ماه: شهریور ۱۳۹۸

«حیوان» در فقه اسلامی

بسم الله الرحمن الرحیم «حیوان» در فقه اسلامی حیوان، واژه ای عربی که بر هرگونه ذی روح اطلاق می شود و انسان را نیز، که او را حیوان ناطق می‌خوانند، در بر می گیرد. [۱] [۲] [۳] در منابع دینی و متون فقهی این واژه غالباً به موجود ذی روحِ فاقد خرد و تعقل اطلاق شده است که معادل آن در زبان فارسی کنونی جانور است.   فهرست مندرجات ۱ - تعریف حیوان ۲ - اقسام حیوان ۲.۱ - از لحاظ حلیت و حرمت ۲.۲ - از لحاظ طهارت ونجاست ۲.۳ - از لحاظ قبول و عدم قبول تذکیه ۳ - واژه حیوان در قرآن ۳.۱ - استعمال عام و خاص لفظ حیوان ۳.۲ - استعمال با توجه به ویژگی خاص ۳.۳ - برخی رسومِ جاهلی درباره حیوانات ۳.۴ - سفارش به تدبر در حیوانات ۳.۵ - استفاده از تماثیل حیوانات ۳.۶ - حمد و ثنای حیوانات دربرابر خدا ۴ - ریشه روایی سخن گفتن حیوانات ۵ - قدرت ادراک در حیوانات ۶ - احکام حیوانات در منابع فقهی ۶.۱ - شیر و تخم حیوانات ۶.۲ - سؤر حیوانات ۶.۳ - ادرار و مدفوع حیوانات ۶.۴ - نفقه حیوانات ۶.۵ - حق خیار حیوان ۶.۶ - عاریه حیوان ۶.۷ - شکار حیوانات ۶.۸ - شکار حیوان با حیوانات ۶.۹ - حیوان گمشده ۶.۱۰ - جنایت حیوانات ۷ - حقوق حیوانات در اسلام ۷.۱ - شرایط کشتن حیوانات ۷.۲ - حفاظت از جان حیوانات ۷.۳ - مهربانی و ملاطفت با حیوانات ۷.۴ - رسیدگی به حال حیوانات ۸ - رویکرد حقوقی و فلسفی معاصر به حیوان ۸.۱ - نگاه ابزاری به حیوانات ۸.۲ - نگاه ادراک مدارانه به حیوانات ۸.۳ - جایگاه حیوانات درسیستم‌های حقوقی ۹ - حمایت از حقوق حیوانات در ایران ۱۰ - فهرست منبع ها ۱۱ - پانویس ۱۲ - منابع تعریف حیوان به هر موجود جاندار- اعم از انسان و غیر انسان- حیوان اطلاق می‌شود. لیکن کاربرد رایج و عمومی آن، موجود زنده غیر انسان است که در اینجا همین معنا مورد نظر است. اقسام حیوان حیوانات به لحاظ نوع به دریایی و خشکی ، پرنده و غیر پرنده، دارای خون جهنده و خون غیرجهنده و به‌ لحاظ حکم به حلال گوشت و حرام گوشت، پاک و نجس، قابل تذکیه و غیر قابل تذکیهتقسیم می‌شوند. ← از لحاظ حلیت و حرمت بنابر قول مشهور تمامی حیوانات دریایی- جز ماهی فلس دار بنابر مشهور و نیز میگو و پرنده دریایی- حرام‌ اند. [۴] [۵] حیوانات خشکی به پرندگان، چارپایان و حشرات تقسیم می‌شوند. پرندگان حرام گوشت سه نوع اند: چنگال داران، مسخ شدگان و خبائث. چارپایان حرام گوشت نیز چند نوع‌اند: درندگان، مانند شیر و پلنگ ( درنده) و مسخ شدگان، نظیر فیل ، خرگوش، بوزینه ،خوک، جوجه تیغی و سوسمار (مسوخ). برخی حیوانات، هچون گرگ و خرس تحت هر دو عنوان درندگی و مسخ می‌گنجند. کانگرو،سنجاب ، سمور ، خز و هر حیوان خبیث حرام‌ اند. [۶] گاو، گوسفند و شتر اهلی و نیز گاو ، گوسفند، بز، گورخر ، آهو و گوزن وحشی حلال‌اند. اسب، قاطر و الاغ نیز حلال گوشتند ولی بنابر مشهور خوردن گوشت آنها مکروه است. [۷] [۸] انواع حشرات که در زیر زمین لانه دارند، مانند موش ، عقرب ، مار و رتیل حرام‌اند. همچنین حشراتی مانند عنکبوت ، پشه و مگس . [۹] حیوان حلال گوشتی که از مدفوع انسان تغذیهمی‌کند، گوشتش حرام و مدفوع و ادرار آن نجس است ( نجاست خواری).لیکن با استبراء پاکمی‌شود. [۱۰] همچنین گوشت حیوانی که انسان آن را وطی کرده حرام می‌گردد. ( آمیزش با حیوان) ← از لحاظ طهارت ونجاست همه حیوانات دریایی و خشکی جز سگ و خوک غیر دریایی پاکند [۱۱] [۱۲] ( نجاسات). ← از لحاظ قبول و عدم قبول تذکیه حیوانات حلال گوشت، تذکیه پذیر و حیوانات نجس العین تذکیه ناپذیرند. در حیوانات حرام گوشت، مسئله اختلافی است. واژه حیوان در قرآن واژه حیوان در قرآن تنها یک بار [۱۳] و به معنای زندگی حقیقی به کار رفته که ناظر بر جهان آخرت است اما انواع حیوان، به معنای رایج آن، به دفعات در قرآن ذکر شده است. پنج سوره از قرآن، به دلیل ذکر نام پنج نوع حیوان در آن ها، به همین نام خوانده شده است: بَقَره (گاو)، نَحل (زنبور)، نَمْل (مورچه)، عنکبوت و فیل. افزون بر آن، در آیات زیادی درباره حیوانات سخن گفته شده است. ← استعمال عام و خاص لفظ حیوان گاه با واژه های عام مانند اَنْعام (که سوره ای نیز به این نام است)، بَهیمَة الاَنْعام، دابَّه، دَوابّ و طَیر [۱۴] [۱۵] [۱۶] [۱۷] [۱۸] [۱۹] [۲۰] [۲۱] [۲۲] [۲۳] [۲۴] و گاه با ذکر یکی از انواع حیوان؛ از جمله: بَقَر/ بَقَره، [۲۵] [۲۶] غَنَم (گوسفند)، [۲۷] [۲۸] حِمار/ حَمیر (الاغ)، [۲۹] [۳۰] کلْب (سگ)، [۳۱] خِنْزیر (خوک)، [۳۲] [۳۳] ذِئب (گرگ)، [۳۴] قِرَدَة (بوزینگان)، [۳۵] [۳۶] حُوت (ماهی)، [۳۷] [۳۸] جَراد (ملخ)، [۳۹] ذُباب (مگس)، [۴۰] غُراب (کلاغ) [۴۱] و هدهد. [۴۲] ← استعمال با توجه به ویژگی خاص برخی حیوانات که متناسب با بعضی ویژگی هایشان اسامی متعددی در زبان عربی دارند، نیز درقرآن نام برده شده اند، مثلا برای شتر واژه های اِبِل، [۴۳] جَمَل، [۴۴] ناقَه، [۴۵] بَعیر، [۴۶] [۴۷] هیم [۴۸] و عِشار [۴۹] به کار رفته است. ← برخی رسومِ جاهلی درباره حیوانات در قرآن از برخی رسومِ پیش از اسلام درباره حیوانات انتقاد شده است. از جمله بریدن گوشچهارپایان به نشان این‌که آن‌ها نصیب بت ها شده اند، تخصیص برخی حیوانات اهلی به خدایان، و قائل شدن به تحریم‌هایی در استفاده مشروع از برخی حیوانات اهلی. [۵۰] [۵۱] [۵۲] ← سفارش به تدبر در حیوانات خداوند در آیات متعددی انسان‌ها را به تدبر در خلقت حیوانات فرا خوانده و آن‌ها را نشانه هایقدرت، حکمت و رحمت خود دانسته است [۵۳] [۵۴] [۵۵] [۵۶] [۵۷] [۵۸] . در بعضی آیات نیز به فواید حیوانات مانند تهیه خوراک و پوشاک انسان و سواری دادن آن اشاره شده است. [۵۹] [۶۰] [۶۱] [۶۲] [۶۳] [۶۴] [۶۵] در تعدادی از داستان های قرآنی، حیوانات نقش آفرین هستند از جمله در داستان های ابراهیمخلیل و چهار مرغ، [۶۶] مور و سلیمان، [۶۷] هدهد و سلیمان [۶۸] و پرندگانی خاص و اصحاب فیل. [۶۹] ← استفاده از تماثیل حیوانات در بعضی تمثیل های قرآنی از حیوانات و ویژگی های آنان استفاده شده است، از جمله تشبیهکافران به حیواناتی که مفهوم و حقیقت سخنان صاحب خود را ــ که آنان را با دلسوزی از بیراههرفتن باز می دارد ــ درک نمی‌کنند، [۷۰] تشبیه یکی از عالمان دنیا طلب از امت های پیشین ــ که با وجود عرضه شدن آیات و معارف الهی به او از هوا و هوس پیروی کرد ــ به سگ که پیوستهدهانش را باز می کند و زبان بیرون می آورد، [۷۱] تشبیه کسانی که برای خود اولیایی غیر از خدابرگزیده اند، به عنکبوت که سست ‌ترین خانه‌ها را دارد، [۷۲] و هم گونی آن دسته از پیروان ادیان الهی که مکلف به عمل به کتاب آسمانی خود بودند ولی حق آن را ادا نکردند، به دراز گوشانیکه کتاب حمل می کنند اما بهره ای نمی‌برند. [۷۳] ← حمد و ثنای حیوانات دربرابر خدا در آیاتی از قرآن از حمد و تسبیح همه موجودات عالَم، از جمله حیوانات، در برابر خداوند سخن به میان آمده است. [۷۴] [۷۵] [۷۶] [۷۷] مفسران درباره حقیقت تسبیح حیوانات آرای مختلفی دارند. به نظر برخی، تسبیح حیوانات عبارت است از دلالت داشتن خلقت آن‌ها بر وحدانیت خدا و صفات او، اما به نظر گروهی دیگر، اطلاق لفظ تسبیح حقیقی و منظور، تسبیح به قول است. [۷۸] [۷۹] [۸۰] [۸۱] در احادیث نیز به حمد و تسبیح حیوانات برای خداوند اشاره شده است. [۸۲] [۸۳] [۸۴] همچنین مفسران ضمن تفسیر آیه ای که مطابق آن سلیمان پیامبر، فهم سخن پرندگان (منطق الطیر) رافضل پروردگار بر خود دانسته است، [۸۵] قدرت تکلم در حیوانات و چگونگی آن را بررسی کرده اند. [۸۶] [۸۷] [۸۸] [۸۹] ریشه روایی سخن گفتن حیوانات در احادیث هم مطالبی دالّ بر نطق حیوانات وجود دارد و حتی برای هریک از آن‌ها سخنی شعارمانند نقل شده است. [۹۰] [۹۱] [۹۲] [۹۳] افزون بر این مفسران از آیه ۳۸ سوره انعام («هیچ جنبده ای در زمین نیست و نه پرنده ای که به دو بالش بپرد مگر آن‌که امت‌هایی همانند شما هستند... سپس به سوی پروردگارشان برانگیخته می‌شوند»)، این گونه برداشت می‌کنند که حیوانات نیزحشر و قیامت دارند. [۹۴] [۹۵] در پاره ای روایات هم به برخی