دسته: تمدن اسلامی

نقش تمدنی دانشمندان علوم انسانی مسلمان

بسم الله الرحمن الرحیم . نقش تمدنی دانشمندان علوم انسانی مسلمان . محمد نبی زاده  کارشناس ارشد ، مدیریت آموزشی ، دانشگاه بیرجند سمیه نبی زاده شهربابک  دانشجوی کارشناسی ارشد هوش مصنوعی دانشگاه علوم و تحقیقات . متن کامل مقاله : PDF : نقش تمدنی دانشمندان علوم انسانی مسلمان . چکیده جهت دستیابی به تمدن اسلامی، راهی جز عبور از علوم انسانی موجود و حرکت به سمت علوم انسانی- اسلامی وجود ندارد. پایداری و تحقق کامل اهداف ارزشی انقلاب اسلامی نیز به این مساله بستگی دارد و از آسیب ها و چالش های جدی که امروز در مسیر جامعه اسلامی وجود دارد، از این ناحیه برمی خیزد. به عبارت دیگر، اگر در علوم انسانی، تئوری ها و فرضیه های جدیدی مطرح نشود که بر اساس آنها، حقیقت دین و دینداری در جامعه اسلامی جریان یابد و اگر بومی سازی علوم انسانی اتفاق نیفتد و مدل های انسان شناسی به مبانی اسلام نزدیک نشود، قطعا انقلاب اسلامی در جریان تحقق تمدن نوین اسلامی و رسیدن به اهداف خود دچار مشکل خواهد شد. تاکیدات رهبر معظم انقلاب اسلامی در راستای اسلامی سازی علوم انسانی در همین راستاست، این پژوهش به لحاظ هدف کاربردی بوده و از نوع تحقیقات توصیفی- تحلیلی می باشد که با روش تکنیک تحلیل محتوا، ظهور تمدن نوین اسلامی از خواستگاه علوم انسانی تبیین شده است. بنابراین لازم است علوم انسانی با مبانی دین تولید شوند و اسلامی سازی علوم انسانی در مسیری صحیحی قرار گیرد. این حرکت باید مسیری منطقی و قاعده مند داشته باشد تا بر اساس آن، مدلی دقیق و تبیین کننده اهداف ارزشی جامعه اسلامی ایجاد شود. در این مقاله ضمن تبیین ماهیت تمدن نوین اسلامی، انسان شناسی اسلامی و قرانی به نقش و جایگاه دانشمندان مسلمان علوم انسانی در احیا و تحقق تمدن نوین اسلامی خواهیم پرداخت . . کلید واژه: نقش تمدنی، دانشمندان مسلمان، علوم انسانی، تمدن سازی، تمدن نوین اسلامی

بررسی نقش دانشمندان مسلمان در شکوفایی و پیشرفت علوم

بسم الله الرحمن الرحیم بررسی نقش دانشمندان مسلمان در شکوفایی و پیشرفت علوم . امید حیدری عبدی  دانشجوی کارشناسی رشته آمارکاربردها دانشگاه پیام نور تهران . متن کامل مقاله : PDF : نهضت علمی مسلمانان در ترویج کشاورزی . چکیده در این مقاله تلاش می شود از دیدگاه تاریخی به نقش و تأثیر دانشمندان مسلمان و فرهنگ و تمدن بر شوکوفایی و پیشرفت علوم از جمله ریاضیات در جهان به طدور فهرست وار اشاره شود همچنین تلاش می شود به معرفی برجسته ترین ریاضیدان ها در پیشرفت فرهنگ و تمدن جهان ، از صدر اسلام تا قرون جدید پرداخته شود . واژگان کلیدی : جهان اسلام، فرهنگ و تمدن اسلام، دانشمندان اسلامی ................................................................................................................. منبع : مجموعه کامل آثار و مقالات برگزیده نهمین کنگره پیشگامان پیشرفت      

سیر تحول گیاه شناسی و گیاھان داروئی در تمدن اسلامی

بسم الله الرحمن الرحیم سیر تحول گیاه شناسی و گیاھان داروئی در تمدن اسلامی . غلامرضا منتظری  دکتری تاریخ فرھنگ و تمدن اسلامی - استادیار گروه معارف اسلامی . آدرس مقاله : https://civilica.com/doc/913648/ . چکیده مقاله علم گیاه شناسی و گیاھان داروئی با نھضت ترجمه در تمدن اسلامی شکل می گیرد و در قرن پنجم (ه.ق) با تدوین رسانه ھای تخصصی و آغازسفرھای علمی و پژوھشی، ارکان آن، قوام و استحکام می یابد. در قرن ششم و ھفتم (ه.ق) با نگارش کتب جامع گیاھان داروئی، پیدایش اولین دائره المعارف ھای مصور گیاه شناسی، و افزوده شدن مشاھدات عینی و تجارب عملی بر مباحث نظری، دوره رونق و شکوفائی این علم فراگردید و در قرن ھشتم (ه.ق)، بسان دیگر علوم عقلی و نقلی، به دلیل کاھش تالیفات، فروغ گذشته را از دست داد و به رکود انجامید. . کلیدواژه ها : تمدن اسلامی، سیر تحول، گیاه شناسی، گیاھان دارویی .................................................................................................................... منبع : اولین همایش ملی فیتوشیمی گیاهان دارویی، ارتقاء سلامت و تجارت

آبخیزداری در تمدن اسلامی از زبان ناصر خسرو/ “در قدس درختان بی آب(دیم) نهایت ندارد”

بسم الله الرحمن الرحیم  آبخیزداری در تمدن اسلامی از زبان ناصر خسرو  "در قدس درختان بی آب(دیم) نهایت ندارد" . اشاره: جمع آوری و ذخیره سازی آب و مهار سیل در تمدن اسلامی کاملا مشهود بوده به طوری که در شهرهای مختلف با شیوه های مختلف به جمع آوری آب باران می پرداختند. جمع آوری و ذخیره سازی آب باران و مهار سیل و استفاده از آن در فصول گرم و بی باران سال از اصول و اهداف مسلم آبخیزداری است که سابقه آن به حدود ۵ هزار سال پیش باز می گردد. طبق بررسی ها، در تمدن ایرانی اسلامی رویه پیشنیان و نیاکان ما آن بوده است که برای استفاده هر چه بیشتر، بهتر و بادوام تر از آب، راه های طبیعی را برمی گزیدند و در واقع به خاطر شرایط اقلیمی چاره ای جز این نداشتند؛ روش هایی که آسیبی به طبیعت نمی رساند و چهره پاک آن را نمی آلود. . . در این گزارش به برخی از شیوه های جمع آوری و ذخیره سازی آب باران و آثار و دستاوردهای آن که در تاریخ تمدن اسلامی بدان اشاره شده است با استناد به سفرنامه ناصر خسرو بدان بدان می پردازیم. در سفرنامه ناصرخسرو درباره جمع آوری آب باران و ذخیره سازی آن در شهرهای مختلف اسلامی چنین آمده است: رمله ناصر خسرو می گوید: «(در یکی از روزهای ماه رمضان) به رمله رسیدیم... و آن شهرستانی بزرگ است و از لب شهر تا لب دریا سه فرسنگ است. آب ایشان از باران باشد و اندر هر سرای حوضی باشد که آب باران را بگیرند و همیشه از آب ذخیره باشد. در میان مسجد آدینه حوض های بزرگ است که چون پرآب باشد هر که خواهد برگیرد و ببرد. مسجد آنجا را سیصد گام اندر دویست گام مساحت است.» بیت المقدس بیت المقدس را اهل شام و آن طرف ها «قدس» گویند... سواد و رستاق (مزارع و روستاهای اطراف شهر) همه کوهستان است، همه کشاورزی و درخت زیتون و انجیر و غیره. تمام بی آبی (دیم) است. هر چه باران ببارد هیچ آب بیرون نرود و تلف نشود. همه در آبگیرها رود و مردم بر می دارند. پس از بیت المقدس زیارت ابراهیم خلیل الرحمن عزم کردم. تا آنجا شش فرسنگ است و راه سوی جنوب می رود. بر راه دیه های بسیار است و زرع و باغ بسیار است و درختان بی آب (دیم) از انگور و انجیر و زیتون و سماق خودروی نهایت ندارد. مکه آب چاه های مکه همه شور و تلخ باشد، چنانکه نتوان خورد. اما حوض ها و مصانع بسیار بزرگ کرده اند، که هر یک از آن به مقدار ده هزار دینار برآمده باشد و آن وقت به باران که از دره ها فرود می آید، پر کرده اند. در آن تاریخ که ما آنجا بودیم، تهی بودند. یکی که امیر عدن بود، و او را پسر شاد دل می گفتند، آبی در زیر زمین به مکه آورده بود، و اموال بسیار بر آن صرف کرده، و در عرفات بر آن کشت و زرع کرده بودند؛ و آن آب را بر آنجا بسته بودند و پالیزها ساخته و اندکی به مکه می آمد و به شهر نمی رسید. و حوضی ساخته اند که آن آب در آنجا جمع می شود و سقایان آن را در برگیرند و به شهر آورند و بفروشند. ناحیه فلج آنجا چهار کاریز بود و آب آن همه بر نخلستان می افتاد، و زرع ایشان بر زمین بلندتر بود و بیشتر آب از چاه می کشیدند که زرع را آب دهند... و من بدین فلج چهار ماه بماندم. مهروبان شهری بزرگ است بر لب دریا نهاده بر جانب شرقی و بازاری بزرگ دارد و مسجد جامعی نیکو. اما آب ایشان از باران بود و غیر از آب باران، چاه و کاریزی نبود که آب شیرین دهد. ایشان را حوض ها و آبگیر باشد که هرگز تنگی آب (کم آبی) نبود. جده جده شهری است کهن بر کنار دریا واقع شده و می گویند بنای شهر به دست ایرانیان بوده است. در خارج شهر آبگیرهای قدیمی وجود دارد و چاه هایی در وسط سنگ های سخت حفر کرده و آب آنها را به هم اتصال داده اند که شمار آنها بس زیاد است و پهلوی هم قرار دارد؛ و چون آن سال باران کم بود آب را از فاصله یک روزه راه به آنجا می آوردند و حجاج آب مصرفی خود را از خانه های مردم می گرفتند. جزیره هرمز من (ناصر خسرو) نخست به هرمز جدید وارد شدم که مرکز آن حبرون نام دارد. حبرون شهری است نیکو و بزرگ دارای بازارهای خوب که بندرگاه هند و سند می باشد و مال التجاره های هندوستان از این شهر به عراق عرب و عراق عجم و خراسان حمل می شود....آب در جزیره هرمز چیز گرانبهایی است. چشمه هایی در جزیره وجود دارد و آبدان هایی هم هست که آب باران را در آنها ذخیره می کنند، لیکن این منابع همه دور از شهر واقع شده و باید آب را در مشک ها به وسیله زورق به شهر بیاورند. گزارش از: مهدی عرفانیان . . ___________________________________________________________________________ منبع : خبرگزاری تسنیم

