنامه :390030760 شماره ثبت :70926 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/03/24 ساخت كود كلات آهن تا 10% به همراه 7یون (روی-مس -كلسیم منیزم-منگز پتاسیم و ازت) بصورت یون های آزاد با تغییرات در ساختمان اتمی با فن آوری نانو نام مالک/مالکین :بهروز عین اللهی شماره اظهارنامه :390030768 شماره ثبت :70927 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/03/24 دستگاه عمیق كار كود حیوانی و شیمیائی جامد به روش مكانیزه نام مالک/مالکین :مجید ایرانمنش پاریزی و بهرام شول شماره اظهارنامه :38212098 شماره ثبت :29594 تاریخ ثبت اظهارنامه :1382/12/18 شیوه مبارزه با آفات نباتی با استفاده از روغن ولك و شكارچیان طبیعی و غیره بدون استفاده از سم و كود شیمیایی نام مالک/مالکین :سید اسماعیل هاشمی اصفهانی شماره اظهارنامه :38408121 شماره ثبت :33070 تاریخ ثبت اظهارنامه :1384/08/11 دستگاه فرمانتور بهینه سازی شده برای تولید چای كمپوستی( كود مایع و ضد آفت) نام مالک/مالکین :مصطفی كشتكار و داود حسین پور و زهرا حسین پور شماره اظهارنامه :139250140003008039 شماره ثبت :86969 تاریخ ثبت اظهارنامه :1392/09/10 دستگاه تشخیص و هشدار سر ریز شدن آب كود نام مالک/مالکین :محمدرضا سلطانی و محمد رضا زادهوش و سید عماد الدین سجادی جزی شماره اظهارنامه :38502132 شماره ثبت :34830 تاریخ ثبت اظهارنامه :1385/02/09 دستگاه تولید كود ارگانیك نام مالک/مالکین :شرکت صنعتی خزر الكتریك سهامی خاص شماره اظهارنامه :139450140003011863 شماره ثبت :88927 تاریخ ثبت اظهارنامه :1394/10/27 ساخت كود بیولوژیك تقویتی كمپوست باروش غنی سازی و تجزیه از گردهای زیر فیلتر كارخانجات فولاد سازی به روش قوس الكتریكی + كاتالیزورهای خاص نام مالک/مالکین :سیدحسین دهقانی محمدآبادی شماره اظهارنامه :389100604 شماره ثبت :73050 تاریخ ثبت اظهارنامه :1389/10/18 تولید نانو كود تنش زدا با استفاده از ضایعات پلیمری نام مالک/مالکین :سحر مقدسی بروجنی و امیرحسین خوشگفتارمنش و فتح اله كریم زاده شماره اظهارنامه :390090754 شماره ثبت :73536 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/09/22 تولید كود پروتئین از ضایعات كشتارگاهی این محصول نام مالک/مالکین :احمد قدری - نام لاتین: - شماره اظهارنامه :38611298 شماره ثبت :46655 تاریخ ثبت اظهارنامه :1386/11/09 تولید گاز متان بوسیله كود حیوانی نام مالک/مالکین :یاسر جوهری كرقند - شماره اظهارنامه :38505482 شماره ثبت :32262 تاریخ ثبت اظهارنامه :1385/05/28 دستگاه حفر كانال در زمینهای كشاورزی جهت كود دادن به درختان كه بر روی تراكتور نصب می شود نام مالک/مالکین :علی علی حاج محمد شماره اظهارنامه :38608934 شماره ثبت :47283 تاریخ ثبت اظهارنامه :1386/08/26 تولید كود طبیعی مایع از گلوتن مایع (CSL) به روش هیدرولیز آنزیمی نام مالک/مالکین :شرکت ویوا كود سهامی خاص شماره اظهارنامه :139650140003007916 شماره ثبت :94891 تاریخ ثبت اظهارنامه :1396/07/09 روش وتجهیزات جهت تولید كود گرانولی نام مالک/مالکین :موسسه تحقیق و طراحی محصولات اوره و سنتز آلی اوتكریتو اكت سیونرنوئی ابسچستو (او ای او نیك) - نام لاتین:Otkrytoe Aktsionernoe Obschestvo