ادراکات حیوان، از جمله درک خالق و درک رازقیت الهی، اشاره شده است. [۹۶] [۹۷] [۹۸] [۹۹] قدرت ادراک در حیوانات مجموع این موارد بیانگر آن است که ادراک حیوان فراتر از امری غریزی و ناشی از نوعی فهم و مرتبه ای از شعور، هر چند کاملا متفاوت با شعور انسانی، دانسته شده است. شاید مبنای اثباتحق برای حیوان در اسلام همین نکته باشد. در آثار فقهی تعابیری چون «لِلحیوان حُرمَة فی نفسه» که دلالت بر حرمت و احترام ذاتی حیوان دارد، زیاد به کار رفته است. [۱۰۰] [۱۰۱] [۱۰۲] امامان شیعه علیهم السلام در مواردی برای بیان عظمت آفرینش و آفریدگار به اسرار و شگفتی های خلقت حیوانات ارجاع داده اند. [۱۰۳] [۱۰۴] افزون بر این، احادیث فراوانی درباره مسائل مربوط به حیوانات وجود دارد که مبنای احکام آن‌ها در باب های متعدد فقهی قرار گرفته است. روایاتزیادی نیز چگونگی رفتار انسان ها با حیوانات را تبیین کرده اند. احکام حیوانات در منابع فقهی در منابع فقهی، احکام حیوانات در ابواب مختلفی بیان شده است، که عبارت اند از: نجس بودن بعضی حیوانات مانند سگ و خوک؛ معیار پاک بودن مواردی چون خون وعرق حیوانات؛ وجوب پرداخت زکات در چهارپایانِ سه گانه (شتر، گاو و گوسفند) و شرایط آن؛ شرایط معتبر در قربانی حج؛ ممنوع بودن ایذاء و شکار حیوانات در حالت احرام؛ احکام خرید و فروش حیوان، خیار حیوان؛ اجاره کردن حیوان؛ احکام صید و شکار و شرایط حلال بودن حیوان شکار شده؛ احکام ذبح حیوانات و حکم پوست آنها؛ طبقه بندى حیوانات به سه گروه اصلی زمینی، دریایی و پرندگان برای بازشناسی حیوانات حرام گوشت از حلال گوشت؛ احکام حیوان گمشده؛ بررسی حکم ضَمانِ ناشی از فعلِ حیوان که موجب وارد آمدن خسارت به دیگران شده باشد؛ حکم پیوند عضوی از حیوان به انسان؛ وجوب نفقه حیوان؛ و احکام جنایت بر حیوان شامل مواردی چون اتلاف (نابودکردن) حیوان و وارد کردن آسیب بدنی به او که بسته به مواردی چون نوع جنایت و نوع حیوان، احکام متفاوتی دارد که به اختصار به برخی از آن ها می پردازیم. ← شیر و تخم حیوانات حلیت و حرمت و نیز طهارت و نجاست شیر و تخم حیوان، تابع‌ خود حیوان است. بنابراین، تخم و شیر حیوان نجس، نجس و تخم و شیر حیوان حرام گوشت، حرام و حلال گوشت، حلال است. ← سؤر حیوانات سؤر حیوان نجس العین، نجس و سؤر حیوان پاک ، حتی حرام گوشت و مسخ شده بنابر مشهورپاک است. خوردن سؤر حیوان حرام گوشت جز گربه مکروه است. همچنین بنابر مشهور خوردن سؤر حیواناتی که گوشتشان مکروه است. [۱۰۵] [۱۰۶] ← ادرار و مدفوع حیوانات ادرار و مدفوع حیوان حلال گوشت، مانند گاو و گوسفند و نیز بنابر مشهور حیوانی که گوشتش مکروه است، مانند اسب ، پاک [۱۰۷] و ادرار و مدفوع حیوان حرام گوشتِ دارای خون جهنده نجس است. [۱۰۸] در طهارت و نجاست ادرار و مدفوع پرندگان و حیوانات حرام گوشتی که خون جهنده ندارند اختلاف است. مشهور در پرندگان، نجاست و در حیواناتی که خون جهنده ندارند، طهارت است. [۱۰۹] [۱۱۰] ← نفقه حیوانات نفقه حیوان- اعم از حلال گوشت و حرام گوشت- بر مالک آن واجب است. مقدار آن بستگی بهنیاز حیوان دارد. در صورت خود داری مالک از نفقه، حاکم او را به یکی از سه امر مجبور می‌کند: نفقه، فروختن و کشتن. [۱۱۱] ← حق خیار حیوان کسی که حیوانی خریده است بنابر مشهور تا سه روز حق فسخ معامله را دارد ( خیار حیوان). ← عاریه حیوان عاریه دادن حیوان دارای منفعت، همچون گوسفند برای استفاده از شیر آن- که به آن منحه گفته می‌شود- جایز است. هرچند برخی در صدق عنوان عاریه بر آن اشکال کرده وآن را نوعی اباحهدانسته‌اند. [۱۱۲] ← شکار حیوانات شکار حیوان وحشی جایز است [۱۱۳] مگر حیوانات غیر دریایی در حرم [۱۱۴] [۱۱۵] . این حرمتبرای محرم ( احرام) مطلقاً ثابت است.چه در حرم و چه خارج از حرم. [۱۱۶] ملاک در تشخیص حیوان دریایی و خشکی در صورت مشتبه شدن، محل تخم گذاری یا بچه زایی آن است. بنابر این، حیوانی که دو زیستی است اگر تخم گذاری یا بچه زایی آن در دریا باشد، حیوانِ دریایی و اگر در خشکی باشد، حیوان خشکی محسوب می‌شود. [۱۱۷] ← شکار حیوان با حیوانات شکار با سگ شکاری که برای شکار آموزش دیده، جایز و شکاری که توسط آن کشته می‌شودحلال است. شکار با سایر حیوانات شکاری (حیوان شکاری)، اعم از پرنده ، مانند باز و عقاب و غیر پرنده، مانند پلنگ و یوزپلنگ در صورتی که شکار توسط حیوان کشته شود، بنابر قول مشهورحلال نیست ( آلات صید). ← حیوان گمشده گرفتن حیوان گمشده که از آن به ضاله تعبیر می‌شود، در غیر آبادی با شرایطی جایز است. ← جنایت حیوانات نگهداری و مهار کردن حیوان مهاجم- که به دیگران حمله می‌کند، مانند سگ هاری که گازمی‌گیرد یا قاطری که لگد می‌زند- بر صاحبش واجب است و در صورت اهمال، ضامن جنایت آن است و اگر کسی در مقام دفاع از جان یا مال خود در برابر چنین حیوانی، آسیبی به آن برساند، ضامن نیست. امّا اگر آسیب جنبه دفاعی نداشته، بلکه به انگیزه‌ای دیگر (مثلا انتقام) صورت گرفته باشد، آسیب زننده ضامن است. [۱۱۸] در دوران معاصر، فقها به بررسی مواردی چون حکم استفاده از حیوانات برای پژوهش های درمانی و دارویی و ضرورت رعایت معیارهای اخلاقی [۱۱۹] [۱۲۰] [۱۲۱] و شبیه سازی حیوانات پرداخته اند. حقوق حیوانات در اسلام در احادیث و به تبع آن در متون فقهی احکام بسیاری در حمایت از حیوانات وارد شده و در روایتی، از این قوانینِ حمایتی تعبیر به حقوق شده است («لِلدابّة علی صاحبها ستّة او سبعة حقوق» [۱۲۲] . مطابق قوانین اسلام حیوانات حق حیات دارند. در متون فقهی بر این حق و تقدّم حفظ جان حیوان بر حفظ اشیا تأکید شده است. [۱۲۳] [۱۲۴] [۱۲۵] [۱۲۶] [۱۲۷] همچنین به نظر فقها چنانچه شخصی مقدار محدودی آب برای وضو داشته باشد و حیوان یا حیوانات او تشنه باشند، باید آب را به آن‌ها بدهد و خود تیمم کند، [۱۲۸] [۱۲۹] [۱۳۰] [۱۳۱] [۱۳۲] لذا فقهاء وجه جواز تیمم را لزوم حفظ مال ــ یعنی حیوانی که ملک انسان است ــ دانسته‌اند نه حفظِ نَفْسِ محترم [۱۳۳] . ← شرایط کشتن حیوانات در احادیث متعددی کشتن بی هدف حیوانات نهی شده و این کار موجب عذاب الهی و مؤاخذه در روز قیامت دانسته شده است [۱۳۴] [۱۳۵] [۱۳۶] [۱۳۷] مگر این‌که حیوانی بخواهد به انسان آزاررساند که در این صورت نیز بایستی به دفاع بسنده کرد. [۱۳۸] [۱۳۹] [۱۴۰] در باب ذبح حیوانات نیز احکام و آداب زیادی، برای کمتر رنج کشیدن حیوان وجود دارد، از جمله: ذبح نکردن حیوان در شب که هنگام آرامش و استراحت اوست، رعایت تیز بودن چاقو و نشان ندادن آن به حیوان، و ناپسند بودن ذبح حیوان در مقابل حیوانی دیگر. [۱۴۱] [۱۴۲] [۱۴۳] [۱۴۴] برپایه آموزه های اسلام شکار حیوانات به صورت مطلق جایز نیست و مطابق احادیث و آرای فقها شرایطی برای شکارچی و وسیله شکار لازم است. همچنین صید و شکار حیوان از رویهوسرانی جایز نیست و سفر برای این گونه صید و شکار، سفر معصیت است که احکام نماز وروزه مسافر بر آن مترتب نمیشود. [۱۴۵] [۱۴۶] ← حفاظت از جان حیوانات مطابق احادیث و متون فقهی، نفقه حیوان (شامل مواردی چون آب و غذا و مکان مناسب برای نگهداری) بر صاحب حیوان واجب است. نفقه اندازه معینی ندارد و مقدار و کیفیت آن تابع نیازحیوان است که با اختلاف زمان‌ها و مکان ها تفاوت می کند. تهیه دارو برای حیوان مریض نیز جزو نفقات اوست. [۱۴۷] [۱۴۸] [۱۴۹] [۱۵۰] به گفته فقها در شرایط خاص برای حفظ جان حیوان، همانند انسان، غصب غذا یا نخ جراحی برای استفاده در مداوا جایز است. [۱۵۱] [۱۵۲] [۱۵۳] [۱۵۴] در احادیث و منابع فقهی چاق بودن حیوان تحت تملک، از نشانه های مروّت صاحب آن شمرده شده و بر تمیز نگهداشتن بدن حیوان، غذا و مکان نگهداری او تأکید شده است. [۱۵۵] [۱۵۶] [۱۵۷] [۱۵۸] ← مهربانی و ملاطفت با حیوانات مهربانی و ملاطفت با حیوانات و رسیدگی به آنان نیز مورد تأکید است [۱۵۹] [۱۶۰] [۱۶۱] [۱۶۲] و در این زمینه رعایت نکاتی توصیه شده است از جمله: رعایت توان و طاقت حیوان و کار نکشیدن بیش از حد از او؛ رعایت حال حیوانی که به سن پیری رسیده است و توان کار