روایتی از خیانت انگلیس در نابودی باغ های میوه ایران

بسم الله الرحمن الرحیم روایتی از خیانت انگلیس در نابودی باغ های میوه ایران . خیانت انگلیس و عوامل داخلی آنان از عوامل تخریب گسترده جنگل های مثمر و باغ های میوه ایرانی بوده اند. در گزارش به این مطلب می پردازیم. طبق بررسی ها در طول تاریخ کشور پوشش گیاهی در بیشه زارها، مراتع، جنگل های طبیعی، باغ های ایرانی و مزارع بیش از ۹۵ درصد درختان میوه و گیاهان زراعی، دارویی و مرتعی بوده که هرگز پوشش انبوهی از درختان بی ثمر و چمن نداشتیم. ولی متاسفانه طی این سال ها شاهد وارادات بی رویه و غرس درختان بی ثمر وارداتی  مثل کهور، عرعر،کاج و غیره بوده ایم که اثرات مخرب و زیانبار این درختان به اثبات رسیده است. . . تخریب و نابودی جنگل های مثمر و باغ های میوه در یک قرن اخیر و جایگزینی آن با گونه های گیاهی غیرمثمر وارداتی و مضر، می تواند علل و عوامل مختلفی داشته باشد. یکی از عوامل تخریب گسترده باغ ها و جنگل های ایرانی، توطئه انگلیس و عوامل داخلی آنان برای به مخاطره انداختن امنیت غذایی ایرانیان و گسترش فقر و فلاکت در جامعه ایرانی است. در این باره حیدر رحیم پور ازغدی در کتاب «تلخ ترین نوشته من» به بررسی این موضوع پرداخته است. وی در این کتاب به شواهد مختلفی درباره نقش انگلیسی ها و عمال داخلی آنان در تخریب گسترده جنگل های گردو و پسته کوهی که از بهترین، گرانترین و مرغوب ترین ارقام گردو و پسته دنیا است اشاره می کند. حیدر رحیم پور ازغدی در کتاب «تلخ ترین نوشته من»که آن را حاصل عمر خود می داند، درباره شاهد اول دخالت انگلیس در نابودی باغ های ایرانی چنین روایت می کند: من کوچک بودم. روزی درشکه مامور خرید سوخت سفارت انگلستان به سرای پدرم که رئیس صنف بود آمد و گفت: ما فلان مقدار هیزم پسته می خواهیم. در آن ایام ،‌خرید هیزم پسته به خاطر عرضه بسیار هیزم های باغی، اقتصادی نبود اما اشترداران بیکار بودند و این خبر خوش، آنان را به بیابان ها فرستاد و هر روز هزاران اصله، درخت پسته کوهی را قلع و قمع می کردندو به سفارتخانه انگلستان می فروختند و سفارت، مازاد سوخت خود را به کارمندان خود اهدا و به روسای ادارات هم که بردگانش بودند سفارش می کرد تا می توانید زغال سنگ، که کربنش موذی است مصرف نکرده و کنده پسته که همه چیزش بهتر است مصرف کنید. این جنایت تا روزگاری که دولت مصدق قطع بوته های پسته را ممنوع نکرده بود، ادامه داشت. لیکن پس از منع نیز دستهای این جنایت را با رشوه دادن به دوازه بانان، تا آنجا ادامه دادند که جنگلهای پسته خراسان، تبدیل به بیابان گردید، بعد دریافتیم انگلستان با نابودی درختان پسته کوهی ما که بهترین و گرانترین گونه پسته است با ماچه کرده و با چه حیله ای جنگل های درخت پسته را تبدیل به بیابانهای لم یزرع و کویر ساخته و مراتع را نابودگردانیده است.!!! این نویسنده درباره شاهد دوم نقش برجسته انگلیس در نابودی جنگل های مثمر ایرانی اظهار می دارد: منطقه حوالی ما که همگی امروزه از شهر نان می خرند! سالی چند صد خروار گندم مازاد را پنهان از نظر حکومتی که در قبضه غرب بود به شوروی صادر می کرد. گندمهایی که امروز یک دانه از آنها را نمی بینند. و به غرب هم از همه کشور به طور رسمی صادرات کشته و قیسی و پسته و بخصوص مغز دانه زردآلو و گردو داشتیم. تا روزی که این جانیان (آمریکا و انگلیس) کمر همت به نابودی همه جانبه کشاورزی و باغداری ما بستند. ضربه نخست آمریکا، اصلاحات ارضی و طرح متلاشی کردن املاک و تارو مار کردن کشاورزان بود و قدم دوم شکستن کمر ایران تا مرز نیازمندی به واردات گندم و در قدم سوم،‌ نابودی باغات که هرگاه به آن می اندیشم بغض گلویم را می فشارد و لعنت بر پلیدی سیاست آمریکا می فرستم. سالی کشتی حامل خشکبار با بازرگانان خراسان که عمده ترین صادرکنندگان خشکبار کشور بودند به بهانه ای که هرگز مشخص نشد، چند روزی کالا در دریا متوقف گردید و هنگامی به کشتی اجازه رفتن دادند که مدت بیمه کالا گذشته بود و چون محموله به آمریکا رسید ماموران بهداشت که از پیش تر به انتظار ورود کشتی بودند به سراغ کالا آمدند و با بازرسی ای صوری فرمودند: مغزها فاسد گشته و دیگر قابل خوردن نیست.(مغزهای تولید سال و درون جعبه های مهر و موم و کاغذ پیچ!) و همه را به دریا ریختند و در عوض خسارتی که به بازرگانان وارد شد این بار انگلیس وارد معرکه شد و به تبلیغات سوخت هیزم درختان زردآلو و توت پرداخت من شاهد بودم که مدیر کل های ادارات، در لحظه، بهداشتی گشته و سوخت بیشتر ادارات و مجامع فرهنگی با کنده توت و زردآلو گردید! آنگاه که صادراتی نداشتیم، باغ داران به اجبار، درختان صدساله را قطع و به بازار می آوردند! چه ، در لحظه نرخ هیزم توت و زردآلو فزونی گرفت. از این رو درختانی را که هر اصله آنها خرواری محصول می داد به راهنمایی فرشته نجات قطع می کردند و هیزم فروختند. شاهد سومی که رحیم پور ازغدی روایت می کند به قرار زیر است: پس از حمایت چنین فرشته ای، دگربار، سرویس های مشترک اسرائیلی ها و آمریکایی ها به سراغ درختان گردو آمدند و هر درخت گردو از صد سال به بالا را به هزار تومان که در آن روزگار بهاء یک قطعه زمین منزل شهری بود، خریدند و دلالان برای خرید پرسود درخت گردو، وجب به وجب کوهپایه ها را می گشتند تا درختان گردو هم قلع و قمع گردید. درختانی که اگر امروز بود هر اصله آنها سالی ده میلیون تومان (رقم بر اساس سال ۱۳۸۹ است)گردو می داد و باغ داران، سالها بعد، دانستند دشمن با آنان چه کرده، لیکن پشیمانی بعدی سودی ندارد، و بعد فرزندانشان به پا خاسته که در پی کاشت نهال گردو بر آمدندبا اینکه همه می دانند درختان گردوی ما تابیست سالگی صغیرند و تا سی سالگی هم تولید چندانی ندارد ولی تا پانصدسالگی محصولشان هرروز بیشتر می شود . بنابراین وامانده بودند تا بلوغ درختان چه کنند؟ به پیشنهاد عمال غرب، به خرید نهال های گردوی اسرائیلی بر آمدند تا زودتر به حاصل نشیند و هر اصله را هزار تومان یعنی به بهاء کهن درختانی که پدرانشان فروخته بودند، ‌می خریدند و می کاشتند. و امروزه دریافته اند که محصول ده درخت گردوی اسرائیلی در حد یکی از درختان چند صدساله ای که به هزار تومان فروخته بودند، نمی باشد. . . ____________________________________________________________________________ منبع : خبرگزاری تسنیم