Research and Design Institute of Urea and Organic Synthesis Products OAO NIIK شماره اظهارنامه :139350140003007525 شماره ثبت :86150 تاریخ ثبت اظهارنامه :1393/07/16 كود و آفت كش نانو - بیو نام مالک/مالکین :علیرضا عالیشاهی شماره اظهارنامه :13905014000300482 شماره ثبت :76638 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/09/05 سرند اتوماتیك برای جداسازی كود ورمی كمپوست نام مالک/مالکین :محمود جدی و حسین غفاری ستوبادی و میلاد جهانگیرپور شماره اظهارنامه :13915014000305034 شماره ثبت :77315 تاریخ ثبت اظهارنامه :1391/07/03 ساخت چوب پلاستیك با استفاده از الیاف لیگنوسلولزی كود گاوی نام مالک/مالکین :امان اله جعفری قلعه بیگ و علی بیات كشكولی شماره اظهارنامه :139250140003003776 شماره ثبت :81091 تاریخ ثبت اظهارنامه :1392/05/09 كود نیمه ارگانیك صنعتی (پاستوریزه استریل كنسانتره)هوشمند نام مالک/مالکین :محمدحسین محمدی شماره اظهارنامه :388110844 شماره ثبت :63727 تاریخ ثبت اظهارنامه :1388/11/28 طراحی و ساخت دستگاه كود پاش چند منظوره زراعی-باغی كودهای آلی و كمپوست نام مالک/مالکین :محمد گل خواه و رضا گل خواه شماره اظهارنامه :389090063 شماره ثبت :69075 تاریخ ثبت اظهارنامه :1389/09/02 دستگاه تولید كود گیاهی بوسیله تراشه های حاصل از هرس درختان نام مالک/مالکین :محمدرضا عزیزیان و مهران عزیزیان شماره اظهارنامه :31111111386046062 شماره ثبت :41929 تاریخ ثبت اظهارنامه :1386/04/19 كود طبیعی باز یافتی حاصل از ضایعات استخوانی جهت مصارف گیاهی و كشاورزی نام مالک/مالکین :مسعود بخش و جمشید غفرانی شماره اظهارنامه :38801492 شماره ثبت :58760 تاریخ ثبت اظهارنامه :1388/01/26 افزودن ماده ژلاتینی به كود آهسته رهش جهت كاهش آزاد سازی اوره نام مالک/مالکین :فرهاد باقری شماره اظهارنامه :38612575 شماره ثبت :48190 تاریخ ثبت اظهارنامه :1386/12/13 دستگاه تولید كود زیستی آكوافیتو نام مالک/مالکین :پدرام نبیری و محمدرضا داوری و مرجان ورمزیار شماره اظهارنامه :139350140003010122 شماره ثبت :87782 تاریخ ثبت اظهارنامه :1393/09/22 تولید كود برگ از ضایعات نخیلات نام مالک/مالکین :عباس رحمانیان شماره اظهارنامه :389100804 شماره ثبت :68795 تاریخ ثبت اظهارنامه :1389/10/25 تهیه نوعی كمپوست (كود الی گیاهی ) بنام ازوكمپوست نام مالک/مالکین :سیدعلی طیبی فرد شماره اظهارنامه :38611599 شماره ثبت :47449 تاریخ ثبت اظهارنامه :1386/11/17 دستگاه تهیه كود آلی (كمپوست) خانگی با استفاده از ضایعات مواد غذایی و گیاهی نام مالک/مالکین :حمید رضا پورعلاقمندان شماره اظهارنامه :38710993 شماره ثبت :70570 تاریخ ثبت اظهارنامه :1387/10/25 طراحی و ساخت كودكار نرخ متغیر با قابلیت افزودن كود متناسب با مساحت سایه انداز نام مالک/مالکین :محمد لغوی و وحید كبریایی زاده شماره اظهارنامه :390020664 شماره ثبت :70431 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/02/21 ارتقاء وكیفیت كود ورمی كمپوست و افزایش تولید كرم (نژاد (Eisenia foetida) با استفاده ار دستگاه الكتریكی به روش صنعتی نام مالک/مالکین :روح اله ابراهیمی و یاشار طیار و علیرضا ایران بخش شماره اظهارنامه :139250140003010419 شماره ثبت :85621 تاریخ ثبت اظهارنامه :1392/11/10 روش تولید كود مایع هوموسی از كمپوست زباله شهری نام مالک/مالکین :موسسه تحقیقات خاك وآب و سعید سماوات شماره اظهارنامه :38303217 شماره ثبت :30078 تاریخ ثبت اظهارنامه :1383/03/30 تولید كود مركب npkد به روش شیمیایی با استفاده از خاك معدنی فسفات نام مالک/مالکین :ابوالفضل حسینی و سیدجواد قطب شریف و فاطمه بصیر پور و مركز تحقیقات مركز تحقیقات آفت كشهای نباتی شماره اظهارنامه :38407203 شماره ثبت :33896 تاریخ ثبت اظهارنامه :1384/07/16 تولید كود كامل بدون استفاده از اسید فسفر یك و سوپر نام مالک/مالکین :محمود حدادی شماره اظهارنامه :38408111 شماره ثبت :33690 تاریخ ثبت اظهارنامه :1384/08/10 تولید كود آلی (ارگانیك ) از پوست و باقیمانده های چوبی از طریق تقویت و تسریع تخمیر بیولولوژیكی طبیعی با مواد افزودنی غیر شیمیایی نام مالک/مالکین :كامل یعقوبی شماره اظهارنامه :13915014000310648 شماره ثبت :87151 تاریخ ثبت اظهارنامه :1391/12/28 كود – سم كنترل كننده شبه قارچ های خاكزاد (soil born) نام مالک/مالکین :سیدعلی اكبر باقریان شماره اظهارنامه :139550140003005748 شماره ثبت :90346 تاریخ ثبت اظهارنامه :1395/05/14 تولید كود ارگانیك از فضولات مرغی نام مالک/مالکین :شرکت صنعتی خزرالكتریك سهامی خاص شماره اظهارنامه :139550140003005278 شماره ثبت :90495 تاریخ ثبت اظهارنامه :1395/05/04 كود زیستی و ژله ای گلستان 90 نام مالک/مالکین :محمدحسین ارزانش - شماره اظهارنامه :390070231 شماره ثبت :73845 تاریخ ثبت اظهارنامه :1390/07/09 دستگاه بذر و كود پاش سانتریفیوژ تركیبی و مستقل نام مالک/مالکین :حسین گل خواه و رضا گلخواه شماره اظهارنامه :139550140003008713 شماره ثبت :93523 تاریخ ثبت اظهارنامه :1395/07/19 تولید نانو پودر آهن تهیه شده از ضایعات صنایع فولاد بعنوان نانو كود نام مالک/مالکین :محمود عابدی خرسند شماره اظهارنامه :13915014000300344 شماره ثبت :76244 تاریخ ثبت اظهارنامه :1391/01/20 كود سم گیاهی سه‌كاره‌ی ضد باكتری، ضد قارچی و تقویت كننده خاك نام مالک/مالکین :امید عسكری و محمد نصری و شهرزاد علی اكبرزنجانی شماره اظهارنامه :139450140003002761 شماره ثبت :87832 تاریخ ثبت اظهارنامه :1394/03/13 ساخت مولتی كود ارگانیك از ضایعات كشاورزی نام مالک/مالکین :مهرداد حاجتی قلعه كلی شماره اظهارنامه :13915014000302710 شماره ثبت :78942 تاریخ ثبت اظهارنامه :1391/04/14 لینک های مفید

پر بازدید ترین مقالات

20211 7/9  21609  س1  21980 22601    22996...

«گیاهان دارویی در قرآن و حدیث»

بسم الله الرحمن الرحیم «گیاهان دارویی در قرآن و حدیث» علیرضا ...

زنيان - شاهي - کندر (دروس استاد ضیایی / 3)

بسم الله الرحمن الرحیم زنيان - شاهي - کندر دروس استاد ضی...

اهمیت دامداری و کشاورزی در قرآن کریم

بسم الله الرحمن الرحیم اهمیت دامداری و کشاورزی در قرآن کریم ...

سخنان مهم مقام معظم رهبری در"اهمیت حفظ محیط زیست و منابع طبیعی"

بسم الله الرحمن الرحیم سخنان مهم مقام معظم رهبری در"اهمیت حفظ...

تقویم شمسی

آذر ۱۳۹۸
ش ی د س چ پ ج
    تیر »
 123456789101112131415161718192021222324252627282930