ندارد؛ رعایت احوال حیوانی که نوزاد دارد؛ لزوم حمایت از حیوان آزار دیده ونجات آن؛ ممنوعیت تازیانه زدن به حیوان، جز در موارد معین که در این صورت نیز تازیانه زدن بهصورت آن نهی شده است؛ ممنوعیت توهین و لعن به آن؛ داغ نگذاشتن بر صورت حیوان؛ و نهی ازعقیم کردن حیوان. [۱۶۳] [۱۶۴] [۱۶۵] [۱۶۶] [۱۶۷] [۱۶۸] [۱۶۹] [۱۷۰] ← رسیدگی به حال حیوانات رسیدگی به حیوان، تنها بر عهده مالک او نیست و بر این نکته تصریح شده که چنانچه مالک ازانفاق بر حیوان خود امتناع ورزد حاکم شرع وی را بر این کار مجبور می کند و در صورت لزوم، حکمبه رسیدگی به حیوان و تأمین هزینه آن از دارایی مالک را میدهد. [۱۷۱] [۱۷۲] [۱۷۳] [۱۷۴] لزوم رسیدگی به حیوان تا اندازه ای تأکید شده است که حتی نهی مالک حیوان، آن را ساقط نمی‌کند. زیرا حیوان موجودی ذی روح است و نجات او از هلاکت در زمره حقوق الهی است که با نهی مالک آن ساقط نمی گردد. [۱۷۵] [۱۷۶] همچنین بر رسیدگی به احوال حیوانی که گم شده یا از سوی صاحبش رها شده تأکید شده است. در احادیث زیادی به استحباب نگهداری برخی حیوانات تصریح و از نگهداشتن بعضی حیوانات نهی شده است. [۱۷۷] [۱۷۸] [۱۷۹] [۱۸۰] [۱۸۱] رویکرد حقوقی و فلسفی معاصر به حیوان فیلسوفان و حقوق دانان معاصر دو رویکرد متفاوت درباره بهره برداری از حیوانات (مانند خوردن،شکار کردن، استفاده از آن‌ها در ورزش، تفریح و تحقیقات) دارند. ← نگاه ابزاری به حیوانات به نظر بیش‌تر آنان، حق فقط درباره انسان، که تکلیف دارد، معنا پیدا میکند، نه حیوانات. پس بهره برداری از آن‌ها مجاز است، اما باید بدون آسیب رساندن و آزار دادنِ غیر ضروری باشد، از این روتشریح حیوان زنده و شکار بی رویه جایز نیست. ← نگاه ادراک مدارانه به حیوانات برخی دیگر با رد نظریه اصالت سودمندی و نگاه ابزاری به حیوانات، آنها را دارای مرتبه ای ازاحساس، ادراک، آگاهی و اراده و در نتیجه دارای شخصیت حقوقی دانسته اند که باید با آن‌هاهمزیستی اخلاقی داشت و نباید از آن‌ها فقط به عنوان دارایی، غذا، لباس، وسیله تحقیقات وسرگرمی، حتی با هدف حفظ منافع انسانی، استفاده کرد. چرا که مصالح حیوانات هم پایه مصالح انسان هاست. حقوق حیوانات به این معنا تا قرن دوازدهم/ هجدهم مطرح نشده بود. اوج شکوفایی این نظریه از اواخر قرن بیستم، به ویژه پس از انتشار کتاب « آزاد سازی حیوانات » بوده است. حقوقدانانی که حامی نظریه حقوق حیوانات هستند، وضع قوانین حمایتی را ناکافی دانسته و بهضرورت اعطای شخصیت حقوقی به حیوانات پافشاری کرده اند. با این حال این نظریه در عمل، بیشتر به صورت جنبش هایی در حمایت از حیوانات و کاستن از درد و رنج آن‌ها ظاهر شده است. جنبش های حقوق حیوgt;انات، معمولا به شکل گروه ها و انجمن هایی در حمایت از نوع خاصی از حیوانات، مانند حیوانات آزمایشگاهی، خزدار یا حیواناتِ در قفس، فعالیت می کنند [۱۸۲] [۱۸۳] [۱۸۴] [۱۸۵] در ایران نیز چند انجمن غیر دولتی حمایت از حیوانات فعال اند. ← جایگاه حیوانات درسیستم‌های حقوقی حیوانات در بیش‌تر سیستم های حقوقی جهان، که معمولا شامل دو بخش اموال و اشخاص می شوند، در شمار اموال، منبع درآمد و ثروت و ابزاری در دست اشخاص که دارای حقوق و وظایف اند، به حساب آمده اند. البته برای جلوگیری از برخورد غیر اخلاقی و پیشگیری از آسیب زدن به این موجوداتِ دارای ادراک، محدودیت هایی در استفاده و نگهداری از آن‌ها در قوانین اعمال میشود. این قوانین حمایتی برقراری تعادل میان مصالح و نیازهای انسان ها و حیوانات را درنظر می گیرد و بر پایه ضرورت های اخلاقی و قانونی استوار است. با این حال هنوز هم در بیش‌تر دادگاه ها رفتارهای ظالمانه با حیوانات با هدف مشروع و قانونی،بازخواست نمی شود و فقط تحمیل بدون ضرورتِ زیان به حیوان یا کشتن آن (به دلیل اتلاف مال و کاستن از ثروت عمومی)، به منظور حفظ منافع انسان ها و نه حمایت از حیوانات ممنوع شده است. مثلا عقیم کردن حیوانات بدون بی هوشی با وجود ایجاد درد بسیار برای حیوان، جرممحسوب نمی شود، در حالی که غذا ندادن و در نتیجه کشتن بدون دلیل حیوان جرم است [۱۸۶] [۱۸۷] [۱۸۸] [۱۸۹] . حمایت از حقوق حیوانات در ایران در ایران تاکنون قانون جامعی برای حمایت از حیوانات تصویب نشده است، اما مقررات پراکنده ای در این زمینه وجود دارد که عبارتند از: قانون شکار و صید مصوب ۱۳۴۶ش (که چند بار تغییر کرده است)؛ مواد ۲۰۲ تا ۲۰۵، ۳۵۷ تا ۳۶۲، ۶۷۹ و ۶۸۰ قانون مجازات اسلامی درباره جزای اتلاف حیوانات؛ ضمان خسارت های حیوان و دیهجنایت بر حیوان؛ قانون حفاظت و بهره برداری از منابع آبزی مصوب ۱۳۷۴ش، که مقرراتی در زمینه صید آبزیان دارد؛ و مصوبه شورای عالی حفاظت محیط زیست در ۱۳۷۹ش، که بهای جانورانوحشی را از لحاظ مطالبه ضرر و زیان تعیین کرده است. همچنین در قانون مدنی، مقررات ویژه ای در معاملات حیوان و نیز تلف و خسارت حیوانات پیش بینی شده است، از جمله در مادّه ۳۵۸ در بیع حیوان، مادّه ۳۹۸ در خیار حیوان، مادّه ۵۰۷ تا ۵۱۱ در اجاره حیوان، مادّه ۲۳۰ در تلف حیوانِ متعلق به دیگری و مادّه ۳۳۴ در خسارت حیوان. ایران به تعدادی از کنوانسیون های حمایت و حفاظت از حیوانات پیوسته است. [۱۹۰] [۱۹۱] [۱۹۲] [۱۹۳] [۱۹۴] فهرست منبع ها (۱) علاوه بر قرآن. (۲) ابن جوزی، زادالمسیر فی علم التفسیر، چاپ محمدبن عبدالرحمان عبدالله، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷. (۳) ابن حنبل، مسند الامام احمدبن حنبل، بیروت: دارصادر. (۴) ابن سعید، الجامع للشرائع، قم ۱۴۰۵. (۵) ابن قدامه، المغنی، چاپ افست بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳. (۶) ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، بیروت ۱۴۱۲. (۷) ابن منظور، لسان العرب. (۸) زکریا بن محمد انصاری، فتح الوهاب بشرح منهج الطلاب، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۸. (۹) قوانین و احکام ایران، مجموعه قوانین و مقررات حفاظت محیط زیست، تدوین: دفتر حقوقی و امور مجلس، تهران ۱۳۷۹ش. (۱۰) مرتضی بروجردی، المستند فی شرح العروة الوثقی: الصلاة، تقریرات درس آیت الله خویی، در موسوعة الامام الخوئی، ج ۲۰، قم: مؤسسة احیاء آثارالامام الخوئی، ۱۴۲۶/۲۰۰۵. (۱۱) منصوربن یونس بهوتی حنبلی، کشّاف القناع عن متن الاقناع، چاپ محمدحسن شافعی، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۷. (۱۳) احمد بن حسین بیهقی، السنن الکبری، بیروت: دارالفکر. (۱۴) محمدبن عیسی ترمذی، سنن الترمذی و هوالجامع الصحیح، چاپ عبدالوهاب عبداللطیف، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳. (۱۵) توحید المفضّل، املاء الامام ابی عبدالله الصادق علیه‌السلام علی المفضّل بن عمر الجعفی، علق علیه کاظم مظفر، بیروت: مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳/۱۹۸۳. (۱۶) حرّعاملی، وسائل الشیعة. (۱۷) محمدبن محمد حطاب، مواهب الجلیل لشرح مختصر خلیل، چاپ زکریا عمیرات، بیروت ۱۴۱۶/۱۹۹۵. (۱۸) خلیل بن احمد، کتاب العین، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم ۱۴۰۹. (۱۹) سیوطی، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور. (۲۰) محمد شوکانی، فتح القدیر، بیروت: داراحیاءالتراث العربی. (۲۱) زین الدین بن علی شهیدثانی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، قم ۱۴۱۳ـ۱۴۱۹. (۲۲) طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن. (۲۳) طبرسی، مجمع البیان فی تفسیرالقرآن. (۲۴) فخرالدین بن محمد طریحی، مجمع البحرین، چاپ احمد حسینی، تهران ۱۳۶۲ش. (۲۵) طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن. (۲۶) حسن بن یوسف علامه حلّی، قواعدالاحکام، قم ۱۴۱۳ـ۱۴۱۹. (۲۷) حسن بن یوسف علامه حلّی، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، مشهد ۱۴۱۲ـ۱۴۲۴. (۲۸) علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، نهج البلاغة، چاپ صبحی صالح، قاهره ۱۴۱۱/۱۹۹۱. (۲۹) محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، قم ۱۳۸۰ش. (۳۰) محمدبن