علوم اسلامی

بسم الله الرحمن الرحیم علوم اسلامی . پس از گذشت حدود دو قرن از ظهور اسلام، این دین توانست بخش زیادی از جهان آن روز را با تعالیم خود نورافشانی کند. در این سرزمین‌ها تمدنی جوانه زد، رشد کرد، بالید و چند قرن، جهان را تحت سیطره خود قرار داد. پایه‌های این تمدن را علومی تشکیل می‌داد که حاصل مطالعه، تحقیق و تلاش‌های فراوان دانشمندان مسلمان بود. . فهرست مندرجات ۱ - تأثیر اسلام بر جانها ۲ - معیار علوم اسلامی        ۲.۱ - دسته اول از علوم اسلامی        ۲.۲ - دسته دوم از علوم اسلامی        ۲.۳ - دسته سوم علوم اسلامی        ۲.۴ - دسته چهارم علوم اسلامی ۳ - چند نکته ۴ - پانویس ۵ - منبع . تأثیر اسلام بر جانها پرتو اسلام، جان انسان را تغییر داد و بینش او را به جهان اصلاح کرد، به هر انسانی ارزش مستقلی داد. و او را به شناخت جهان، انسان و آفریدگار، جهان و انسان دعوت کرد. و همین عامل بود که مسلمین جرقه‌های علوم گذشتگان را به مشعل‌های فروزان و ماندگار تاریخ تبدیل کردند. معیار علوم اسلامی امّا معیار اسلامی بودن علم چیست؟ آیا هر علمی می‌تواند اسلامی باشد، یا این که اسلام بعضی علوم را مردود دانسته و آن را نفی کرده است؟ در هر صورت معیار و ملاک اسلامی بودن علوم چیست؟ ممکن است موضوع، مسائل، غرض و انگیزه و منبع و مستند هر علم و حتی تشویق و ترغیب اسلام به تعلیم و فراگیری یک علم بتواند ملاک و معیاری برای اسلامی بودن آن باشد. به علاوه که گاهی فهم و درک و یادگیری و یاددادن بعضی از علوم و بلکه فهم متون و منابع اسلامی، نیازمند فراگیری علم دیگری است،‌این جنبه مقدمی بودن نیز ممکن است بتواند ملاک و معیار دیگری به شمار آید، بنابراین می‌توان علوم اسلامی را به چند دسته تقسیم کرد. ← دسته اول از علوم اسلامی با نظری به دانش‌های مختلف اسلامی بودن برخی از علوم به آسانی قابل تحلیل است. چرا که علومی همانند تفسیر قرآن، فقه، حدیث، قرائت، کلام نقلی و... علومی هستند که همه برای فهم آموزه‌های دین اسلام تدوین شده‌اند و همه بر اساس همان آموزه‌ها و تحت تأثیر هدایت و فرمایشات پیامبر ـ صلّی‌الله‌علیه‌وآله ـ و ائمه اهل بیت ـ علیهم‌السّلام ـ شکل یافته‌اند. به تعبیری موضوع مسائل، غرض و منبع مطالعاتی این علوم همه در دوران خود دین اسلام می‌باشد و در این دسته همین است. با نگرشی اجمالی به سیر تدوین این علوم در سرزمین‌های اسلامی و مطالعه اولین جوانه‌های هر یک از این دانش‌ها، این نکته به خوبی آشکار می‌شود. گسترش اسلام به ممالک غیرعرب، ‌عدم آشنایی مردم آن کشورها و حتی خود مسلمانان عرب زبان مدینه و مکه با قرآن و حدیث و حتی زبان عربی، اختلاف قراءات و نسخه‌های دستنویس قرآن، در دهه‌های اول هجری، ‌نیاز مسلمین به دانستن احکام و عدم دسترسی آنها به پیامبر و ائمه و اصحاب ایشان و اختلافات گوناگون بر سر مسائل عقیدتی، همه و همه جزو علل تشکیل این علوم می‌باشند. و روشن است که نخستین و اصلی‌ترین منبع مطالعاتی و تحقیقاتی دانش‌ فقه، یا علوم قرآن و یا تفسیر و... خود قرآن کریم و سنت پیامبر ـ صلّی‌الله‌علیه‌وآله ـ و اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ می‌باشد. علاوه بر نیاز مردم به ضرورت به کارگیری احکام اسلام (قرآن و سنت) برای بهتر زیستن در ابعاد مختلف زندگی (فردی، خانوادگی، اجتماعی) و مراحل آن، انگیزه و عامل اصلی تشویق مردم به فراگیری این علوم، آیات متعدد قرآن کریم و روایات فراوان از پیامبر اکرم ـ صلّی‌الله‌علیه‌وآله ـ و اهل بیت ـ علیهم‌السّلام ـ است. چنان که بارها در قرآن، دستور به تدبّر در قرآن و فهم آن آمده است. [۱][۲][۳] و یا مردم به فراگیری دقیق و عمیق فقه یعنی همه آنچه در دین آمده است، ‌دعوت شده‌اند. [۴] در روایات اهل بیت ـ علیهم‌السّلام ـ نیز دستور به آموزش قرآن، [۵]  آموزش فقه، [۶]  ترویج و تعلیم حدیث [۷]  فراوان یافت می‌شود. ← دسته دوم از علوم اسلامی گروه دوم مجموعه دانش‌هایی که مقدمه علوم دسته اول محسوب می‌شوند، یعنی پس از شکل‌گیری هسته‌های اولیه علومی همچون فقه، تفسیر، کلام و ... در اثر گسترش مباحث و نیز ظهور دیدگاه‌های مختلف و متعدد، ‌دانشمندان این علوم، نیازمند معیارها و ملاک‌هایی برای سنجش و نیز ترویج و آموزش دانسته‌های خود شدند و این عامل خود منجر به شکل گیری علوم دیگری هم چون اصول فقه و یا بخش عقلی علم کلام، فلسفه، منطق و رجال و ... گردید. این علوم نیز در مواردی دارای منابع دینی هستند، بسیاری از مسائل علمِ اصول فقه، ‌برگرفته از آیات قرآن و روایات است؛ و البته منبع اصلی این علوم برون دینی و عقلی است. با این حال به دلیل دینی بودن انگیزه فراگیری این علوم و نیز این که مقدمه علوم دسته اول هستند، ‌و هم چنین تطبیق بسیاری از تعالیم دینی بر آموزه‌های این علوم، این علوم نیز اسلامی محسوب می‌شوند. مثلاً دانش منطق، فلسفه، جزو علوم وارداتی هستند که در قرن سوم‌ هجری و در پی نهضت ترجمه، به عالم اسلام منتقل شده‌اند ولی در متون دینی مباحثی درباره توحید، و صفت خداوند و یا استدلال بر وجود خداوند آمده است که قابل تطبیق بر مسائل فلسفی هستند و بلکه در برخی موارد بدون مقدمات فلسفی قابل فهم نیستند. به عنوان مثال آیات اول سوره حدید و سوره اخلاص که طبق روایت فهم آن از عهده عالمان آخر الزمان برمی‌آید. و یا خطبه اول نهج البلاغه، که معارف بلند توحیدی را بیان می‌کند. و نیز برخی از آیاتی که حالت استدلالی دارند مثل آیه ۳۵ و ۳۶ سوره طه.[۸] به علاوه که بسط و گسترش این علوم و پالایش آنها از موهومات و افزودن مسائل جدید و ترویج این علوم، همه مدیون مجاهدت‌های بی‌دریغ عالمان مسلمان است. ← دسته سوم علوم اسلامی در میان علومی که در تمدن اسلامی شکوفا شد، علومی می‌توان یافت که مهمترین نکته اسلامی بودن آنها، یکی اسلامی بودن انگیزه یادگیری آن علوم و دیگری تشویق دین اسلام می‌باشد. و الا به لحاظ منبع و روش مطالعاتی این علوم، علوم غیر دینی محسوب می‌شوند. ادبیات عرب، تاریخ، نجوم، جزو مثال‌های بارز این دسته می‌باشند، البته ادبیات عرب که مانند منطق و اصول فقه از علوم آلی محسوب می‌شود مقدمه تمامی علوم و به خصوص علوم دینی نیز محسوب می‌شود و به این لحاظ می‌تواند در گروه دوم نیز قرار گیرد. به هر حال غرض از دانستن این علم، فهم دین بوده است، و نخستین قواعد ادبیات عرب را نیز امیر المؤمنین آموزش داده‌اند. [۹]  و در مراحل بعدی نیز امام باقر و امام صادق ـ علیهم‌السّلام ـ از پایه‌گذاران این علوم محسوب می‌شوند. [۱۰][۱۱][۱۲] درباره تاریخ این دو نکته قابل توجه است. زیرا نکات فراوانی از تاریخ زندگانی انبیاء و دشمنان آنان، در قرآن کریم آمده است. در روایات نیز به بسیاری از صالحان و طالحان گذشته اشاره شده است. و این خود عامل مهمی درگرایش مردم مسلمان به مطالعه تاریخ دارد. عامل دیگر دستور صریح قرآن به مطالعه احوال امت‌های گذشته و عبرت گیری از سرنوشت ایشان می‌باشد. [۱۳][۱۴][۱۵][۱۶][۱۷] علم نحو نیز در اثر این دو عامل، پیشرفت کرد. زیرا شناخت اوضاع اجرام آسمانی، جهت شناخت ایام روزه و حج و ساعات نماز و سایر عبادات و ... تأثیر اساسی دارد و در واقع علم نجوم را جزو علوم واجب اسلامی قرار داده است، در قرآن نیز می‌توان اشاره‌ای به این علم یافت. [۱۸][۱۹][۲۰] علم طب نیز از جهتی جزو همین گروه از علوم است. در روایتی علم طب در کنار علم دین آمده است. [۲۱] در همان آدرس در کتاب میزان الحکمه روایت دیگری آمده که چهار علم را در کنار هم آورده است: امام علی ـ علیه‌السّلام ـ فرمودند علوم چهار قسمند: علم فقه برای دین شناسی، علم طب برای بدن، علم نحو برای زبان شناسی، علم نجوم برای شناخت زمان‌ها. به علاوه که توصیه‌های فراوان بهداشتی و بهزیستی فراوانی در روایات وجود دارد. [۲۲] ← دسته چهارم علوم اسلامی دسته چهارم از علوم اسلامی، علومی هستند که عموما ریشه در بیرون از مرزهای عالم اسلام دارند ولی دانشمندان مسلمان، با مطالعات و پژوهش‌های خود آنها را به کمال رسانده و نکات و مسائل جدید بسیاری به مسائل محدود آنها افزوده‌اند. توصیه اسلام به یادگیری و تعلیم و تعلّم و ترویج علم حتی از نزد غیرمسلمین [۲۳]  و از دورترین سرزمین‌ها، [۲۴]  مسلمانان را به جستجوگرانی خستگی ناپذیر تبدیل کرد و آنان در پی فهم پیچیدگی‌های جهان اطراف به تحقیق پرداختند. چنان که پیامبر اسلام اسیران کفّار را در ازای آموزش به مسلمانان آزاد کردند.[۲۵] بسیاری علوم تجربی مثل شیمی، فیزیک، زیست شناسی، علوم ریاضی و... بدین صورت پاگرفته و نضج یافته‌اند. هر چند به شهادت تاریخ جوانه‌های ابتدایی همین علوم را نیز نزد اهل بیت ـ علیهم‌السّلام ـ باید ردیابی کرد. چنان که درباره طب و نجوم به آنها اشاره شده و نیز شاگردی جابر بن حیان شیمی دان نامی نزد امام صادق ـ علیه‌السّلام ـ معروف است. پس اسلامی نامیدن این علوم به انگیزه دینی و نیز مسلمان بودن عالمان آنهاست. چند نکته ۱. در تمامی این علوم، منابع دین اسلام به عنوان یک معیار همیشه وجود دارد. یعنی حتی اگر منبع پژوهشی یک علم ، قرآن و حدیث نیز نباشد، یافته‌های آن علم با آموزه‌های قطعی قرآن و سنت سنجیده می‌شوند، و در صورت تنافی با دین، آن مطلب و حتی آن علم از ارزش خواهد افتاد و به همین جهت علومی مثل سحر و نجوم احکامی و... هیچ گاه اقبال عام نیافتند و مورد توجه دانشمندان قرار نگرفتند. ۲. تقسیم‌بندی ذکر شده در نوشتار فوق بر اساس حصر عقلی نیست. و چنین نیست که یک علم فقط در یک گروه جا می‌گیرد و ممکن است یک علم از چند جهت متّصف به اسلامی بودن شود مثل ادبیات عرب یا طب، ما تلاش کردیم مهمترین عامل را معیار تقسیم‌بندی قرار دهیم. ۳. علومی که به آنها اشاره شد، از جهت حکم تکلیفی ممکن است احکام مختلفی پیدا کنند و واجب، ‌حرام، مباح و یا مستحب و یا مکروه به شمار آیند که این جهت خارج از بحث ما قرار می‌گیرد، البته هر علمی بر اساس نیاز جامعه اسلامی به آن، واجب کفایی خواهد بود. این نوشتار کوتاه، تلاشی است برای بازنویسی، تحلیل استاد شهید مطهری، در این زمینه که اصل نظریات ایشان در منبع ذیل می‌باشد: آشنایی با علوم اسلامی، انتشارات صدرا، ج ۱، (فلسفه ومنطق)، ص ۱۰ ـ ۱۵. . پانویس ۱. ↑ نساء/سوره۴،آیه۸۲.     ۲. ↑ محمد/سوره۴۷،آیه۲۴.     ۳. ↑ ص/سوره۳۸،آیه۲۹.     ۴. ↑ توبه/سوره۹،آیه۱۲۲.     ۵. ↑ ری شهری، محمد، ‌میزان الحکمه، دار الحدیث، ۱۴۱۹، بیروت، لبنان، چاپ دوم، ج۶، ص۲۵۲۱. ۶. ↑ ری شهری، محمد، ‌میزان الحکمه، دار الحدیث، ۱۴۱۹، بیروت، لبنان، چاپ دوم، ج۶، ص۲۴۵۴. ۷. ↑ ری شهری، محمد، ‌میزان الحکمه، دار الحدیث، ۱۴۱۹، بیروت، لبنان، چاپ دوم، ج۲، ص۵۴۶ ـ۵۴۷. ۸. ↑ جوادی آملی، عبدالله، تبیین براهین اثبات خدا، نشر اسراء، قم، ۱۳۶۸، چ سوم، ص۱۲۳ ـ۱۳۰. ۹. ↑ زیدان، جرجی، تاریخ تمدن اسلام، ترجمه علی جواهر کلام، امیر کبیر، تهران، ۱۳۷۹، چ۹، ص۴۷۸ ـ۴۸۰. ۱۰. ↑ قربانی، زین العابدین، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، ۱۳۷۰، چ۲، ص۱۰۰. ۱۱. ↑ قربانی، زین العابدین، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، ۱۳۷۰، چ۲، ص۱۰۲. ۱۲. ↑ قربانی، زین العابدین، تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، ۱۳۷۰، چ۲، ص۱۰۳. ۱۳. ↑ یوسف/سوره۱۲،آیه۱۰۹.     ۱۴. ↑ حج/سوره۲۲،آیه۴۶.     ۱۵. ↑ روم/سوره۳۰،آیه۹.     ۱۶. ↑ آل عمران/سوره۳،آیه۱۳۷.     ۱۷. ↑ نحل/سوره۱۶،آیه۳۶.     ۱۸. ↑ نحل/سوره۱۶،آیه۱۶.     ۱۹. ↑ انعام/سوره۶،آیه۹۷.     ۲۰. ↑ بقره/سوره۲،آیه۱۸۹.     ۲۱. ↑ میزان الحکمه، ج۵، ص۲۱۰۵. ۲۲. ↑ طبرسی، حسن بن الفضل، مکارم الاخلاق، مؤسسه نشر اسلامی، قم، ۱۱۴ ق، ج۱ ۲۳. ↑ میزان الحکمه، ج۵، ص۲۰۸۳، دار الحدیث. ۲۴. ↑ میزان الحکمه، ج ۵،دار الحدیث، ص ۲۰۷۰. ۲۵. ↑ میزان الحکمه، ج۵، ص۲۰۸۳، دار الحدیث. . . __________________________________________________________________________ منبع : سایت اندیشه قم    

نهضت علمی مسلمانان در ترویج کشاورزی و توجه به منابع طبیعی

بسم الله الرحمن الرحیم نهضت علمی مسلمانان در ترویج کشاورزی و توجه به منابع طبیعی . یداالله سپهری عضو هیات علمی و مربی گروه معارف اسلامی دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان . متن کامل مقاله : PDF ; نهضت علمی مسلمانان در ترویج کشاورزی . چکیده  با نگرشی بر میراث فرهنگی مکتوب مسلمانان می توان دریافت که کشاورزی و اهمیت به منابع طبیعی جایگاه ویژه ای در میان مسلمانان دارد. با بررسی آثاری که در این زمینه نوشته شده، به اهمیت این رشته علمی در میان مسلمانان پی می بریم. دانشمندان مسلمان توانسته اند موفقیت های زیادی در رشته های گیاه شناسی و کشاورزی به دست آورند و قله های علمی را فتح نمایند. اهمیت این علوم در نزد مسلمانان ناشی از دو عامل تعالیم دینی و مذهبی و شناخت نقش کشاورزی به عنوان یک عامل اقتصادی در تامین مواد غذایی بود. بر این اساس، مسلمانان در مطالعه علوم کشاورزی و منابع طبیعی خدمات ارزشمندی انجام داده اند که نتیجه آن کشف هزاران گیاه موثر در سلامت انسان و تالیف هزاران کتاب ارزشمند بوده که در پیشرفت و تکامل جامعه انسانی بسیار موثر می باشد. در این مقاله تلاش شده تا با بررسی آیات قران و احادیث معتبر و سایر منابع به جا مانده از دانشمندان اسلامی به تاثیر نقش منابع طبیعی و کشاورزی در مطالعات دانشمندان اسلامی و تعالیم دینی پرداخته شود. . کلید واژه:  کشاورزی،منابع طبیعی،قرآن،مطالعات دانشمندان مسلمان . ____________________________________________________________________ منبع : علوم کشاورزی و منابع طبیعی - مهر-آبان ۱۳۸۷ , دوره  ۱۵ , شماره  ۴ 

معرفت فلاحت (دوازده باب کشاورزی)

بسم الله الرحمن الرحیم معرفت فلاحت (دوازده باب کشاورزی)   مؤلفان: ایرج افشار، عبدالعلی‌بن‌محمد بیرجندی ناشر: موسسه نشر میراث مکتوب . . زبان: فارسی رده‌بندی دیویی: ۶۳۰ سال چاپ: ۱۳۸۷ نوبت چاپ: ۱ تیراژ: ۲۰۰۰ نسخه تعداد صفحات: ۲۵۰ قطع و نوع جلد: وزیری (گالینگور) شابک: ۹۷۸۹۶۴۸۷۰۰۵۶۵   توضیح کتاب: متون تاریخی کهن ایرانی در موضوعات گوناگونی به نگارش درآمده‌اند. اگرچه ایران کشوری بود که زراعت و دامداری در آن رواج داشت اما مسئلۀ «کشاورزی» از جمله مباحثی است که در متون تاریخی ایرانی کم‌تر به چشم می‌خورد. کتاب حاضر یکی از معدود مکتوبات تاریخی است که به موضوع کشاورزی اختصاص دارد و توسط عبدالعلی بیرجندی (متوفی به سال ۹۳۴ ه . ق) به نگارش درآمده است. مصحح کتاب پس از معرفی مولف و نسخه‌های متعدد به جای مانده از این اثر به دوازده باب «معرفت‌ فلاحت» یعنی مقدمات کشاورزی، اصول کشت حبوبات، مضرات محصولات زراعی و درختان، اصول درو غلات، اصول کشت درختان، شیوۀ کاشت انواع درختان هم‌چون زیتون و خرما و چیدن میوه از درخت، چگونگی دفع آفات محصولات کشاورزی، و منفعت حبوبات اشاره می‌کند. در بخش پیوست‌های کتاب منفعت برخی محصولات کشاورزی و نسخ قدیمی دیگری، که در موضوع کشاورزی موجود است، معرفی می‌شود. . ...................................................................... .

دانلود کتاب: الأدویه المفرده (الحشائش) «تفسیر کتاب دیاسقوریدوس»

بسم الله الرحمن الرحیم دانلود کتاب: الأدویه المفرده (الحشائش) «تفسیر کتاب دیاسقوریدوس»   اشاره :  امکان دانلود کتاب فی الأدویه المفرده (الحشائش) «تفسیر کتاب دیاسقوریدوس» تألیف ابن البیطار عبد الله بن أحمد المالقی - به تحقیق إبراهیم بن مراد - که در سال ۱۹۸۹ میلادی توسط انتشارات دارالغرب الإسلامی بیروت در ۴۳۰ صفحه منتشر شده است در این سایت فراهم شد. . برای دانلود این کتاب بر روی این لینک کلیک کنید. . این کتاب و مولف آن در بخشهای مختلف سایت خصوصا بخش «تمدن اسلامی» معرفی شده است . . ............................................................................................................ منبع : موسسه پژوهشی میراث مکتوب

منتخب کتاب جامع المفردات غافقی با ترجمه انگلیسی

بسم الله الرحمن الرحیم منتخب کتاب جامع المفردات غافقی با ترجمه انگلیسی   اشاره : منتخب کتاب جامع مفردات غافقى تلخیص و گزینش کتاب جامع‌المفردات، به قلم ابوالفرج گریگوریوس مفریان معروف به ابن‌عبدى است. کتاب جامع المفردات غافقى از مهم‌ترین نگاشته‌هاى اطباى اسلامى در زمینه شناخت مفردات دارویى است. کتاب جامع المفردات یکى از مهم‌ترین آثار در زمینه مفردات در طب سنتى است. ابن ابى‌اصیبعه این اثر را بى‌نظیر دانسته است.[۱] نظر صفدى نیز چیزى شبیه به گفته ابن ابى‌اصیبعه است.[۲] ................................................................... ۱-  عیون الانباء فى طبقات الاطباء، ص۵۰۰ ۲-  الوافى بالوافیات، ج۷، ص۲۲۸ . . ساختار این اثر همانند بسیارى دیگر از آثار که پیرامون مفردات دارویى نگاشته شده به ترتیب حروف الفبا تدوین و تألیف شده است. وى در ابتدا عنوان هر مفرد و نام‌هاى گوناگون آن را متذکر مى‌شود. سپس خصوصیت‌هاى ظاهرى مفرد را توصیف و در پایان به خواص دارویى آن مى‌پردازد. از آنجا که این اثر منتخبى از منابع گوناگون شناسایى مفردات است مؤلف عبارت‌هاى کتاب را مستند به منبعى مى‌نماید تا هم امانت را رعایت کرده باشد و هم پژوهشگر بتواند مطالب این کتاب را با منابع دیگر مقایسه نماید. گزارش محتوا این کتاب شرحى عربى بر کتاب حشائیش دیسیقوریدوس است که البته وى تنها به گفته‌هاى دیسیقوریدوس اکتفاء نکرده است، بلکه بسیارى از مفرداتى را که در طب هندى و ایرانى مورد استفاده بوده و در کتاب دیسیقوریدوس وجود نداشته به آن اضافه نموده است. اهمیت این اثر به چند جهت است: اول: مؤلف خود گیاه‌شناسى بزرگ بوده است، بنابراین تجربیات او به عنوان یک داروشناس، ارزشمند و قابل توجه است. دوم: این اثر منتخبى از آثار متعددى است که قبل از مؤلف به تحریر درآمده است و چه بسا بعضى از آنها اکنون به دست ما نرسیده است. بنابراین گزارش مؤلف دراین‌باره ممتاز است. سوم: قبل از غافقى، مفرداتى که در کتب طبى معرفى مى‌شوند به پانصدگونه نمى‌رسد در حالى که وقتى به کار غافقى نگاه مى‌کنیم با اضافات بسیارى از جانب او مواجه مى‌شویم. وضعیت کتاب این اثر را دانشکده پزشکى دانشگاه مصر منتشر نموده است. افست این کتاب را مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکى، طب اسلامى و مکمل دانشگاه علوم پزشکى ایران با مقدمه‌اى کوتاه به قلم آقاى دکتر محمد مهدى اصفهانى در سال ۱۳۸۶ منتشر کرده است. کتاب به اهتمام دکتر ماکس مایرهوف و دکتر جورجى صبحى بر اساس دو نسخه خطى تصحیح و تحقیق شده است. محققین در ابتدا مقدمه‌اى کوتاه پیرامون شیوه تصحیح این اثر نگاشته‌اند. همچنین افزون بر تصحیح متن عربى، این اثر را به انگلیسى نیز ترجمه نموده‌اند. پاورقى کتاب به اختلاف نسخ اختصاص دارد. . معرفی نشر کتاب پدیدآوران صبحی، جورجی (مترجم) مایرهوف، ماکس (مترجم) غافقی، احمد بن محمد (نویسنده) ابن عبری، غریغوریوس بن هارون (مصحح) اصفهانی، محمدمهدی (مقدمه نویس) عنوان‌های دیگر جامع المفردات. عربی - انگلیسی. برگزیده ناشر دانشگاه علوم پزشکی ایران، مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل مکان نشر تهران - ایران سال نشر ۱۳۸۶ ش چاپ ۱ موضوع دارو شناسی - متون قدیمی تا قرن ۱۴ گیاهان دارویی - متون قدیمی تا قرن ۱۴ زبان عربی تعداد جلد ۴ کد کنگره ‏R‎‏ ‎‏۱۲۸‎‏/‎‏۳‎‏ ‎‏/‎‏الف‎‏۹‎‏غ‎‏۲ نورلایب مشاهده کتابخوان مشاهده   .......................................................................................................... منبع : ویکی نور

دستنوشتۀ الأدویه المفرده غافقی – در مجموعۀ اُسلِر کتابخانۀ دانشگاه مک گیل کانادا

بسم الله الرحمن الرحیم دستنوشتۀ الأدویه المفرده غافقی در مجموعۀ اُسلِر کتابخانۀ دانشگاه مک گیل کانادا . آدام گَچِک ترجمۀ: شمامه محمدیفر . متن کامل مقاله : pdf - دستنوشتۀ الأدویه المفرده غافقی در مجموعه ...   اشاره :  غافقی و رساله اش کتابخانه تاریخ پزشکی اُسلِر ، در دانشگاه مک گیل (مونترئال کانادا) نسخه خطی جالب توجهی به شماره اُ.ال. ۷۵۰۸ ، به نام کتاب  فی الادویه المفرده  دارد ... ............................................................................................................... منبع: دوفصلنامه تاریخ علوم و فناوری دوره اسلامی - سال هشتم، شمـارۀ اول ، بهار و تابستان ١٣٩٨- شمارۀ پیاپی: ١۵

نکاتی در مورد غافقی و دوران زندگی او

بسم الله الرحمن الرحیم  نکاتی در مورد غافقی و دوران زندگی او . سجاد نیک فهم خوبروان مؤسسۀ مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل (مونترآل) همکار علمی نشریۀ میراث علمی . متن کامل مقاله : pdf - نکاتی در مورد غافقی و دوران زندگی او  . اشاره :  در اوت م٢٠١٠ گروهی از پژوهشگران در دانشگاه مک گیل (کانادا) گرد هم آمدند تا در قالب یک کارگاه پژوهشی/ همایشی؛ یک نسخۀ خطی (به شمارۀ ٧۵٠٨ ) از مجموعه ای را بررسی کنند کـه در سال ١٩٢٩ سر ویلیام اسلر به دانشگاه مک گیل اهدا کرده بود. این نسخه در برگیرندۀ متن کتـاب الادویه المفرده نوشتۀ ابوجعفر احمد بن محمد بن احمد بن سید غافقی اسـت. ... ................................................................................................................. منبع : نشریه میراث علمی اسلام و ایران -سال هشتم ، شمـارۀ اول، بهار و تابستان ١٣٩٨ شمارۀ پیاپی: ١۵

غافقی اندلسی و جایگاه او در گیاه شناسی و داروسازی

بسم الله الرحمن الرحیم  غافقی اندلسی و جایگاه او در گیاه شناسی و داروسازی . احسان شهسوار  دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ و تمدن ملل اسلامی دانشگاه علوم اسلامی رضوی . آدرس مقاله : https://civilica.com/doc/433427 . چکیده مقاله: ابوجعفرغافقی دانشمند بزرگ مسلمان در دو علم گیاه شناسی و داروسازی است که به سبب تألیف گران سنگش به نام الأدویه المفرده شهرت بسزایی پیدا کرد. پرداختن به احوال و شخصیت او از این نظر حائز اهمیت است که نوشته های غافقی در داروهای مفرد یک قرن بعد، اساس کار ابن بیطار اندلسی قرار گرفت وتوسط او تکمیل شد. همچنین کمال و دقت نظر غافقی سبب گردید که تألیفش در قرون متمادی مورد مراجعه ی دانشمندان و همچنین متن درسی کرسی های علمی اروپا شود. اما متأسفانه علی رغم اعلمیت و شهرت غافقی، جایگاه و شخصیت علمی او مورد غفلت اکثر محققان قرار گرفته است، به گونه ای که در بسیاری از کتب تاریخ علوم، نامی از ایشان دیده نمی شود. نوشتار حاضر به بررسی و شناساندن شخصیت علمی غافقی، اهمیت او و علت دورماندن آثارش می پردازد. . کلیدواژه ها: غافقی ، الأدویه المفرده ، اندلس ، گیاه شناسی ، داروسازی ............................................................................................... منبع : اولین همایش گیاهان دارویی و داروهای گیاهی

جامع غافقی و دانش گیاه‌شناسی

بسم الله الرحمن الرحیم  جامع غافقی و دانش گیاه‌شناسی . سید ماهیار شریعت پناهی استادیار، عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد مشهد . متن کامل مقاله : pdf - جامع غافقی و دانش گیاه شناسی . چکیده غافقی (سدۀ ۶ق) گیاه‌شناس اندلسی است و مهم‌ترین اثر او الجامع فی الأدویه المفرده، یکی از اصلی‌ترین پایه‌های دانش گیاه‌شناسی در اندلس و از منابع مهم برای حفظ و احیای میراث گذشتۀ این دانش است. این کتاب از آثار گیاه‌شناسی پیش از خود، به‌ویژه النبات دینوری و قانون ابن سینا، تأثیر بسیاری گرفته است. در این مقاله ابتدا مشهورترین نسخه‌های این کتاب معرفی شده است، سپس بر اساس نسخۀ کتابخانۀ ملک با بررسی ارجاعات متنوع و دقیق آن از متون پیشین و برخی آثار هم‌دوره‌اش، جایگاه برجستۀ این کتاب در حفظ میراث گذشته، مشخص شده است. سپس بر اساس دانش گیاه‌شناسی امروزی متن کتاب را بررسی کرده‌ایم. روش غافقی در دانش گیاه‌شناسی، مشاهدۀ تجربی، ثبت دقیق این اطلاعات و مقایسۀ میان آنهاست. بر اساس این روش، طبقات، زیست‌گاه‌ها و جغرافیای گیاهی و ریخت‌شناسی گیاهان مشخص شده‌اند. بررسی مترادف نام گیاهان در زبان‌های اندلسی، بربری، یونانی، سریانی و حتی فارسی و ادویۀ حیوانی و معدنی از نکات برجستۀ دیگر این کتاب است. کلیدواژه‌ها اکولوژی گیاهی جامع غافقی ریخت‌شناسی گیاهی طبقه‌بندی گیاهی گیاه‌شناسی ......................................................................................................... منبع : نشریه تاریخ علم ؛ دانشگاه تهران -  دوره ۱۰، شماره ۲ - شماره پیاپی ۲