عمر فخررازی، التفسیر الکبیر، قاهره، چاپ افست تهران. (۳۱) کلینی، الکافی. (۳۲) علی بن حسام الدین متقی، کنزالعُمّال فی سنن الاقوال و الافعال، چاپ بکری حیانی و صفوة سقا، بیروت ۱۴۰۹/۱۹۸۹. (۳۳) مجلسی، بحارالانوار. (۳۴) جعفربن حسن محقق حلّی، المعتبر فی شرح المختصر، ج ۱، قم ۱۳۶۴ش. (۳۵) محمدنجیب مطیعی، التکملة الثانیة، المجموع: شرح المُهَذّب، در یحیی بن شرف نووی، المجموع: شرح المُهَذّب، ج ۱۳ـ۲۰، بیروت: دارالفکر. (۳۶) احمدبن محمد مقدس اردبیلی، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، چاپ مجتبی عراقی، علی پناه اشتهاردی، و حسین یزدی اصفهانی، قم، ج۱۰، ۱۴۱۲، ج ۱۱، ۱۴۱۴. (۳۷) ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، گردآوری ابوالقاسم علیان نژادی، قم ۱۳۸۵ش. (۳۹) حسینعلی منتظری، احکام پزشکی: مطابق با فتاوای فقیه عالیقدر حضرت آیت الله العظمی منتظری، تهران ۱۳۸۱ش. (۴۰) محمدحسن بن باقر نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت ۱۹۸۱. (۴۱) یحیی بن شرف نووی، المجموع: شرح المُهَذّب، بیروت: دارالفکر. (۴۲) استفان باستاک، باغ وحش و حقوق حیوانات: اخلاق از حیوانات نگهداری، لندن ۲۰۰۴. (۴۳) جردن کورنات، حیوانات و قانون، سانتا باربارا، کالیفرنیا، ۲۰۰۱. (۴۴) دایرة المعارف حقوق و سلامت حیوانات، وست پورت ۱۹۹۸. (۴۵) لیزا یانت، حقوق حیوانات، نیویورک ۲۰۰۴. پانویس ۱. ↑ خلیل بن احمد، کتاب العین، ذیل حی، چاپ مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی، قم ۱۴۰۹. ۲. ↑ ابن منظور، لسان العرب، ذیل حی. ۳. ↑ فخرالدین بن محمد طریحی، مجمع البحرین، ذیل «حی»، چاپ احمد حسینی، تهران ۱۳۶۲ش. ۴. ↑ جواهر الکلام ج۳۶،ص ۲۴۱- ۲۴۳.     ۵. ↑ مستند الشیعة ج۱۵،ص ۵۹- ۶۶.     ۶. ↑ جواهرالکلام ج۳۶،ص۲۹۷.     ۷. ↑ جواهرالکلام ج۳۶،ص ۲۶۴- ۲۶۵.     ۸. ↑ جواهرالکلام ۳۶،ص ۲۹۴.     ۹. ↑ جواهرالکلام ج۳۶،ص۲۹۶.     ۱۰. ↑ جواهرالکلام ج۳۶،ص ۲۷۱- ۲۷۳.     ۱۱. ↑ جواهرالکلام ج۵،ص ۳۶۶.     ۱۲. ↑ منتهی المطلب ج۳،ص ۲۲۵.     ۱۳. ↑ عنکبوت/سوره۲۹، آیه۶۴.     ۱۴. ↑ بقره/سوره۲، آیه۱۶۴.     ۱۵. ↑ مائده/سوره۵، آیه۱.     ۱۶. ↑ انعام/سوره۶، آیه۱۴۲.     ۱۷. ↑ نحل/سوره۱۶، آیه۵.     ۱۸. ↑ نحل/سوره۱۶، آیه۷۹.     ۱۹. ↑ حج/سوره۲۲، آیه۱۸.     ۲۰. ↑ حج/سوره۲۲، آیه۲۸.     ۲۱. ↑ نور/سوره۲۴، آیه۴۱.     ۲۲. ↑ عنکبوت/سوره۲۹، آیه۶۰.     ۲۳. ↑ فاطر/سوره۳۵، آیه۲۸.     ۲۴. ↑ غافر/سوره۴۰، آیه۷۹.     ۲۵. ↑ بقره/سوره۲، آیه۶۷۷۰.     ۲۶. ↑ انعام/سوره۶، آیه۱۴۴.     ۲۷. ↑ انعام/سوره۶، آیه۱۴۶.     ۲۸. ↑ انبیاء/سوره۲۱، آیه۷۸.     ۲۹. ↑ بقره/سوره۲، آیه۲۵۹.     ۳۰. ↑ نحل/سوره۱۶، آیه۸.     ۳۱. ↑ اعراف/سوره۷، آیه۱۷۶.     ۳۲. ↑ بقره/سوره۲، آیه۱۷۳.     ۳۳. ↑ مائده/سوره۵، آیه۳.     ۳۴. ↑ یوسف/سوره۱۲، آیه۱۳۱۴.     ۳۵. ↑ بقره/سوره۲، آیه۶۵.     ۳۶. ↑ مائده/سوره۵، آیه۶۰.     ۳۷. ↑ کهف/سوره۱۸، آیه۶۱.     ۳۸. ↑ کهف/سوره۱۸، آیه۶۳.     ۳۹. ↑ اعراف/سوره۷، آیه۱۳۳.     ۴۰. ↑ حج/سوره۲۲، آیه۷۳.     ۴۱. ↑ مائده/سوره۵، آیه۳۱.     ۴۲. ↑ نمل/سوره۲۷، آیه۲۰.     ۴۳. ↑ انعام/سوره۶، آیه۱۴۴.     ۴۴. ↑ اعراف/سوره۷، آیه۴۰.     ۴۵. ↑ اعراف/سوره۷، آیه۷۳.     ۴۶. ↑ یوسف/سوره۱۲، آیه۶۵.     ۴۷. ↑ یوسف/سوره۱۲، آیه۷۲.     ۴۸. ↑ واقعه/سوره۵۶، آیه۵۵.     ۴۹. ↑ تکویر/سوره۸۱، آیه۴.     ۵۰. ↑ نساء/سوره۴، آیه۱۱۹.     ۵۱. ↑ مائده/سوره۵، آیه۱۰۳.     ۵۲. ↑ انعام/سوره۶، آیه۱۳۸۱۳۹.     ۵۳. ↑ بقره/سوره۲، آیه۱۶۴.     ۵۴. ↑ نحل/سوره۱۶، آیه۶۶.     ۵۵. ↑ نحل/سوره۱۶، آیه۶۹.     ۵۶. ↑ شوری/سوره۴۲، آیه۲۹.     ۵۷. ↑ جاثیه/سوره۴۵، آیه ۴.     ۵۸. ↑ غاشیه/سوره۸۸، آیه ۱۷.     ۵۹. ↑ انعام/سوره۶، آیه۱۴۲.     ۶۰. ↑ نحل/سوره۱۶، آیه۵ ۸.     ۶۱. ↑ نحل/سوره۱۶، آیه۶۶.     ۶۲. ↑ نحل/سوره۱۶، آیه۶۸۶۹.     ۶۳. ↑ نحل/سوره۱۶، آیه۸۰.     ۶۴. ↑ مؤمنون/سوره۲۳، آیه۲۱.     ۶۵. ↑ یس/سوره۳۶، آیه۷۱۷۳.     ۶۶. ↑ بقره/سوره۲، آیه۲۶۰.     ۶۷. ↑ نمل/سوره۲۷، آیه۱۸.     ۶۸. ↑ نمل/سوره۲۷، آیه۲۰۲۸.     ۶۹. ↑ فیل/سوره۱۰۵، آیه۱۵.     ۷۰. ↑ بقره/سوره۲، آیه۱۷۱.     ۷۱. ↑ اعراف/سوره۷، آیه۱۷۵۱۷۶.     ۷۲. ↑ عنکبوت/سوره۲۹، آیه۴۱.     ۷۳. ↑ جمعه/سوره۶۲، آیه۵.     ۷۴. ↑ اسراء/سوره۱۷، آیه۴۴.     ۷۵. ↑ حج/سوره۲۲، آیه۱۸.     ۷۶. ↑ نور/سوره۲۴، آیه۴۱.     ۷۷. ↑ ص/سوره۳۸، آیه۱۸۱۹.     ۷۸. ↑ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ذیل حدید: ۱. ۷۹. ↑ ابن جوزی، زادالمسیر فی علم التفسیر، ذیل اسراء: ۴۴، چاپ محمدبن عبدالرحمان عبدالله، بیروت ۱۴۰۷/۱۹۸۷. ۸۰. ↑ محمدبن عمر فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل اسراء: ۴۴، قاهره، چاپ افست تهران. ۸۱. ↑ محمد شوکانی، فتح القدیر، ج۵، ص۱۶۵، بیروت: داراحیاءالتراث العربی. ۸۲. ↑ کلینی، الکافی، ج۶، ص۵۵۰ ۵۵۱.     ۸۳. ↑ سیوطی، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، ذیل اسراء: ۴۴. ۸۴. ↑ مجلسی، بحارالانوار، ج۶۱، ص۲۴ ۲۵.     ۸۵. ↑ نمل/سوره۲۷، آیه۱۶.     ۸۶. ↑ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ذیل نمل: ۱۶. ۸۷. ↑ طبرسی، مجمع البیان فی تفسیرالقرآن، ذیل نمل: ۱۶. ۸۸. ↑ ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل نمل: ۱۶، بیروت ۱۴۱۲. ۸۹. ↑ طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل نمل: ۱۶. ۹۰. ↑ کلینی، الکافی، ج۶، ص۵۵۱۵۵۲.     ۹۱. ↑ مجلسی، بحارالانوار، ج۴۲، ص۵۶.     ۹۲. ↑ مجلسی، بحارالانوار، ج۶۱، ص۲۷۲۹.     ۹۳. ↑ مجلسی، بحارالانوار، ج۶۱، ص۳۵۳۹.     ۹۴. ↑ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ذیل انعام: ۳۸. ۹۵. ↑ سیوطی، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، ذیل انعام: ۳۸. ۹۶. ↑ ابن حنبل، مسند الامام احمدبن حنبل، ج۵، ص۱۶۲، بیروت: دارصادر. ۹۷. ↑ کلینی، الکافی، ج۶، ص۵۳۹.     ۹۸. ↑ کلینی، الکافی، ج۸، ص۲۴۶.     ۹۹. ↑ حرّعاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۴۷۹ـ۴۸۱. ۱۰۰. ↑ ابن قدامه، المغنی، ج۵، ص۳۹۳، چاپ افست بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳. ۱۰۱. ↑ احمدبن محمد مقدس اردبیلی، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، ج۱۰، ص۳۱۸، قم، ج۱۰، ۱۴۱۲، ج ۱۱، ۱۴۱۴. ۱۰۲. ↑ محمدحسن بن باقر نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۳۷، ص۸۱، بیروت ۱۹۸۱. ۱۰۳. ↑ علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، نهج البلاغة، چاپ صبحی صالح، قاهره ۱۴۱۱/۱۹۹۱. ۱۰۴. ↑ توحید المفضّل، املاء الامام ابی عبدالله الصادق علیه‌السلام علی المفضّل بن عمر الجعفی، مجلس ۲، علق علیه کاظم مظفر، بیروت: مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳/۱۹۸۳. ۱۰۵. ↑ العروة الوثقی‌ ج۱،ص ۱۱۹.     ۱۰۶. ↑ مستمسک العروة ج۱،ص ۲۶۸- ۲۷۲.     ۱۰۷. ↑ التنقیح (الطهارة) ج۱،ص ۴۵۵- ۴۶۰.     ۱۰۸. ↑ التنقیح (الطهارة) ج۱،ص ۴۴۵.     ۱۰۹. ↑ التنقیح (الطهارة) ج۱،ص ۴۴۷.     ۱۱۰. ↑ التنقیح (الطهارة) ج۱،ص ۴۶۱.     ۱۱۱. ↑ جواهر الکلام ج۳۱،ص ۳۹۴- ۳۹۶.     ۱۱۲. ↑ جواهر الکلام ج۲۷،ص ۱۷۲- ۱۷۴.     ۱۱۳. ↑ جواهر الکلام ج۳۶،ص ۷- ۸.     ۱۱۴. ↑ جواهر الکلام ج۲۰،ص ۲۹۳- ۲۹۴.     ۱۱۵. ↑ جواهر الکلام ج۲۰،ص ۱۷۳.     ۱۱۶. ↑ جواهر الکلام، ج۱۸، ص۲۸۶.     ۱۱۷. ↑ جواهر الکلام ج۱۸،ص ۲۹۵.     ۱۱۸. ↑ جواهر الکلام ج۴۳،ص ۱۲۹- ۱۳۰.     ۱۱۹. ↑ محمد فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج۲، ص۵۶۹ـ۵۷۰، قم ۱۳۸۰ش. ۱۲۰. ↑ حسینعلی منتظری، احکام پزشکی: مطابق با فتاوای فقیه عالیقدر حضرت آیت الله العظمی منتظری، ج۱، ص۱۵۰ـ۱۵۲، تهران ۱۳۸۱ش. ۱۲۱. ↑ ناصر مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج۳، ص۵۳۱، گردآوری ابوالقاسم علیان نژادی، قم ۱۳۸۵ش. ۱۲۲. ↑ حرّعاملی، وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص۴۸۰. ۱۲۳. ↑ زکریا بن محمد انصاری، فتح الوهاب بشرح منهج الطلاب، ج۲، ص۲۵۲، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۸. ۱۲۴. ↑ زین الدین بن علی شهیدثانی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، ج۱۲، ص۱۷۶ـ۱۷۷، قم ۱۴۱۳ـ۱۴۱۹. ۱۲۵. ↑ زین الدین بن علی شهیدثانی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، ج۱۵، ص۳۸۳، قم ۱۴۱۳ـ۱۴۱۹. ۱۲۶. ↑ منصوربن یونس بهوتی حنبلی، کشّاف القناع عن متن الاقناع، ج۴، ص۱۶۱ـ۱۶۲، چاپ محمدحسن شافعی، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۷. ۱۲۷. ↑ محمدحسن بن باقر نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۳۷، ص۷۶ـ۷۷، بیروت ۱۹۸۱. ۱۲۸. ↑ یحیی بن شرف نووی، المجموع: شرح المهذب، ج۲، ص۲۴۵، بیروت: دارالفکر. ۱۲۹. ↑ محمدبن محمد حطاب، مواهب الجلیل لشرح مختصر خلیل، ج۱، ص۴۹۰، چاپ زکریا عمیرات، بیروت ۱۴۱۶/۱۹۹۵. ۱۳۰. ↑ زین الدین بن علی شهیدثانی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، ج۱، ص۱۱۲، قم ۱۴۱۳ـ۱۴۱۹. ۱۳۱. ↑ محمدحسن بن باقر نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۵، ص۱۱۴ـ۱۱۶، بیروت ۱۹۸۱. ۱۳۲. ↑ جعفربن حسن محقق حلّی، المعتبر فی شرح المختصر، ج۱، ص۳۶۸، ج ۱، قم ۱۳۶۴ش. ۱۳۳. ↑ حسن بن یوسف علامه حلّی، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، ج۳، ص۲۳ـ۲۴، مشهد ۱۴۱۲ـ۱۴۲۴. ۱۳۴. ↑ کلینی، الکافی، ج۶، ص۲۲۳۲۲۵.     ۱۳۵. ↑ علی بن حسام الدین متقی، کنزالعُمّال فی سنن الاقوال و الافعال، ج۱۵، ص۳۷ـ ۴۰، چاپ بکری حیانی و صفوة سقا، بیروت ۱۴۰۹/۱۹۸۹. ۱۳۶. ↑ حرّعاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۵۴۴. ۱۳۷. ↑ حرّعاملی، وسائل الشیعة، ج۲۴، ص۱۴۸ـ ۱۴۹. ۱۳۸. ↑ علی بن حسام الدین متقی، کنزالعُمّال فی سنن الاقوال و الافعال، ج۱۵، ص۳۹، چاپ بکری حیانی و صفوة سقا، بیروت ۱۴۰۹/۱۹۸۹. ۱۳۹. ↑ حرّعاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۵۳۶. ۱۴۰. ↑ محمدحسن بن باقر نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۴۳، ص۱۳۰، بیروت ۱۹۸۱. ۱۴۱. ↑ احمد بن حسین بیهقی، السنن الکبری، ج۹، ص۲۸۰ـ۲۸۱، بیروت: دارالفکر. ۱۴۲. ↑ یحیی بن شرف نووی، المجموع: شرح المهذب، ج۹، ص۸۱، بیروت: دارالفکر. ۱۴۳. ↑ زین الدین بن علی شهیدثانی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، ج۱۱، ص۴۹۰ـ۴۹۱، قم ۱۴۱۳ـ۱۴۱۹. ۱۴۴. ↑ حرّعاملی، وسائل الشیعة، ج۲۴، ص۴۰ـ۴۱. ۱۴۵. ↑ ابن سعید، الجامع للشرائع، ج۱، ص۹۱، قم ۱۴۰۵. ۱۴۶. ↑ مرتضی بروجردی، المستند فی شرح العروة الوثقی: الصلاة، ج۱، ص۱۰۸ـ۱۲۰، تقریرات درس آیت الله خویی، قم: مؤسسة احیاء آثارالامام الخوئی، ۱۴۲۶/۲۰۰۵. ۱۴۷. ↑ حسن بن یوسف علامه حلّی، قواعدالاحکام، ج۳، ص۱۱۸، قم ۱۴۱۳ـ۱۴۱۹. ۱۴۸. ↑ زین الدین بن علی شهیدثانی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، ج۵، ص۸۸، قم ۱۴۱۳ـ۱۴۱۹. ۱۴۹. ↑ زین الدین بن علی شهیدثانی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، ج۸، ص۵۰۲، قم ۱۴۱۳ـ۱۴۱۹. ۱۵۰. ↑ محمدحسن بن باقر نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۳۱، ص۳۹۴ـ ۳۹۵، بیروت ۱۹۸۱. ۱۵۱. ↑ ابن قدامه، المغنی، ج۵، ص۳۹۲ـ۳۹۳، چاپ افست بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳. ۱۵۲. ↑ حسن بن یوسف علامه حلّی، قواعدالاحکام، ج۳، ص۱۱۸، قم ۱۴۱۳ـ۱۴۱۹. ۱۵۳. ↑ منصوربن یونس بهوتی حنبلی، کشّاف القناع عن متن الاقناع، ج۴، ص۱۰۵ـ۱۰۶، چاپ محمدحسن شافعی، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۷. ۱۵۴. ↑ محمدحسن بن باقر نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۳۱، ص۳۹۶، بیروت ۱۹۸۱. ۱۵۵. ↑ احمدبن محمد مقدس اردبیلی، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، ج۱۱، ص۲۸۳ـ۲۸۴، قم، ج۱۰، ۱۴۱۲، ج ۱۱، ۱۴۱۴. ۱۵۶. ↑ حرّعاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۴۷۲.     ۱۵۷. ↑ حرّعاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۵۰۸. ۱۵۸. ↑ مجلسی، بحارالانوار، ج۶۱، ص۱۷۷.     ۱۵۹. ↑ علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، نهج البلاغة، چاپ صبحی صالح، قاهره ۱۴۱۱/۱۹۹۱. ۱۶۰. ↑ ۳۷۵، ابن حنبل، ج۲، ص۲۲۲ـ۲۲۳، مسند الامام احمدبن حنبل، بیروت: دارصادر. ۱۶۱. ↑ حرّعاملی، وسائل الشیعة، ج۹، ص۴۰۸ـ۴۰۹. ۱۶۲. ↑ مجلسی، بحارالانوار، ج۴۳، ص۳۵۲.     ۱۶۳. ↑ محمدبن عیسی ترمذی، سنن الترمذی و هوالجامع الصحیح، ج۳، ص۱۲۶، چاپ عبدالوهاب عبداللطیف، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳. ۱۶۴. ↑ حرّعاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۴۷۸ـ۴۸۹. ۱۶۵. ↑ حرّعاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۵۲۲ـ۵۲۳. ۱۶۶. ↑ حرّعاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۵۴۰ـ۵۴۴. ۱۶۷. ↑ مجلسی، بحارالانوار، ج۱۷، ص۴۰۰.     ۱۶۸. ↑ مجلسی، بحارالانوار، ج۱، ص۲۲۳۲۲۵.     ۱۶۹. ↑ محمدنجیب مطیعی، التکملة الثانیة، ج۱۸، ص۳۲۰، المجموع: شرح المُهَذّب، در یحیی بن شرف نووی، المجموع: شرح المُهَذّب، ج ۱۳ـ۲۰، بیروت: دارالفکر. ۱۷۰. ↑ محمدحسن بن باقر نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۳۱، ص۳۹۶ـ۳۹۷، بیروت ۱۹۸۱. ۱۷۱. ↑ علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، نهج البلاغة، چاپ صبحی صالح، قاهره ۱۴۱۱/۱۹۹۱. ۱۷۲. ↑ ابن قدامه، المغنی، ج۹، ص۳۱۰ـ ۳۱۸، چاپ افست بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳. ۱۷۳. ↑ حسن بن یوسف علامه حلّی، قواعدالاحکام، ج۳، ص۱۱۸، قم ۱۴۱۳ـ۱۴۱۹. ۱۷۴. ↑ محمدحسن بن باقر نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۳۱، ص۳۹۵ـ۳۹۶، بیروت ۱۹۸۱. ۱۷۵. ↑ احمدبن محمد مقدس اردبیلی، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، ج۱۰، ص۲۸۷ـ۲۸۹، قم، ج۱۰، ۱۴۱۲، ج ۱۱، ۱۴۱۴. ۱۷۶. ↑ محمدحسن بن باقر نجفی، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۲۷، ص۱۱۱، بیروت ۱۹۸۱. ۱۷۷. ↑ کلینی، الکافی، ج۶، ص۵۵۱۵۵۲.     ۱۷۸. ↑ حرّعاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۵۰۹ـ۵۲۱. ۱۷۹. ↑ حرّعاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۵۲۳ـ ۵۳۱. ۱۸۰. ↑ حرّعاملی، وسائل الشیعة، ج۱۱، ص۵۳۷ـ۵۴۰. ۱۸۱. ↑ مجلسی، بحارالانوار، ج۶۱، ص۱۲۹۱۳۳.     ۱۸۲. ↑ دایرة المعارف حقوق و سلامت حیوانات، ذیل "Animal rights"، وست پورت ۱۹۹۸. ۱۸۳. ↑ لیزا یانت، حقوق حیوانات، ص۳،نیویورک ۲۰۰۴. ۱۸۴. ↑ لیزا یانت، حقوق حیوانات، ص۱۱-۱۲، نیویورک ۲۰۰۴. ۱۸۵. ↑ استفان باستاک، باغ وحش و حقوق حیوانات: اخلاق از حیوانات نگهداری، ج۱، ص۳۷ـ۴۱، لندن ۲۰۰۴. ۱۸۶. ↑ دایرة المعارف حقوق و سلامت حیوانات، ذیل "Law and animals"، وست پورت ۱۹۹۸. ۱۸۷. ↑ لیزا یانت، حقوق حیوانات، ص۹، نیویورک ۲۰۰۴. ۱۸۸. ↑ جردن کورنات، حیوانات و قانون، ج۱، ص۲، سانتا باربارا، کالیفرنیا، ۲۰۰۱. ۱۸۹. ↑ لیزا یانت، حقوق حیوانات، ص۱۳۸-۲۱۶، نیویورک ۲۰۰۴. ۱۹۰. ↑ قوانین و احکام ایران، مجموعه قوانین و مقررات حفاظت محیط زیست، ج۱، ص۲۹ـ۳۷، تدوین: دفتر حقوقی و امور مجلس، تهران ۱۳۷۹ش. ۱۹۱. ↑ قوانین و احکام ایران، مجموعه قوانین و مقررات حفاظت محیط زیست، ج۱، ص۱۱۹ـ۱۲۴، تدوین: دفتر حقوقی و امور مجلس، تهران ۱۳۷۹ش. ۱۹۲. ↑ قوانین و احکام ایران، مجموعه قوانین و مقررات حفاظت محیط زیست، ج۱، ص۴۸۲ـ۴۸۴، تدوین: دفتر حقوقی و امور مجلس، تهران ۱۳۷۹ش. ۱۹۳. ↑ قوانین و احکام ایران، مجموعه قوانین و مقررات حفاظت محیط زیست، ج۲، ص۶۶ـ ۷۳، تدوین: دفتر حقوقی و امور مجلس، تهران ۱۳۷۹ش. ۱۹۴. ↑ قوانین و احکام ایران، مجموعه قوانین و مقررات حفاظت محیط زیست، ج۲، ص۱۰۶ـ۱۳۰، تدوین: دفتر حقوقی و امور مجلس، تهران ۱۳۷۹ش.   منابع [ویرایش] فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام ج‌۳،ص ۴۰۷- ۴۱۰.     دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «حیوان»، شماره۶۷۰۳.     ..................................................................................................................................... منبع: ویکی فقه