گیاه شناسی و زیست شناسی در تمدن اسلامی

بسم الله الرحمن الرحیم گیاه شناسی و زیست شناسی در تمدن اسلامی (برگرفته از کتاب : علم و دین در حیات معقول) . علامه محمدتقی جعفری . دانشمندان دوره اسلامی چون به پیدایش گیاهان، جانوران و انسان تحت عنوان آیات خداوندی نگاه می کردند، از این رو در صدد برآمدند در رشد و نمو و زندگی آن ها تحقیق کنند، تا بتوانند در معالجه بیماران از گیاهان دارویی برای تهیه دارو استفاده کنند. . در دوره اسلامی، منابع اولیه زیست شناسی، از میراث علمی ایران و یونان و هند اخد شد، که در این میان می توان به کتاب الحیوان تألیف ارسطو و نوشته های پیروان فیثاغورث و ارسطو ارشاره کرد. در این میان، جهانگردان نیز از سفرهای خود به هند و آفریقا، توشه هایی همراه می آورند؛ چرا که در دوره اسلامی، مرزهای کشورها به روی همه مردم باز بود و آن ها اجازه داشتند سفر نموده و دنبال علم و دانش بروند. . جریان های متفاوت فکری جهان، در راه یابی خویش به درون فرهنگ اسلامی، در ذیل و قالب تعالیم اسلام و آموزه های قرانی، تبلوری نوین یافت. اکثر نوشته های ایران در تمدن اسلامی در باب زیست شناسی؛ توجه و گرایش شدیدی به سلسله مراتب موجودات و سیر نزولی و صعودی آن ها نشان می دهد. مسلمانان معتقد بودند جهان موجودات، اعم از جمادات، نباتات، حیوانات و انسان، بخشی از زنجیره ای را تشکیل می دهند که در قوس صعودی و قوس نزولی، دارای شاخه ای بوده و هر موجودی برای خود دارای ارزش می باشد و نقطه اوج موجودات، در شاخه صعودی الهی می باشد و از این ذات است که شاخه های دیگر نشأت می گیرد. . نظام زیست شناسی دوره اسلامی، با این که شدیدا تحت تأثیر باورهای دینی قرار داشت و در قالب تعلیمات دینی شکل گرفته بود، ولی کاملا متعبدانه و خالی از تعقل هم نبود. زیست شناسان اسلام، اطلاعات گذشته را جمع نموده و با مشاهده عینی خود، مطالب را در ذهن می پروراندند. نتیجه این شد که آن ها یک نظام زیست شناسی خاص را طرح کردند که بر مبنای استدلال و براهین عقلی قرار داشت. در آثار اخوان الصفا، قزوینی و ابوریحان بیرونی، رگه های تعقل و اندیشه به خوبی هویداست. آن ها ضمن تأکید برحکمت و اراده خداوندی در آفرینش موجودات، تفسیر خویش از ساختمان و رفتار و عادات گیاهان و جانوران را با استدلال هایی مبتنی بر مشاهده، در آثار منقوش ساخته اند. آن ها معتقد بودند هر عضوی از بدن موجود زنده، برای شرایط زیستی و نیازهای حیاتی آن موجود، بهترین شکل و رفتار را دارد و حرکات جانوران و رفتار فیزیولوژیک آنان، به گونه ای است که معطوف به بقای فردی و بقای نوع آن ها می باشد. . آن چه گفتیم، درباره زیست شناسی بود. در زمینه گیاه شناسی لازم است بدانیم که دانشمندی به نام ابن وحشیه در قواعد کشاورزی قدیم، کتابی به نام الفلاحه النبطیه نوشت که نفوذ زیادی در نویسندگان اسلامی بعد از وی برجای گذاشت. تا آن جا که به ارتباط گیاهان داروی و تأثیرات پزشکی از آن برمی گردد. مسلمانان، از قرن سوم به بعد، در نوشتن کتاب های پزشکی، خوص دارویی گیاهان را نیز در نظر می گرفتند. کتاب فردوس الحکمه، تألیف علی بن ربن طبری و رسالات حنین بن اسحاق و نوشته های رازی و علی بن عباس مجوس، از این جمله اند. . اخوان الصفا بخشی از کتاب خود را به ریخت شناسی و تکوین و رشد گیاهان اختصاص داده بودند. ابن سینا هم در بحث طبیعیات فلسفه خویش، از گیاهان سخن به میان آورده است. دانشمندان اسلامی بیش از همه به طبقه بندی، فیزیولوژی، پیدایش رشد، تکامل و توصیف گیاهان توجه داشتند و از آن ها نیز برای تهیه دارو استفاده می کردند. ابن باجه کتب التجربتین را در مورد گیاهان و النبات را در مورد فیزیولوژی گیاهان نوشت. . در طول تاریخ اسلامی، افراد بسیاری بودند که در زمینه گیاه شناسی و زیست شناسی فعالیت های علمی انجام داده اند، برخی از آنها عبارتند از: ۱-رشید الدین الصوری (قرن هفتم هجری): وی برای تحقیق در مورد گیاهان، به بیابان ها می رفت و در مورد مشخصات فیزیکی و شیمیایی برگ، ساقه و گل آن ها، به طور صحیح به تحقیق می پرداخت که با روش تحقیق علوم تجربی امروزی نیز مطابق است. نتیجه تحقیقات او در کتاب الادویه المفرده مشاهده می شود. ۲-ادریسی: وی بیش از ۲۵۰ جلد کتاب نوشته است که نیمی از آن ها در مورد گیاهان می باشد. هم چنین، او در مورد ۳۶۰ گیاه به تحقیق و پژوهش پرداخته است. ۳-ابن الاوان اشبیلی: او یکی از گیاه شناسان بزرگ و مسلمان است که در کتاب الفلاحه، درباره اقسام خاک ها، کودها، و طریقه زراعت ۵۸۵ نوع از نباتات و ۵۰ نوع از درخت های میوه دار تحقیق نموده و هم چنین در مورد عوارض بیماری های نباتات و طرق معالجه آن ها و نحوه بهره برداری از آن ها، کاوش هایی فراوان کرده است. به گفته آلدو میلی، این کتاب در علم کشاروزی تمام قرون وسطی، کامل ترین کتاب به شمار می رود. ۴-ابومحمد عبدالله احمدبن بیاطر مالقی: وی نویسنده کتاب الجامع فی الادویه المفرده است. کتاب این دانشمند، در قرن ۱۶ میلادی، با ارزش ترین کتاب درباره گیاه شناسی تلقی شد. او ۱۴۰۰ نوع گیاه و گیاهان دارویی را کاملا توصیف نموده است که ۳۰۰ قسم آن قبل از او شناخته نشده بود. این محقق، ساختمان شیمیایی گیاهان را تحلیل نموده، تحقیقات اصولی و نظریات بسیار دقیقی را درباره بیماری ها و معالجه آن ها به وسیله علم گیاه شناسی اضافه کرده است. ۵-ابوحنیفه احمد بن داود دینوری (۲۰۰-۸۲هـ.ق): او مطالعات خود را در مورد گیاه شناسی و کشاورزی، در کتابی به نام النبات، ارائه داده است. ۶-عروضی سمرقندی صاحب چهارمقاله ،در گفتاری از کتابش، درباره پیدایش نباتات و گیاهان مطالبی به قلم آورده و درباره قوای چهارگانه که ضامن پیدایش و بقای نباتات است، سخن گفته است. ۷-محمد بن محمود بن احمد طوسی (قرن ششم هجری): او کتابی به نام عجایب المخلوقات درباره جانوران و گیاهان گوناگون نوشته است. ۸-حمدالله مستوفی قزوینی (قرن هشتم): او صاحب نزهه القلوب است، که در مورد زمین شناسی، گیاه شناسی و جانور شناسی مطالبی در آن به چشم می خورد. ۹-زکریای قزوینی (قرن هشتم هجری): او صاحب کتاب عجایب المخلوفات است که درباره زیست شناسی نیز مطالبی را بیان کرده است. ۱۰- ابن طفیل (قرن ششم هجری): وی از فلاسفه اسلامی است که در کتابی به نام حی بن یقظان درباره پیدایش انسان صحبت کرده است. ۱۱-اخوان الصفا: آن ها نیز در مورد زیست شناسی، به خصوص از نقطه نظر فلسفی مطالعاتی کرده و عقیده داشتند که نباتات در بین جمادات و حیوان جای دارند و حیوان، حلقه ای از زنجیره جمادات، نباتات، حیوانات انسان محسوب می شود. ۱۲-ابو عثمان عمر بن بحرالجاحظ ۱۳-ابوسعید عمادالدین الکاتب ۱۴-ابومحمد عبدالله احمد ۱۵-ابن سیده ۱۶-منصوربن فضل سوری ۱۷-ابوالعباس محمد بن مفرج نباتی ۱۸-عبدالله بن صالح ۱۹-محمد بن سفر. ....................................................................................................... منبع: محمدتقی جعفری- علم و دین در حیات معقول- صفحه : ۱۷۸، ۱۸۲ دائره المعارف طهور http://tahoor.com/fa/article/view/210824

دیوسکوریدس، گیاه‌داروشناس یونانی که در گیاه‌شناسی دوره اسلامی تأثیرگذار بود.

بسم الله الرحمن الرحیم  دیوسکوریدس، پدانیوس، گیاه‌داروشناس مشهور یونانی در سده نخست میلادی که در گیاه‌شناسی دوره اسلامی تأثیرگذار بود. . دانشنامه جهان اسلام شمامه محمدیفر  . اشاره :  دیوسکوریدس، پدانیوس، گیاهداروشناس مشهور یونانی در سده نخست میلادی که در گیاه شناسی دوره اسلامی تأثیرگذار بود. وی کتابی درباره خوراکیهای درمانی، به ویژه داروهای ساده جانوری، کانی و عمدتاً گیاهی تألیف کرده که در دوره اسلامی، به الحشائش معروف شده است. ۱) زندگی. دیوسکوریدس احتمالاً بین سالهای چهل و نود میلادی و در زمان حکومت پوبلیوس کلودیوس (سیاستمدار رومی)، نرون و وسپاسیانوس (هر دو از امپراتورهای روم) زندگی میکرد (← دیوسکوریدس، چاپ اُسبالدستون و وود، مقدمه، صxx؛ یاروسلاو لوی، ص۵۸۸؛ استنرد، ۱۹۹۹ج، ص۶۰). تاریخ زندگی او را میتوان از نوشتههای برخی معاصران او و نیز مطالبی که جالینوس (متوفی ۱۹۹ یا ۲۰۰م) از نوشته هایش نقل کردهاست، به دست آورد. اروتیانوس، مفسر آثار بقراط در زمان نرون، از دیوسکوریدس نام برده است (← ایلبرگ، ص۱۱۶؛ نیز ← ادامه مقاله). همچنین دیوسکوریدس در نامه ای به آرئیوس طرسوسی، که به عنوان مقدمه کتاب الحشائش نوشتهاست، از چند نفر از پیشینیان و معاصرانش نام میبرد که تاریخ زندگی برخی از آنها معلوم است، از جمله باسوس (← دیوسکوریدس، چاپ دوبلر و تِرِس، ص:۲ «بسس»، چاپ گونتر، ص:۱ "Julius Bassus") که احتمالاً همان ژولیوس لاکانیوس باسوس (کنسول روم در سال ۶۴ میلادی و دوست آرئیوس) است (← ابنعبری، ص۹۲؛ نیز ← پلینیوس/ پلینی اکبر، ج۷، کتاب ۲۶، ص۲۶۸ـ۲۶۹، پانویس c؛ بزسکی، ص۸۳؛ استنرد، ۱۹۹۹ج، ص۵۹). دیوسکوریدس در شهر عینزربه*/ انزربه (امروزه آناوارزه در ترکیه)، نزدیک طرسوس (مرکز ایالت قدیم کیلیکیه، در جنوبغربی آسیای صغیر) بهدنیا آمد. این منطقه جزو متصرفاًت روم بود و در دوره اسلامی، به عینزربی (معرب آن)، شهرت یافت. ازاینرو برخی مؤلفان دوره اسلامی نسبت عینزربی را برای دیوسکوریدس ذکر کرده اند (← ابنندیم، ج۲، جزء۱، ص۲۸۶؛ ابنابیاصیبعه، ص۵۸؛ نیز ← دیوسکوریدس، نسخه خطی کتابخانه کاخ گلستان، مقدمه هوشنگ اعلم، ص۱). جالینوس نیز به محل تولد او اشاره کردهاست (← زندگینامه علمی دانشوران، ذیل مادّه). از نامه دیوسکوریدس در ابتدای کتابش، اطلاعات مهمی درباره زندگی او بهدست میآید. بهنظر میرسد او در طرسوس درس خوانده و سپس به سپاه روم پیوسته باشد. احتمالاً در آن دوره، فرصت تحصیل روشمند درباره تشخیص، تهیه و کاربرد داروها را نداشتهاست. ظاهراً او با آرئیوس طرسوسی زندگی میکرده و به سبب خدمت در سپاه روم به اسکندریه رفته و به کتابخانه بزرگ اسکندریه دسترسی یافته و از منابعش بهره بردهاست (← دیوسکوریدس، چاپ کرناریوس، ص۲ زندگینامه علمی دانشوران، همانجا؛ ناتان، ص۱۷۴ـ۱۷۵). همچنین باتوجه به نامها و اوصافی که برای گیاهان آوردهاست، بهنظر میرسد به مناطق مختلف، از جمله سوریه، احتمالاً مصر و به گواه برخی، هند و کشورهای افریقایی و نیز اسپانیا و ایتالیا سفر کرده که در تجربهاندوزی وی در شناخت داروها مؤثر بودهاست (← پارکر، ص۷۳۱؛ استنرد، ۱۹۹۹ج، ص۶۰؛ ناتان، ص۱۷۵). بیشتر منابع دیوسکوریدس را پزشک و، بهعبارت دقیقتر، جراح سپاه خواندهاند (← ادامه مقاله)، اما به جز جمله کوتاهی که در مقدمه کتابش (چاپ کرناریوس، ص۲) درباره زندگی سربازی در خلال مسافرتهای فراوانش آوردهاست، هیچ مدرک مستندی دراینباره وجود ندارد (← استنرد، ۱۹۹۹ج، ص۵۹). طبابت احتمالی در سپاه و سفر به مناطق گوناگون و دسترسی به کتاب کراتواس (گیاهشناس مشهور قرناول پیشازمیلاد)، سبب شد که دیوسکوریدس یکی از مؤثرترین و ماندگارترین کتابهای داروشناسی را تألیف کند. او گنجینه پزشکی خود را به پیشنهاد دوست پزشکش، آرئیوس، تدوین و تکمیل کرد (← دیوسکوریدس، چاپ اسبالدستون و وود، همانجا؛ یاروسلاو لوی، همانجا؛ مارتین لوِی، ص۲۱). همچنین بهنظر میرسد او پیرو مکتب ریشهچینهایی چون دیوکلس کاریستوسی (قرن چهارمپیشازمیلاد) و کراتواس باشد.ریشهچینان هم بهگردآوری و فروش ریشههای گیاهان و هم به طبابت میپرداختند (← کرمرس و اوردانگ، ص۱۵). شاید دیوسکوریدس نخستین فردی باشد که به مطالعه ریختشناسی گیاهان پرداخته و داروشناسی را از پزشکی تفکیک کردهاست (← پارکر، همانجا). همچنین از او بهعنوان بزرگترین گیاهشناس و پزشک رومی و هلنیستی دوره پلینی (متوفی ۷۹م) یاد شدهاست (← سارتون، ج۱، ص۲۴۴). نام دیوسکوریدس در منابع اسلامی بهصورتهای گوناگونی، مانند دیاسقوریدس، دیاسقوریدوس، ذیاسقوریذوس، دیسقوریدس و دیسقوریدوس آمدهاست (← ابنندیم، همانجا؛ ابنجلجل، ص۲۱؛ قفطی، ص۱۸۳؛ ابنابیاصیبعه، همانجا؛ انطاکی، ج۱، ص۲۲). حنینبن اسحاق (به نقلِ ابنابیاصیبعه، ص۵۸ـ۵۹) نام دیوسکوریدس را نزد قومش «اَزدش نیادیش»، به معنای خارج/ دور از ما، آوردهاست، زیرا او همیشه دور از آنها و در کوهها و رویشگاههای گیاهان زندگی میکرد. او همچنین دیسقوری و دوس را به یونانی بهترتیب به معنای اشجار و اللّه ذکر کردهاست. قفطی (همانجا) نیز ذیاسقوریذوس را به معنای شجّاراللّه مرکّب از ذیاسقور (به معنای شجّار) و یذوس (به معنای اللّه) و وجهتسمیه وی را این دانسته که بهکمک الهام خداوند به ]شناخت[ درختان و گیاهان میپرداخته است. نام دیوسکوریدس مرکّب از دو واژه یونانی Λιóσκουροι، که برای نامیدن فرزندان دوقلوی زئوس (خدای خدایان در یونان) و لدا بهکار میرفته، و ιδηç به معنای پسر است (← ابنجلجل، ص۲۳، پانویس ۱۱؛ لیدل و اسکات، ص۴۳۵). در تاریخ علم، دو دیوسکوریدس دیگر نیز وجود دارد که این سه تن گاه باهم خلط شدهاند: دیوسکوریدس فاکاس، پزشک مخصوصبطلمیوس دوازدهم و دخترش کلئوپاترا (ملکه مشهور مصر، قرن اول پیش از میلاد)، که در دوره اسلامی، به دیوسکوریدس اول معروف بود؛ و دیوسکوریدس کحّال که پس از جالینوس* میزیست و همعصر پزشکان اسکندریه بود. وی نخستین کسی است که با تفکیک چشمپزشکی از پزشکی، بهصورت تخصصی به آن پرداخت و کتابی در تشریح چشم و دو کتاب در چشمپزشکی تألیف کرد (← ابنابیاصیبعه، ص۵۸؛ فیلسوفالدوله، ص۴۶۵ـ۴۶۶؛ قس سزگین، ج۳، ص۵۸، که بهاشتباه دیوسکوریدس عینزربی را دیوسکوریدس اول معرفی کردهاست). در برخی منابع دوره اسلامی، از دیوسکوریدس اول بهعنوان مفسر کتابهای بقراط یاد شدهاست (← ابنابیاصیبعه، همانجا؛ فیلسوفالدوله، ص۴۶۵). قفطی (همانجا) و ابنجلجل (ص۲۱) بهاشتباه دیوسکوریدس عینزربی را مفسر کتابهای بقراط دانستهاند. یاروسلاو لوی (همانجا) دیوسکوریدس دیگری با نام دیوسکوریدس اصغر را، که در قرن اول و دوم میلادی میزیست و شاید همان دیوسکوریدس کحّال باشد، مفسّر کتابهای بقراط میداند. ۲) دیوسکوریدس در آثار حکمای دوره اسلامی.  تقریباً تا نیمه اول سده سوم، پزشکان اسلامی از دیوسکوریدس و کتاب معروفش اطلاعی نداشتند، چنانکه جابربن حیان (سده دوم)، جاحِظ (متوفی ۲۵۵ یا ۲۵۶)، ابویوسف یعقوب کِندی (سده سوم) و ابوحنیفه دینوَری (متوفی ۲۸۲) در آثارشان از او نامی نبردهاند. بهاحتمال قریببهیقین، پیش از اسلام، کتاب دیوسکوریدس در ایران، عراق و شام ناشناخته بوده یا دستکم متداول نبوده و در نیمه دوم سده سوم، کتاب او در محافل دانشمندان دوره اسلامی مطرح شدهاست (سزگین، همانجا؛ نیز ← ادامه مقاله). ظاهراً یحیی نحوی* اسکندرانی (طبیب و فیلسوف و نحوی؛ متوفی ۶۴۰ میلادی) نخستین کسی است که در سرزمینهای شرقی اسلام از دیوسکوریدس یاد کردهاست. او (بهنقل ابنندیم، همانجا) دیوسکوریدس را بهسبب داشتن «نفس زکیّه»، تلاش فراوان، سفرهای بسیار برای کسب علم و شناخت داروها، و خدمت به مردم ستودهاست. یعقوبی (ج۱، ص۱۱۴) او را از شاگردان بقراط* معرفی کردهاست، درحالیکه این دو همعصر نیستند و احتمالاً وی دیوسکوریدس را با دیوسکوریدس اول اشتباه گرفتهاست. به نوشته ابنندیم (همانجا)، وی را سیّاح سرزمینها مینامیدند. تلاشهای مجدّانه دیوسکوریدس در شناخت داروها چنان فراگیر و مؤثر بودهاست که ابوریحان بیرونی (ص۱۳) دانش او را در شناخت گیاهان و خواصآنها میستاید و از نبود چنین فردی در میان ملتهای شرقی، حسرت میخورد. بهگفته ابنجلجل (همانجا)، او به شناسایی انواع داروها و نه درجه قوّت آنها از لحاظ طبایع چهارگانه پرداختهاست. در سایر منابع دوره اسلامی، مطالب کمابیش مشابهی درباره زندگی او، بهویژه سفرهای فراوانش به مناطق گوناگون برای آشنایی و گردآوری و بهکارگیری داروها، و معرفی کتابش وجود دارد (← قفطی، ص۱۸۳ـ۱۸۴؛ ابنابیاصیبعه، ص۵۹). ۳) اثر.  