مهار آب های سطحی و سیلاب ها در دوران تمدن اسلامی

بسم الله الرحمن الرحیم  مهار آب های سطحی و سیلاب ها در دوران تمدن اسلامی . شرح عکس: سد کبار، قدیمی ترین سد قوسی جهان- قرن هفتم هجری- قم . قرن ها مهندسان مسلمان در دوران تمدن اسلامی کوشیدند، آب ها را با ساختن سدهایی که سیلاب های خروشان و خانمان برانداز را مهار و آب مورد نیاز طی دوره های خشک را تامین می کند، تحت کنترل درآورند. پروفسور سلیم الحسنی، استاد موسسه علوم و تکنولوژی دانشگاه منچستر و دانشگاه ویکتوریای شهر منچستر در کتاب "1001 اختراع، میراث مسلمانان در جهان ما" درباره مدیریت آب در دوران تمدن اسلامی می نویسد: "... سلسله اغالبه در تونس طراحی و زیبایی شناسی را در ساختن سدی باشکوه در نزدیکی پایتخت خود، قیروان در قرن سوم هجری به خوبی درهم آمیختند.... در این منطقه تونس، بیش از 250 مخزن وجود داشته که هر یک دارای دو حوضه بوده است؛ از یکی برای رسوب زدایی و جداکردن مواد ته نشین شده از آب استفاده می شده و دیگری مخزن آب بوده است. گاهی در طرح های بزرگ، حوضه سومی هم برای آب رسانی وجود داشته است..." در واقع سدها و بندها و مخزن های آب به گونه ای طراحی و ساخته می شده که خود به خود لایروبی شده و نیازی به لایروبی جداگانه نداشته است. ابو نصر هروی، محقق و پژوهشگر قرن دهم هجری درباره سابقه مواجهه با آب های سطحی و سیلاب های فصلی در دوران تمدن اسلامی در کتاب ارشاد زراعه می نویسد: "... یکی از اموري که از مظاهر تمدن شمرده می شد، کنترل آب هاي جاري در سطح زمین و سیلاب ها به وسیله ساخت سد بوده است که از آب آن سدها براي آبیاري زمین هاي کشاورزي استفاده می کردند و هم از فرسایش و نابودي خاك حاصلخیز جلوگیري به عمل می آمده است ... " پروفسور سلیم الحسنی در کتاب "1001 اختراع، میراث مسلمانان در جهان ما" می نویسد: "...مهندسان مسلمان برای احداث چنین سازه های بزرگی از روش های مساحی پیچیده زمین، ابزارهایی چون اسطرلاب و نیز محاسبات مثلثاتی استفاده می کردند. آنان متناسب ترین مکان ها را برای سدسازی پیدا می کردند و می توانستند شبکه های کانال کشی پیچیده ای را طراحی کنند..." در قرون دوم و سوم هجری، مسلمانان شبکه آبیاري و آب بندها و پل هاي متعددي ساختند و میان رود دجله و فرات که حاصلخیزترین زمین هاي دنیا بود به امر کشاورزي پرداختند. در این دوران باغ ها و درختان توسعه پیدا کردند و منطقه "ارض سواد" به وجود آمد که از موصل تا آبادان و از قادسیه تا حلوان و سر پل ذهاب ادامه داشت. پروفسور سلیم الحسنی در همان کتاب "1001 اختراع، میراث مسلمانان در جهان ما" می نویسد: "... نیمی از سدهای ساخته شده دارای سرریز سیلاب بودند و بسیاری از آن ها برای سرریز کردن آب در فاصله ای دور از پای سد، دیواره هدایت آب به بخش های پایین تر داشتند... احداث سد در دوره اسلامی در اسپانیا بسیار گسترش یافت... پی محکمی برای این سدها لازم بود، زیرا رود رفتاری غریب داشت و در زمان سیلاب، حجم آب آن به بیش از صد برابر زمان عادی می رسید. این سدها می بایست در برابر تخریب آب، سنگ ها، تخته سنگ ها و درختان مقاومت کنند. هم اکنون پس از گذشت ده قرن، هنوز آنها به نیازهای آبیاری بلنسیه یا همان والنسیا پاسخ می دهند و به الحاق سیستم تازه نیازی ندارند..."   ابو جعفر محمد بن موسی خوارزمی، ریاضیدان، منجم و دانشمند بزرگ قرن دوم و سوم هجری در کتاب "مفاتیح العلوم" خود می نویسد: ".... مسلمانان در حفظ سدها و آب بند ها کوشش داشتند و افراد کارآمدي را بر آن ها گمارده بودند. حتی در این دوره وزارت آب تشکیل شد که نام آن را "دیوان الماة" گذاشته بودند و تعداد کارمندان آن از ده هزار نفر تجاوز می کرد. در آن زمان مقدار مالیات ها را به حسب نوع آبیاري تعیین شد. براي این منظور مسلمانان وسایل و ابزاري بر روي رودخانه ها نصب کرده بودند که سطح آب را مشخص می کرد... " در مجموع قرون دوم و سوم هجری،  عصر شکوفایی تمدن کشاورزي و پژوهش ها به شمار می رود. مسلمانان قنات ها را تعمیر کردند و نهر معروف "الرفیل" را در بغداد جاري ساختند. که بیش تر زمین هاي کشاورزي اطراف آن نهر سیراب می شد. همچنین نهر دیگري در شمال بغداد به نام "نهرالعراق" ساختند که هر دو به هم متصل می شد و در شرق بغداد به رود دجله پیوند می خوردند. کتابی هم اکنون از ابوبکر محمدبن الحسن الحاسب الکرجی درباره استخراج آب هاي زیرزمینی در دست است که در اوایل قرن پنجم به رشته تحریر درآمده و در آن بارها اشاره به بررسی چند کتاب از پیشینیان نموده است و این نشان از آن دارد که در عصر او نیز کتب متعددي در این رشته وجود داشته است .

مسأله آب و آینده آن در جهان اسلام – مسئله تمدنیِ «آب» در جهان اسلام

بسم الله الرحمن الرحیم  مسأله آب و آینده آن در جهان اسلام  مسئله تمدنیِ «آب» در جهان اسلام (بیشتر…)

بازشناسی نقش آب در باغ های ایرانی

بسم الله الرحمن الرحیم بازشناسی نقش آب در باغ های ایرانی                                                                                                                                         سارا صالحی  - دانشجوی کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان   محمد مهدی گودرزی سروش  - استادیار معماری، دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان چکیده مقاله: رابطه بین انسان و طبیعت همواره در طول تاریخ وجود داشته جزئی از این طبیعت محسوب شده است و بر همین اساس احترام و علاقه به طبیعت در او نهادینه بوده است . در باغ، این طبیعت از پیش اندیشه شده، رابطه انسان و طبیعت در نهایت هماهنگی است عناصر متعددی در ساخت باغ ها تاثیرگذار هستند از جمله این عناصر که در باغ ها نقش اساسی دارند عنصر آب است. و در تمام سطح باغ، آب حضوری مهم دارد و در کنار بهره کارکردی و بهره زیبایی شناسانه، بهره فلسفی نیز از آن بوده اند که از لحاظ فلسفی، آب اشاره به مفاهیمی چون پاکی، طراوات و حیات دارد. مقاله حاضر از نوع تحلیلی، تفسیری بوده، جمع آوری آن به صورت اسنادی می باشد. در این نوشتار سعی شده که مهم ترین نقش های اب در باغسازی ایران بررسی و عنوان شود .کلیدواژه‌ها: آب، باغ ایرانی، ویژگی های آب، اسلام .................................................................................. کد مقاله/لینک ثابت به این مقاله برای لینک دهی به این مقاله، می توانید از لینک زیر استفاده نمایید. این لینک همیشه ثابت است و به عنوان سند ثبت مقاله در مرجع سیویلیکا مورد استفاده قرار میگیرد: https://www.civilica.com/Paper-WHEC01-WHEC01_043.html کد COI مقاله: WHEC01_043 .......................................................................... مراجع و منابع این مقاله: لیست زیر مراجع و منابع استفاده شده در این مقاله را نمایش می دهد. این مراجع به صورت کاملا ماشینی و بر اساس هوش مصنوعی استخراج شده اند و لذا ممکن است دارای اشکالاتی باشند که به مرور زمان دقت استخراج این محتوا افزایش می یابد. مراجعی که مقالات مربوط به آنها در سیویلیکا نمایه شده و پیدا شده اند، به خود مقاله لینک شده اند : - قرآن کریم، سوره انبیاء، آیه ۳۰ ... قرآن کریم، سوره بقره، آیه ۱۶۴ ... قرآن کریم، سوره ق، آیه ۹ ... - محمودی نژاد، هادی و صادقی، علیرضا. (۱۳۸۸) باغ ایرانی ... (مقاله ژورنالی) - نعیما، غلامرضا. (۱۳۸۵) باغ های ایرانی که ایران چو ... _ ۷- ۰هدایت.صادق(۳۵۶ ۱)، نیرنگستان، انتشارا _ ۰جاویدان ۰، ص۶۶ ...