نام کتاب دیوسکوریدس به یونانی ιατρίχήζ περίύλήζ (= peri huéls iatrikēs) و در لفظ به معنای اندر هیولایِ (مادّه) طبی بوده و عنوان ترجمه های لاتین قدیم آن De Materia Medica (به همان معنی «مادّه طبی») است. این نام برگرفته از مقاله سوم همین کتاب و هم نام کتاب ازدسترفته سکستیوس نیگر (مؤلف رومی سده اول پیش از میلاد و صاحب کتابی در داروشناسی با نام ύληζ περί، به معنای اندر هیولا (مادّه) ]ی طبّی[) است (زندگینامه علمی دانشوران، همانجا). پژوهشگران بر این باورند که دیوسکوریدس کتابش را در حدود ۶۴ یا ۷۸ میلادی نوشتهاست (← دیوسکوریدس، چاپ اسبالدستون و وود؛ پارکر، همانجاها). در منابع دوره اسلامی، عنوان این کتاب غالباً نادرست انتقال یافتهاست. حکما و مؤلفان اسلامی برای کتاب دیوسکوریدس نامهایی برگزیدهاند که این نامها یا به نام مؤلف اشاره دارد (← ابنابیاصیبعه، ص۵۹، :۴۹۳ کتاب دیاسقوریدس/ دیسقوریدس العین زربی؛ ابنبیطار، ۱۲۹۱، ج۱، ص:۲ کتاب الافضل دیسقوریدوس)، یا براساس محتوای کتاب که بیشتر شامل گیاهان است، کتاب الحشائش، المقالات فی الحشائش و کتاب الأشجار و العقاقیر (← یعقوبی؛ ابنندیم؛ انطاکی، همانجاها)، یا براساس تعداد مقالات کتاب، کتاب الخمس مقالات نامیده شدهاست (← ابنجلجل؛ ابنبیطار، همانجاها). همچنین نامهایی مانند خواصالاَشجار، خواصالشجر و الحیوان، پنجمقاله، مفردات، الحشائش و الاَدویه، الحشائش و النباتات، کتاب الاَدویه المفرده و هیولی علاجالطب به این کتاب اطلاق شده که بیشتر آنها مبتنی است بر سلیقه شخصی، موضوع و مندرجات کتاب یا اسمی که پیشینیان روی ترجمه عربی آن گذاشتهاند. در نسخه هفتمقالهای ترجمه مهرانبن منصور، موجود در آستان قدس رضوی (ش ۵۰۷۹)، در پایان هر مقاله بهجز مقاله پنجم، یکی از این نامها درجگردیده است: کتاب دیسقوریذس/ دیسقوریدس، کتاب الحشائش، کتاب دیسقوریذس فی هیولی الطب، و کتاب الحشائش فی هیولی الطب. در این کتاب تعداد گیاهان دارویی بیش از سایر داروهاست، شاید به همین سبب نام الحشائش برای آن انتخاب شده و مقبولیت یافتهاست (بینش، ص۳۳ـ۳۴؛ نیز ← ادامه مقاله). دیوسکوریدس نخستین حکیمی بود که به اهمیت لزوم استفاده از هر سه گروه مواد (گیاهی، جانوری و کانی) پی برد، از خرافهگویی پرهیز و بر تجارب خود و دیگران تکیه کرد. بهعلاوه، کتاب وی مبسوطترین راهنمای داروشناسی و داروسازی روزگارش بود (← زندگینامه علمی دانشوران، همانجا؛ دیوسکوریدس، نسخه خطی کتابخانه کاخ گلستان، همان مقدمه، ص۴). به همین دلیل او بر پزشکی، از جمله پزشکی دوره اسلامی بسیار تأثیر گذاشت (← ادامه مقاله). اعتبار و اهمیت کتاب دیوسکوریدس چنان است که از چهارده کتابی که جالینوس درباره ادویه مفرده خوانده، کتاب دیوسکوریدس را کاملتر از همه دانستهاست (← ابنجلجل، همانجا؛ ابنابیاصیبعه، ص۵۹). بهنظر برخی، پلینی، بدون ذکر مأخذ، مطالبی را از دیوسکوریدس در >تاریخ طبیعی< آورده، اما بهاحتمال زیاد، پلینی مستقیماً با اثر دیوسکوریدس آشنایی نداشته و علت مشابهت این دو اثر استفاده هر دو مؤلف از منابع مشترک، مانند کتاب نیگر، است (زندگینامه علمی دانشوران، همانجا؛ استنرد، ۱۹۹۹ج، همانجا؛ نیز ← دیوسکوریدس، چاپ دوبلر و ترس، ص۸؛ پلینی، ج۶، کتاب ۲۰، ص۷۵، ۱۳۱). این کتاب دستمایه تألیفات بسیاری در اروپا، پیش از دوره نوزایی (رنسانس)، شد، ازجمله جواهرنامهای در پزشکی، نوشته ماربد (اسقف رنه؛ متوفی ۱۱۲۳/ ۵۱۷؛ ← سارتون، ج۱، ص۷۶۴ـ۷۶۵) و تألیفاتی در حوزههای دایرهالمعارفنگاری، پزشکی، و حتی سفرنامهنویسی مؤلفان اروپایی سدههای هفتم تا نهم/ سیزدهم تا پانزدهم (← همان، ج۲، بخش ۲، ص۹۲۹، ۱۰۸۵، ج۳، بخش ۱، ص۶۰۷ـ ۶۰۸، ۸۱۶، ۸۴۶، ۸۵۶، ۸۸۱، ۸۸۳، ج۳، بخش۲، ص۱۶۰۳، ۱۶۸۵؛ استنرد، ۱۹۸۴، ص۲۰۶). پس از ترجمه این کتاب به عربی (← ادامه مقاله)، در جهان اسلام نیز از قرن سوم به بعد، کتابها و رسالههای داروسازی و داروشناسی برپایه آن تألیف شد، بهطوریکه حکمای اسلامی تقریباً از هیچ کتابی در زمینه علم داروها و بهویژه گیاهان به اندازه الحشائش استفاده نکردهاند (احمدعیسی، ص۳۸؛ نیز ← ادامه مقاله). ۴) محتوای کتاب.  دیوسکوریدس در مقدمه کتاب (چاپ دوبلر و ترس، ص۷)، بهشیوه بسیاری از مؤلفان قدیم، آن را به دوست و مشوق خود، آرئیوس طرسوسی (در متن ترجمههای دوره اسلامی: ااریوس/ اریّه؛ ← دیوسکوریدس، نسخه خطی کتابخانه کاخ گلستان، همان مقدمه، ص۲)، تقدیم کردهاست. او انگیزه خود را از تألیف این کتاب کاستیها و معایب تألیفهای پیشینیان و معاصران خود دانسته و در ادامه نام چهارتن از پیشینیان و پنجنفر از متأخران و معاصران پیرو آسکلپیادس بیتینیایی (طبیب بزرگ یونانی در روم، متوفی ۴۰ق م) را آورده و به نقایصکار هریک، بهویژه قائلنبودن به ضرورت تجربه و مشاهده شخصی و اکتفا به شنیدهها و تکرار خواندههای خود، اشاره کردهاست (← چاپ دوبلر و ترس، ص۷ـ۸؛ برای اسکلپیادس و پیروانش ← ناتان، ص۱۹۰). دیوسکوریدسِ تجربهگرا برخلاف آرئیوس، که او نیز از پیروان آسکلپیادس بود، پیرو هیچ مکتب فلسفی خاصی نبود و خود به بررسی تجربی گیاهان در رویشگاه آنها، مشاهده دقیق گیاهان در چهار فصل سال، توجه به همه اجزای گیاهان، تهیه داروها، و سنجش ارزش دارویی مواد میپرداخت و در مواردی که مشاهده تأثیر داروها ممکن نبود از اطلاعات افراد بومی و مطّلع بهره میبرد (← دیوسکوریدس، چاپ دوبلر و ترس، ص۸ـ۹؛ زندگینامه علمی دانشوران، همانجا؛ اسکاربرا، ص۲۱۵). تعدّد نامهای داروها به زبانهای کشورهای گوناگون در الحشائش نشانه استعلام دیوسکوریدس از افرادی از قومیتهای گوناگون است (برای نمونه ← چاپ دوبلر و ترس، ص۲۴، ۱۲۹، ۱۳۸، ۱۴۳، ۱۹۰، ۲۵۵، ۲۵۷، ۲۶۹، ۳۵۹؛ نیز ← همان، نسخه خطی کتابخانه کاخ گلستان؛ زندگینامه علمی دانشوران، همانجاها). در ادامه مقدمه، او به وضع اقلیمی رشد گیاهان و شرایط گردآوری (مانند زمان مناسب چیدن گیاه)، نگهداری و آمادهسازی مواد اولیه تهیه داروها، بهویژه گیاهان دارویی، پرداختهاست (← چاپ دوبلر و ترس، ص۹ـ۱۱). دیوسکوریدس اثرش را به پنجمقاله تقسیم کردهاست. در ویراسته دوبلر و ترس، داروهای مقاله نخست عبارتاند از : الف) گیاهان دارویی معطر (= افاویه: بویافزارها و دیگافزارها، ۲۴ عدد؛ ص۱۱ـ۳۴)؛ ب) روغنهای خوراکی (زیتها) و مالیدنی و حتی چرک بدن انسان (۳۵ عدد؛ ص۳۵ـ۶۰)؛ ج) صمغها، شیرهها، و برخی فراوردههای شیمیایی مانند زفت (قیر) و نفط (۱۸ عدد؛ ص۶۰ـ۷۸)؛ د) درختان، بوتهها (۳۶ عدد؛ ص۷۸ـ۱۰۳) و پوست و ریشه برخی از آنها (ص۸۳ـ۸۵، ۹۸)؛ ه ) میوهها، عمدتاً میوههای گوشتی که ممکن است معطر هم نباشند (مانند خرما، سیب، به و انجیر)، برخی داروهای حاصل از میوهها مانند خاکستر انجیر، دانههای خوراکی (مانند بادام، گردو، و پسته) و گال بلوط (۳۵ عدد؛ ص۱۰۳ـ۱۲۴). مقاله دوم این موارد را شامل میشود: جانوران (نرمتنان، سختپوستان، بندپایان، ماهیها، خزندگان، پستانداران؛ ص۱۲۷ـ۱۴۹)، فراوردههای جانوری خوراکی و دارویی مانند شیر و سایر فراوردههای لبنی برخی پستانداران (ص۱۴۹ـ ۱۵۳)؛ پشم و داروهای مرتبط با آن (ص۱۵۳ـ۱۵۶)؛ پنیرمایه جانوران (ص۱۵۶ـ۱۵۷)؛ بافتها، اندامها، و داروهایی با منشأ جانوری (مانند پیه، مغز و بول؛ ص۱۵۷ـ۱۷۰)؛ عسل، شکر، موم، و سریشم زنبور (ص۱۷۱ـ۱۷۴)؛ غلات و ترکیبات و فراوردههای دارویی و خوراکی حاصل از آنها (ازجمله خمیر و ماءالشعیر)؛ نشاسته و نیز گیاه کنجد (ص۱۷۴ـ۱۸۱)؛ گیاهانی دیگر عمدتاً از گروههای بقولات (ص۱۸۱ـ۱۸۸)، شببویان (ص۱۸۸ـ۱۹۲)، پنیرکیان، تاجخروسیان، چغندریان، علف هفتبندها، نعناییان، مرکّبان، کدوییان، قارچ کَمأه، علفهای دارویی خوراکی و داروییِ بیشتر تندمزه (= حرّیف؛ مانند پیاز، سیر، خردل، فلفل و زنجبیل؛ ص۱۹۲ـ۲۳۶). مقاله سوم درباره ریشهها (مانند ریواس و جنطیانا؛ ص۲۳۷ـ۲۴۷)، گیاهانی که از آنها عصارههای دارویی گرفته میشود (مانند صبر و اَفسَنتین؛ ص۲۴۸ـ۲۵۱) و گیاهان علفی (بهویژه گونههای زیادی از خانواده نعناییان، چتریان و مرکّبان؛ ص۲۵۱ـ۳۰۸) است. قارچ دکمهای در این بخش و جزء ریشهها آمده (ص۲۳۷) و چند نوع صمغ و عصاره گیاهی (ص۲۷۸ـ۲۸۱) و فراورده دارویی جانوری (ص۲۸۱) نیز بهصورت پراکنده در این بخش آمدهاست. مقاله چهارم دربردارنده گیاهانی است که دیوسکوریدس در مقالههای پیشین به آنها نپرداختهاست، بهویژه ریشهها و گیاهان سمّی و مخدّر. گلسنگ نیز در این بخش آمدهاست (ص۳۲۸). مقاله پنجم درباره تاکها، انگورها، بادهها، سرکهها، شربتها و نوشیدنیها، مانند سکنجبین (ص۳۷۳ـ۳۹۹)، و مواد معدنی دارویی مانند فلزات، کانیها، سنگها، گِلها و حتی فسیلها (ص۳۹۹ـ۴۴۲) است (نیز ← یاروسلاو لوی، ص۵۸۹؛ مارتین لوی، ص۲۱ـ۲۴). تقریباً ششصد دارو با منشأ گیاهی در این کتاب آمدهاست. دیوسکوریدس، ذیل نام بیشتر گیاهان، اطلاعاتی دادهاست، همچون نامهای مترادف، انواع، توضیح مختصری از محیط و ویژگیهای ریختی (ازجمله رویشگاه و وصف برگها، ریشهها، گلها و دانهها)، موقعیت جغرافیایی مکانهایی با بهترین و کاربردیترین نوع آن گیاه، اجزای کاربردی، ویژگیهای دارویی، روش آمادهسازی، مقدار مورد استفاده، کاربردهای دارویی، و عوارض استفاده از آن. او گاهی مواد مغشوش و تقلبی یک مادّه دارویی، بهویژه برای گیاهان غیربومی، و روش تشخیصمغشوشبودن آن را نیز شرح دادهاست (برای نمونه ← چاپ دوبلر و ترس، ص۱۱ـ۱۴، ۱۹). دیوسکوریدس (چاپ دوبلر و ترس، ص۱۲۷ـ۱۷۲) حدود هفتاد جانور و فراوردههای دارویی با منشأ جانوری را نیز ذکر کردهاست (نیز ← چاپ اسبالدستون و وود، همان مقدمه، صXXII). او جانوران و داروهای جانوری را، که به نظر او شناخت آنها از گیاهان آسانتر است، متفاوت با گیاهان و بهصورت کلی و بدون شرح جزئیات وصف کردهاست. اثر دیوسکوریدس از لحاظ تاریخ شیمی باستان نیز درخور توجه است. او حدود نود داروی وابسته به مواد معدنی و حتی برخی واکنشهای شیمیایی ساده را توضیح دادهاست، برای نمونه بهدستآوردن جیوه از معدن و قلیا از تارتار، قدیمترین واکنش «تجزیه تر»، تشخیصزاجآهن بهوسیله شیره مازو، و تهیه برخی ترکیبات مانند استات مس از سرکه و مس (← چاپ دوبلر و ترس، ص۴۰۳ـ۴۰۴، ۴۱۷؛ نیز ← سارتون، ج۱، ص۲۵۸ـ ۲۵۹). کتاب دیوسکوریدس در زمره مهمترین منابع سنگشناسی قدیم است (ریدل، ۱۹۷۰، ص۳۹، ۴۲). دیوسکوریدس (چاپ دوبلر و ترس، ص۸) از غفلت پیشینیان خود در ردهبندی مواد انتقاد کرده، اما خود وی برخی از داروهایی را که تجانسی با هم ندارند، ذیل یک مقاله