نگاه مستقل تمدن اسلامی به آب

بسم الله الرحمن الرحیم  نگاه مستقل تمدن اسلامی به آب  ضرورت تمدنی و تاریخی تاسیس وزارت مستقل آب در دیوان سالاری ایرانی و تشکیلات اسلامی .  دیوان واژه ای ایرانی است که در بسیاری از متون کلاسیک اسلامی در قرون وسطی  در خصوص ساختار اداری  بسیاری از شهرهای اسلامی بویژه در مورد فرهنگ اداری در   شهرهای  ایرانی  در تمدن اسلامی به کار رفته است . کاربرد واژه دیوان در مورد آب نشان از اهمیت آب و مدیریت آن  در پایداری و حفظ جوامع ایرانی است .   به نظر می رسد شهر های ایرانی و اسلامی شهرهایی با چشم انداز دیوان های اب بوده ا ند و  مدیریت آب بخشی از فرهنگ اداری ریشه در ایران باستان دارد . دیوان آب قم با وجود اصطلاحات اداری  مربوط به مدیریت آب که واژه هایی با ریشه  زبان فارسی  در مرحله عبور از فارسی باستان دوره ساسانی به فارسی دوره میانه است .  مانند واژ ه های سر وز  و گوشیه و... تعریف و شناخته شده است  و خوارزمی در  کتاب تخصی  خود در مورد واژه های  فنی علوم رایج در عصر خود اصطلاحات فنی این دیوان را اورده است و بر ضرورت  تخصصی بودن کار این دیوان در عرصه تمدنی تاکید کرده است . به طوری که در منابع تاریخ ایران آمده است ،  هنوز بسیاری از اصلاحات فنی دیوان آب قم که از دیوان  های معتبر ایران بوده است وجود د ارد .  دیوان آ ب  مرو ، دیوان آب هرات و دادگاه آب بلنسیه و ده ها دیوان آب د ر شهرهای اسلامی در متون جغرافیایی و تاریخی  اسلامی  ذکر شده است .  در مقاله سهم مسلمانا ن در  آبیاری و مدیریت سنتی آب ( کنفرانس بین المللی مدیریت سنتی آب یزد / 2-4-اسفند1390)  به این کارکرد و پراکندگی  دواوین و فرهنگ ایرانی و جوامع اسلامی در رابطه  ادرای و نگاه مستقل دیوانی آن ها  و نظم آبی نزد آن ها دارد . نوشته حاضر بخشی از پژوهش در کتاب «تاریخ تشکیلات اسلامی» است که   از دیوان آب قم و مرو و سایر  تشکیلات آبی به عنوان بخش کالبدی شهرهای  ایرانی و اسلامی   و در ساختار   سنتی تشکیلات اسلامی و عامل قوام جوامع اسلامی یاد کرده است . . استفاده از قوانین حقوق و عرف معقول و تجارب جوامع در کنار استفاده از تجارب و دست اورد های جدید  مانند تکامل تاریخی  تجربه ایرانی  قناه و  تلاش مستمر برای چگونگی انباط میاه الخفیه و  توسعه  بین المللی آن  حاکی از اهمیت همیشگی دیوان های مستقل آب  در شهرهای ایرانی است . در  تاریخ  هرات و  مرو و قم  از جای خاصی در این شهر به عنوان مکان ومنظره  تدبیر اب این شهر ها وصف شده است . تاسیس وزارت خانه مستقل آب در دولت حاضر نوعی بازگشت به اصالت تشکیلات ایرانی   است و شاید تجمیع همه توان اداری و قدرت عالی در آن وزارت ،  چنانکه در گذشته چنین بوده است  با استفاده از تکنیک و ابزار های مدرن اداری  بتواند سیاست اداری واحدی را در مورد آب ایران اعمال کند .  تغافل از اهمیت مدیریت مستقل آب همیشه بوده است  ، که در اولین  کنفرانس بین المللی  جغرافیایی جهان اسلام (   3 اردیبهشت 1371 ) که اینجانب در آن شرکت داشت ، همه دول اسلامی خاورمیانه ، بحران آینده خاورمیانه را    جنگ آب می دانستند و پیش بینی می کردند ، اما  26  سال گذشت و هیچ جنگ آب رخ نداد  ،  جنگ واقعی در نبود فرهنگ اداری استفاده از آب در شهر ها است . مبانی نظری این فرهنگ در فرهنگ ایرانی و  حقوق اسلامی بوده است و تجربه عملی آن هم در تمدن اسلامی انجام شده است . بحران واقعی  آب بحران مدیریت آب در ایران بوده  و هست   ، در جایی که  سابقه و تجربه تمدنی  و منابع حقوقی و تجارب حل و فصل منازعات حقوقی آب   هست ، ( به طوری که نوشته اند تا قرن هیجدهم میلادی منازعات ابی شهر بلنسیه اسپانیا با مواد حقوقی و دیوان اب و دادگاه اسلامی  اب بلنسیه  رفع می شد ) ، اینکه وزارت مستقل اب تاسیس شود  مسئله فنی مدیریت مدرن است اما زمینه تمدن اسلامی همواره   نگاه مستقل به آب بوده است و شاید  این  بررسی پیچیده به این نتیجه برسد که تاسیس  وزارت مستقل  آب  با توجه به زمینه تمدنی  راه حلی برای  تامین عدالت نسبی در آب و تاثیرات محیطی و اجتماعی و توسعه شهری آن  باشدو شاید زمینه انتقاداتی باشد که انحصار آب در دست قدرت واحد با عوارضی اجتماعی بسیاری روبرو می شود .  .................................................................................................. *دکتر محمدرضا شهیدی پاک

نقش مسلمانان در توسعه علوم و صنایع کشاورزی (۳)

بسم الله الرحمن الرحیم  نقش مسلمانان در توسعه علوم و صنایع کشاورزی (۳) – داروسازی و گیاهان دارویی . با جستاری در تاریخ و تمدن اسلامی، با دلایل محکم می‌توان مسلمانان را به عنوان پیش‌رو در دانش داروسازی دانست؛ چرا که آنها اهتمام زیادی به شناخت گیاهان دارویی داشتند و به مثابه يكي از شاخه‌های فرعی علم پزشکی بدان می‌نگریستند و در نهایت توانستند با شناخت گیاهان، توسعه علمی مهمی در این زمینه ایجاد نمایند و خدمات ارزنده‌ای ارائه دهند. آنها، گیاهان طبی را از هند و سایر نقاط جهان شناسایی کرده و در درمان بیماری‌ها به کار می‌بردند و از آن‌جا که گیاه‌شناسی لازمه داروسازی بود، شربت‌ها و معجون و ادویه مفرده و مرکبه را نوعاً از گیاهان می‌ساختند. آثار علمی دانشمندان مسلمان در حوزه علوم کشاورزی و پژوهش‌های گسترده آنان در این عرصه، موجب پیشگامی و تأثیرگذاری آنها را در توسعه این علم گردید. از جمله این پژوهشگران می‌توان به علی بن سهل ربن طبری اشاره کرد که در سال ۲۳۶ هجری کتاب «فردوس الحکمة» را تألیف نمود. او در این کتاب بیست گیاه جدید را که دانشمندان یونانی نمی‌شناختند، با نام‌های فارسی و عربی ذکر می‌کند. محمد بن زکریای رازی نه تنها در کارهای مربوط به گیاهان دارویی مطالعاتی عمیق داشته، بلکه در حیطه فارماکولوژی نیز سرآمده بوده است؛ به طوری که او حدود ۶۳۰ گیاه دارویی را در بخش بیست و یکم كتاب «الحاوی» خویش معرفی می‌کند. يوحنا بن ماسویه پزشک و گیاه‌شناس ایرانی، یکی از آخرین استادان نامی دانشگاه جندی شاپور است. کتاب «معرفی‌نامه داروهای گیاهی» از وی و نیز دیگر آثار دیگر آثار سایر پزشکان معاصر او مانند عیسی بن ماسه و أبوزيد ارجانی، متأسفانه کاملاً از بین رفته‌اند. اما خوشبختانه پزشكان و دانشمندان دیگر در کارهای خود به کارهای ارزنده آنان اشاره داشته‌اند. یکی از این افراد ابن بیطار است که در کتاب «الجامع المفردات الادويه و التحذیه» از آثار ارزنده یوحنا نام می‌برد. ابن سینا پزشک نامدار ایرانی را پس از انقراض تمدن یونان، بزرگ‌ترین دانشمند جهان دانسته‌اند. وی در جلد دوم کتاب «القانون في الطب»، بیش از هشتصد نمونه گیاهان طبی و غذایی را نام برده که از آن میان ۵۴۱ گیاه و مشتقات آنها، دارای توصیف کاربردی و ویژگی‌های ریخت‌شناسی است. . ابوریحان بیرونی دانشمند نامی معاصر ابن سینا مؤلف کتاب معروف «الصیدنة في الطب» يکی از بزرگ‌ترین دانشمندان تأثیرگذار در حوزه گیاه‌شناسی و گیاهان دارویی است. بیرونی با اطلاعات وسیعی که در شناخت گیاهان داشته و با بهره‌گیری از دانش گذشتگان، این کتاب را تألیف نمود. در صیدنه به‌جز برخی مترادف‌ها و ارجاع‌ها، حدود ۲۷۰ گیاه با مشتقات و ویژگی‌های درمانی آنها شرح داده شده است. یکی از بزرگ‌ترین گیاه‌شناسان مسلمان، عبدالله بن احمد بن البيطار، پس از مطالعات بسیار و آزمایش ۹۰۰ گیاه، خواص دارویی آنها را شناسایی کرد. او در این خصوص کتابی تألیف نمود که در توسعه علمی اروپا مورد استفاده قرار گرفت؛ تا حدی که مسلمانان نه تنها در آندلس بلکه در جهان اسلام او را جانشین به حق سیفوریدس نامیدند. رشید الدين الصوري از گیاه‌شناسان مسلمان است که کتابی را در حوزه گیاه‌شناسی موسوم به «الادوية المردة» تألیف کرده است. او در این کتاب از داروهای گیاهی یاد می‌کند که در گذشته گیاه‌شناسان دیگر نامی از آن نیاورده‌اند و فایده‌های آن را نمی‌دانستند. این پژوهشگر در کشیدن تصویر گیاهان سبکی خاصی داشت.[۱] ____________________ [۱] یدالله سپهری، جستاری بر توسعه و رشد علوم کشاورزی در تمدن اسلامی: گیاه شناسی و گیاهان دارویی، نشریه پژوهش‌های تولید گیاهی، دوره ۲۴، شماره ۲، ۱۳۹۶، ص ۱۳۹-۱۴۵

نقش مسلمانان در توسعه علوم و صنایع کشاورزی (۲)

بسم الله الرحمن الرحیم نقش مسلمانان در توسعه علوم و صنایع کشاورزی (۲) . نقش مسلمانان در پیشرفت کشاورزی، تنها در علوم کشاورزی خلاصه نمی‌شود؛ بلکه صنایع مرتبط با کشاورزی را نیز در بر می‌گیرد. این صنایع در مراحل پیش از کشت، کشت و پس از برداشت محصولات، کاربرد داشتند. برخی از ابتکارات و ابداعت مسلمانان در صنایع مرتبط با کشاورزی عبارت‌اند از: – روش‌های جدید کشت و کار و شخم زدن – دستگاه‌های مخصوص بالا کشیدن آب – توسعه آبیاری – تجهیزات کشاورزی (خیش، کلوخ شکن‌ها و شن شکن‌ها) – تجهیزات خاک‌برداری، کشت، دروکاری و خرمن‌کوبی – تجهیزات آرد کردن گندم و جو – تجهیزات نگهداری مواد غذایی[۱] ....                             ..................................................................................................................... [۱] عطائی اصفهانی، اعترافات ۱: خدمات اسلام به اروپا، قم: انتشارات حضرت عباس علیه‌السلام، چاپ سوم، ۱۳۸۷، ص ۳۱۸

نقش مسلمانان در توسعه علوم و صنایع کشاورزی (۱)

بسم الله الرحمن الرحیم  نقش مسلمانان در توسعه علوم و صنایع کشاورزی (۱) . آثار تاریخی نشان می‌دهد که کشاورزی در تمدن‌های کهن، مهم‌ترین پیشه بوده است. با ظهور اسلام، نقش مسلمانان در توسعه و گسترش کشاورزی همانند نقش آنان در سایر علوم، پررنگ‌تر شد. دانشمندان مسلمان زیادی در حوزه کشاورزی به پژوهش و تألیف پرداخته و سهم به‌سزایی را در توسعه این دانش در عصر خویش تا امروز ایفا می‌نمایند. علوم کشاورزی از جمله گیاه‌شناسی از نخستین دانش‌هایی است که در میان مسلمانان رواج یافت. آنان در آشنا ساختن اروپائیان با بعضی انواع درختان و گیاهان سهم قابل ملاحظه‌ای داشتند. به طوری که نام بعضی از این درختان و میوه‌ها در اروپا هنوز حاکی از اصل شرقی آنهاست. همچنین مسلمانان در زمینه توسعه داروسازی نیز نقش مهمی داشتند. چرا که آنها اطلاعات زیادی در زمینه شناخت گیاهان دارویی داشته و به آن به عنوان یکی از شاخه‌های فرعی علم پزشکی می‌نگریستند.                                             در عصر امویان بحث آبیاری و کنترل آب‌های جاری بسیار مطرح و مورد توجه پژوهشگران آن دوره شمرده می‌شد. در عصر خلفای عباسی نیز مسلمانان شبکه‌های آبیاری و آب‌بندها و پل‌های متعددی ساختند و میان رودهای دجله و فرات که حاصلخیزترین سرزمین‌ها بود، به کشاورزی پرداختند. شواهد تاریخی نشان می‌دهد که مسلمانان در تدریس گیاه‌شناسی و تألیف کتب، تلاش فراوانی نموده‌اند. آنان ابتدا ترجمه تألیفات دیسقوریدس و جالینوس و کتاب‌های هندی را انجام داده و سپس دست به پژوهش و تألیف اثر در این زمینه زدند. به عنوان مثال محمد بن زکریای رازی نه تنها در کارهای مربوط به گیاهان دارویی مطالعاتی عمیق داشته، بلکه درباره فارماکولوژی نیز سرآمد بوده؛ به طوری که او حدود ۶۳۰ گیاه دارویی را در بخش بیست و یکم کتاب الحاوی خویش معرفی می‌کند. تنوع آب و هوای قلمرو اسلام، نوع مالکیت زمین، ارتباطات تجاری مسلمان‌ها، عدم حمایت از فئودالیسم، بهره‌برداری از زمین بر اساس کار انجام شده بر روی آن و تشویق به احیای زمین‌های بایر، از عوامل مؤثر بر توسعه کشاورزی مسلمانان محسوب می‌شود.[۱]                             .............................................................................................................. [۱] یدالله سپهری، جستاری بر توسعه و رشد علوم کشاورزی در تمدن اسلامی: گیاه شناسی و گیاهان دارویی، نشریه پژوهش‌های تولید گیاهی، دوره ۲۴، شماره ۲، ۱۳۹۶، ص ۱۳۹-۱۴۵

اسلام آئین زندگی(۲۶)/ حمایت حیوانات یکی از مسائل جنجالی روز

بسم الله الرحمن الرحیم اسلام آئین زندگی(26)/ حمایت حیوانات یکی از مسائل جنجالی روز   نویسندگان: علی حجتی کرمانی دریافت فایل:  pdf ................................................. منبع: درس هایی از مکتب اسلام سال نهم شهریور 1347 شماره 10 حقوق حیوانات - ویکی فقه حقوق حیوانات - پرتال جامع علوم انسانی ﭼﻜﻴﺪه آن را در زﻣـﺮه ، اﺳﻼم ﺑﻪ ﺣﻘﻮق ﺣﻴﻮاﻧﺎت و ﻋﺪاﻟﺖ ﻧﺴـﺒﺖ مقالات مرتبط با حقوق حیوانات - پایگاه مجلات تخصصی نور - نورمگز جایگاه اخلاقی حیوانات از نگاه تام ریگان و اسلام ~لیلا ناصر یطب دامپزشکی و نقش آن در فقه اسلامی: اهمیت آناتومی، بیماری های مشترک انسان و دام ... ~عارف هوشیاری (تدوین)، غلامرضا نجفی تازه کند (تدوین) نشریه فقه | شماره 33 | فقه شيعه و حقوق حيوانات فقه شیعه و حقوق حیوانات   - جستجو- فقه شیعه و حقوق حیوانات - پرتال جامع علوم انسانی ensani.ir › article › فقه-شیعه-و-حقوق-حیوانات Translate this page فقه (کاوشی نو در فقه). فقه شیعه و حقوق حیوانات. نویسندگان: علی اکبر کلانتری ارسنجانی. منبع: فقه پاییز و زمستان 1381 شماره 33 و 34. حوزه های تخصصی:. حقوق حیوانات - پرتال جامع علوم انسانی ensani.ir › article › field › حقوق-حیوانات Translate this page حقوق حیوانات از منظر اسلام. نویسنده: محسن ... منبع: فقه و مبانی حقوق اسلامی پاییز و زمستان ۱۳۸۸ دفتر اول. کلید واژه ها: ... فقه شیعه و حقوق حیوانات. نویسنده: علی ... فقه شیعه و حقوق حیوانات jf.isca.ac.ir › article_3700 Translate this page در چند سده اخیر, بویژه از زمانى که اعلامیه جهانى حقوق بشر به امضا رسید و این اصطلاح, بر سر زبان غربیان افتاد, گاه در میان آنان, سخن از ناسازگارى دین اسلام با حقوق ... فقه شیعه و حقوق حیوانات - پایگاه مجلات تخصصی نور - نورمگز https://www.noormags.ir › view › articlepage › فقه-شیعه-و-حقوق-حیوانات علی اکبر کلانتری ارسنجانی ; مجله: فقه ; پاییز و زمستان 1381 - شماره 33و 34 ; فقه شیعه و حقوق حیوانات - کتابخانه الکترونیکی شیعه https://ebookshia.com › books › view › فقه+شیعه+و+ح... Translate this page پیچیدگی‌های جامعه موجب شده که عمل به ظاهر برخی از احکام شریعت میّسر نباشد، بلکه عمل به ظاهر احکام، کارآیی و کارآمدی فقه در گستره اداره نظام سیاسی را زیر سوال ... ذبح و شکار، از منظر حقوق حیوانات در فقه شیعه www.shiitestudies.com › article_18714 Translate this page در اسلام، ذبح و شکار برخی حیوانات و با شرایطی خاص جایز است؛ اما اینکه ذبح و شکار حیوان به‌ظاهر حقوق حیوانات را ازبین می‌برد، باعث شده است برخی اسلام را ناقض ... بررسی حقوق حیوانات در فقه امامیه، حقوق ایران و اسناد بین المللی ut.ac.ir › thesis › بررسی-حقوق-حیوانات-در-فقه-امامیه-ح... - Translate this page از منظر فقهای شیعه حیوانات از حقوق مختلفی برخوردار هستند. حقّ حیات حیوانات مورد احترام است و کشتن حیوانات جز در موارد خاصّی آن هم برای استفاده‌ی معقول و منطقی ... فقه شيعه و حقوق حيوانات - SID.ir https://www.sid.ir › journal › ViewPaper - Translate this page by كلانتري ارسنجاني ع. دانلود رایگان متن کامل مقاله علمی پژوهشی فقه شيعه و حقوق حيوانات. حقوق حیوانات در فقه اسلامى (قسمت اول) | دانشنامه پژوهه پژوهشکده ... pajoohe.ir › حقوق-حیوانات-در-فقه-اسلامى-قسمت-اول__a... Translate this page May 20, 2008 - در این مقاله متون فقهى شیعه پیرامون حقوق حیوانات مطرح مى شود تا توجه اندیشمندان و ارباب دانش را به عمق و غناى فقه اسلامى جلب کنیم و در هر قانونى ... حقوق حیوانات - ویکی فقه wikifeqh.ir › حقوق_حیوانات Translate this page ما در این نوشتار، با بهره گیری از کتاب‌ها و متن‌های فقهی، به ارزیابی و بررسی حقوق جانداران و چهارپایان می‌پردازیم و با یادکرد نمونه‌هایی روشن در این باره، می‌نمایانیم فقه ... 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Next مقاله 5، دوره 9، شماره 34-33، پاییز 1381، صفحه 247-286   نوع مقاله: مقاله پژوهشی

حقوق حیوانات از منظر اسلام

بسم الله الرحمن الرحیم حقوق حیوانات از منظر اسلام   نویسندگان: محسن جوادی اصغر مسعودی دریافت فایل: pdf ........................................ منبع: پژوهش های اخلاقی سال چهارم زمستان 1392 شماره 2 (پیاپی 14)

پر بازدید ترین مقالات

کشاورزی و دامپروری در اقتصاد مقاومتی از منظر قرآن کریم

بسم الله الرحمن الرحیم  کشاورزی و دامپروری در اقتصاد مقاومتی ا...

«گیاهان دارویی در قرآن و حدیث»

بسم الله الرحمن الرحیم «گیاهان دارویی در قرآن و حدیث» علیرضا ...

زنيان - شاهي - کندر (دروس استاد ضیایی / 3)

بسم الله الرحمن الرحیم زنيان - شاهي - کندر دروس استاد ضی...

اهمیت دامداری و کشاورزی در قرآن کریم

بسم الله الرحمن الرحیم اهمیت دامداری و کشاورزی در قرآن کریم ...

سخنان مهم مقام معظم رهبری در"اهمیت حفظ محیط زیست و منابع طبیعی"

بسم الله الرحمن الرحیم سخنان مهم مقام معظم رهبری در"اهمیت حفظ...

تقویم شمسی

مرداد ۱۳۹۸
ش ی د س چ پ ج
« تیر   شهریور »
 1234
۵۶۷۸۹۱۰۱۱
۱۲۱۳۱۴۱۵۱۶۱۷۱۸
۱۹۲۰۲۱۲۲۲۳۲۴۲۵
۲۶۲۷۲۸۲۹۳۰۳۱