یا بخش آوردهاست (نیز ← ادامه مقاله). برای مثال، آقطیِ درختچهای (با نام علمی Sambucus nigra) را از خاما آقطیِ علفی (با نام علمی S. ebulus) جدا نکرده و آنها را پشتسر هم آوردهاست (← چاپ دوبلر و ترس، ص۵۶۶ـ۵۶۷؛ همان، چاپ گونتر، ص۵۷۴ـ۵۷۶). این درحالی است که پیش از او، ثاوفرسطس*از تقسیمبندی مبتنیبر ویژگیهای گیاهان استفاده کردهاست (همان، چاپ اسبالدستون و وود، همان مقدمه، صXXII). طبقهبندی کیفی دیوسکوریدس (براساس خواص و کاربردهای دارویی) متناسب با حرفه پزشکی او بوده، ازجمله اینکه او در مقاله چهارم، گیاهان مخدر و گیاهان زهردار را در یک مقاله آوردهاست. در مواردی که گیاهان خواصتقریباً یکسانی داشتهاند، درصورت خویشاوندی بین آنها، این گیاهان را کمابیش در کنار هم آوردهاست، مانند جنس نعنا، و خانوادههای بقولات، چتریان، مرکّبان و سیبزمینیان. برای نمونه گیاهانی مانند انواع صُنْخُس (جنسهای Helminthia و Sonchus)، سِرس/ هندبا (Chicorium)، و خُنْدریلی (Chondrilla و Apargia)، همگی از خانواده مرکّبان، با هم ذکر شدهاند (← چاپ دوبلر و ترس، ص۲۰۰ـ۲۰۱)؛ کدو، خیار و خربزه، از تیره کدوییان در کنار هم آمدهاند (← همان، ص۲۰۲)؛ و در مقاله سوم، پانزده گیاه (بهشمارش و ترتیبگذاری گونتر (ص۲۶۳ـ ۲۸۳)، هجده گیاه)، از خانواده نعناییان، پشتسر هم آمدهاند. کتاب دیوسکوریدس، همچون نوشتههای دایرهالمعارفی پلینی در کتاب >تاریخ طبیعی<، اطلاعاتی از زندگی مردم در امپراتوری روم، مانند مواد بهداشتی و آرایشی روزانه رومیها را نیز دربردارد (← همان، چاپ اُسبالدستون و وود، همان مقدمه، صXXXIII-XXII). همچنین او از نخستین کسانی است که بر مشاهده مستقیم گیاهان در رویشگاه اصلی تأکید میکند (همان مقدمه، صXXII). بهنظر میرسد که او برای نخستینبار، کاربرد تریاک برای سرفه و تب رودهها (← نجمآبادی، ج۱، ص۷۱) و کاربرد دارویی توت و تخم درمنه (یاروسلاو لوی، ص۵۸۸) را ذکر کردهباشد. ویژگیهایی که دیوسکوریدس برای مشخصات ریختی و خواصدارویی برخی مواد آوردهاست در بسیاری موارد، با دانش گیاهشناسی و داروشناسی معاصر مطابقت دارد (← طباطبایی و کلانتر هرمزی، ص۲۱۲ـ۲۱۳). در این کتاب، شمار گیاهان و مواد دارویی که نامشان برگرفته از نام ایران است یا بومی ایراناند (← چاپ دوبلر و ترس، ص۱۱۳، ۱۲۴ و ۲۸۰، واژههای معرّب «برسیقا» = خوخ/ هلو، و «برسیا = ریشه گل ابریشم»، هر دو مشتق از واژه پارس، ص۲۷۸، ذیل «ساغافینون = سکبینج»)، محدود است که نشان میدهد احتمالاً دیوسکوریدس آشنایی چندانی با داروشناسی ایرانی نداشتهاست (قس دیوسکوریدس، نسخه خطی کتابخانه کاخ گلستان، مقدمه محمدمهدی اصفهانی، ص۲۶، که برخی معادلهای عربی نام داروها را، که مترجمان عربینویس برای واژگان یونانی آوردهاند، بهاشتباه به دیوسکوریدس و آشنایی او با میراث علمی ایران نسبت دادهاست). در چاپهای گوناگون، تعداد داروهای کتاب دیوسکوریدس مختلف است. برای نمونه، داروهای مقاله اول در ویراسته دوبلر و ترس، ۱۴۷ اما در ویراسته گونتر، ۱۸۸ عدد است. علت این امر سلیقه متفاوت ویراستاران و مصححان است؛ مثلاً گاه در ویراسته دوبلر و ترس (ص۶۰ـ۶۲)، دارویی که در دو منطقه وجود دارد ذیل یک شماره آمدهاست، همچون صمغ مُرّ شبهجزیره عربستان و ناحیه بیوطقا (بئوسی، در یونان) که هر دو ذیل شماره شصت آمدهاند، اما در چاپ گونتر (ص۴۲ـ۴۳) ذیل دو شماره متفاوت ذکر شدهاند. همچنین در ویراسته نخست (ص۶۷ـ۶۸)، ذیل شماره ۶۶، در ادامه دخان الکندر، دو دخان دیگر ذکرشده که شیوه آمادهسازی آنها شبیه دخان کندر است، اما در ویراسته دوم (ص۴۷)، اولی ذیل شماره ۸۴ و دوتای بعدی ذیل شماره بعدی آمدهاست. نیز در ویراسته نخست، گاه یک گیاه و فراورده آن ذیل یک شماره آمدهاست؛ مثلاً درخت مصطکی و صمغ آن هر دو ذیل شماره هفتاد (ص۷۰ـ۷۱)، اما در ویراسته دوم (ص۴۸ـ۴۹) ذیل شمارههای جداگانهای آمدهاند. در پایان برخی نسخههای الحشائش، دو مقاله آمده که یکی درباره زهرها و پادزهرها و دیگری درباره گزش سگها و مارها، نیش عقرب و دیگر حشرات موذی، و درمان عوارض گزش آنهاست و بهنظر میرسد افراد دیگری چون حنینبن اسحاق* یا حُبَیشبن حسن اَعسَم دمشقی* ظاهراً برای تکمیل کتاب اصلی تألیف کردهباشند (← دیوسکوریدس، نسخه خطی کتابخانه کاخ گلستان، گ۳۹۷ـ۴۵۷؛ ابنندیم، ص۳۵۱؛ ابنابیاصیبعه، ص۵۹؛ نیز ← اولیری، ص۱۶۹)؛ هرچند ابنجلجل (ص۲۱) این دو مقاله را از دیوسکوریدس دانستهاست. در یکی از نسخ قرن هفتم/ سیزدهم، بازنویسان نسخه، متنی از دامیگرون (مؤلف کتابی درباره سنگها، قرن دوم ق م) را به کتاب اصلی افزودهاند. رسالاتی دیگر نیز بهاشتباه به دیوسکوریدس منسوب است (زندگینامه علمی دانشوران، همانجا). کتاب >گیاهان زندگیبخش< نیز به دیوسکوریدس منسوب است که از آثار پلینی، دیوسکوریدس، و آپولیوس دروغین (نیمهاول سده پنجم) اقتباس شدهاست (سارتون، ج۱، ص۴۱۶؛ >پزشکی کهن<، مقدمه پیتر موری جونز، ص۸؛ نیز ← حائری، ج۴، ص۲۴۷). ۵) نسخه های خطی، ترجمه ها، و شرح های الحشائش در غرب.  قدیمترین نسخه یونانی شناختهشده و موجود از کتاب دیوسکوریدس، نسخه مصور و بسیار نفیس یولیانا آنیکیا (دختر الیبریوس، امپراتور روم شرقی، متوفی ۵۲۷ میلادی) محفوظ در کتابخانه ملی اتریش در وین است که در حدود ۵۱۲ میلادی، در قسطنطنیه (پایتخت امپراتوری روم شرقی) نوشته و در جشن عروسی این شاهزاده به او اهدا شده و آراسته به نگارههایی رنگی به قلم نقاشی بیزانسی است. این نسخه ترتیب الفبایی دارد (زندگینامه علمی دانشوران، همانجا؛ >پزشکی کهن<، همان مقدمه، ص۱۰ـ۱۱؛ قس سارتون، ج۱، ص۴۱۶، که نسخه مصوری از این کتاب را در کتابخانه ملی سن مارک ونیز متعلق به پیش از ۵۱۲ میلادی میداند؛ صادق، ۱۹۸۳، ص۶۱ـ۶۲، که آن را متعلق به قرن پنجم/ یازدهم میلادی میداند؛ برای دیگر نسخههای یونانی ← عرفانیان، ۱۳۷۹ش، ص۱۱۲۸). شاید این نسخه اولین نسخهای باشد که بینظمی نسبی حاکم بر تألیف متن اصلی کتاب الحشائش در آن برطرف شدهاست. در دوره امپراتوری روم شرقی، ترجمهها، تفسیرها و شرحهای گوناگونی از کتاب دیوسکوریدس صورت گرفتهاست (← زندگینامه علمی دانشوران، همانجا؛ ریدل، ۱۹۸۴، ص۹۵ـ ۱۰۲؛ زیگریست، ص۱۲۴ـ۱۲۵). در ۱۴۷۸/ ۸۸۳، نخستینبار متن لاتین کتاب دیوسکوریدس و سپس در ۱۴۹۹/ ۹۰۴، ۱۵۱۸/ ۹۲۴ و ۱۵۲۹/ ۹۳۵ متن یونانی آن بهچاپ رسید. در سالهای ۱۴۷۸ـ۱۸۰۰/ ۸۸۳ـ۱۲۱۵، حدود صد ویرایش مختلفاز الحشائش (با عناوینی مانند عنوان لاتین De Materia Medica و معادل آنها در دیگر زبانها) در اروپا چاپ شد که حدود هشتاد درصد آنها در قرن شانزدهم/ دهم انجام گرفت. از پیترو آندرئا ماتیولی (پزشک و طبیعیدان مشهور ایتالیایی در قرن شانزدهم)، بهعنوان برجستهترین ویراستار، مترجم و مفسر کتاب دیوسکوریدس یاد شدهاست. ترجمهها و ویرایشهای او از کتاب دیوسکوریدس به زبانهای ایتالیایی و لاتین و نیز تلاشهایش پایه و اساس انتشار کتابهای گیاهشناسی جدید شد (← زندگینامه علمی دانشوران، همانجا؛ استنرد، ۱۹۹۹الف، ص۱ـ۲۱؛ همو، ۱۹۹۹ب، ص۱ـ۵؛ همو، ۱۹۹۹ج، ص۵۹). در سالهای ۱۶۵۲ـ۱۶۵۴/ ۱۰۶۲ـ۱۰۶۴، جان گودیر، گیاهشناس انگلیسی، این کتاب را از یونانی به انگلیسی ترجمه کرد. گونتر دستنوشته گودیر را به نقاشیهای نسخه معروف یولیانا آنیکیا آراست و در ۱۹۳۴/۱۳۱۳ ویرایش و چاپ کرد (← دیوسکوریدس، چاپ گونتر، مقدمه، صXI-V؛ یاروسلاو لوی، ص۵۸۸ـ۵۹۰؛ عرفانیان، ۱۳۷۹ش، همانجا). ترجمه انگلیسی اینکتاب را یکبار اسبالدستون و وود در ژوهانسبورگ در ۲۰۰۰/ ۱۳۷۹ش، و بار دیگر لیلیبک در هیلدسهایم در ۲۰۰۵/ ۱۳۸۴ش بهچاپ رساندند. ماکس ولمان متن یونانی این کتاب را در ویرایشی انتقادی در فاصله سالهای ۱۹۰۶ تا ۱۹۱۵/ ۱۳۲۴ـ۱۳۳۳، در برولینی منتشر کرد. ۶) نسخه های خطی، ترجمه ها و شرح های الحشائش در دنیای اسلام. الف) ترجمه ها. ترجمه کتاب دیوسکوریدس به عربی، مهمترین بخش تاریخ داروشناسی دوره اسلامی است. در دوره اسلامی، این کتاب چندینبار ترجمه و تفسیر شدهاست (← صلیبا، ص۳۷۴؛ نیز ← ادامه مقاله). حنینبن اسحاق نخستین مترجم کتاب دیوسکوریدس است. او این اثر را برای بُختیشوعبن جبرئیل (متوفی ۲۵۶؛ ← بختیشوع*)، پزشک متوکل (خلیفه عباسی)، از یونانی به سریانی ترجمه کرد (ریدل، ۱۹۸۵، ص۶۳۳؛ صلیبا، همانجا). طبق آنچه که ابنابیاصیبعه (ص۴۹۳ـ۴۹۴) به نقل از مقدمه کتاب تفسیر أسماء الأدویه المفرده من کتاب دیسقوریدس نوشته ابنجلجل، آورده، اصطفنبن بسیل* نخستین کسی است که در زمان متوکل (حک: ۲۳۲ـ۲۴۷)، اثر دیوسکوریدس را از یونانی به عربی ترجمه کرد. اصطفن در صورت یافتن معادل عربیِ نام مواد، آنها را ذکر و در غیراینصورت معرب واژههای یونانی را ثبت میکرد. حنین، که ترجمه اصطفن را نپسندیده بود، نخست آن را اصلاح کرد، سپس خود چهار مقاله نخست کتاب دیوسکوریدس و اصطفن بقیه آن را ترجمه کرد (← دیوسکوریدس، چاپ دوبلر و ترس، ص۷؛ سارتون، ج۱، ص۶۱۳؛ صلیبا، همانجا؛ >دایرهالمعارف تمدن اسلامی در سدههای میانه<، ذیل "Pharmacology"؛ نیز ← ادامه مقاله). از تصحیح حنین شش نسخه بهجا مانده که بیشتر آنها مصور به تصاویر گیاهان و نسخههای تاریخدار آنها متعلق به قرنهای هفتم و هشتم است (صلیبا، ص۳۷۵؛ عرفانیان، ۱۳۷۹ش، ص۱۱۳۱ـ ۱۱۳۲). سزار دوبلر نسخه موجود در کتابخانه مادرید را در مجموعهای شش جلدی در بارسلون در سالهای ۱۹۵۳ـ ۱۹۵۹/۱۳۳۲ـ ۱۳۳۸ش چاپ کردهاست که در آن متنهای عربی، یونانی و نسخه اسپانیایی کاستیلی با هم مقایسه شدهاند. جلد دوم آن با عنوان المقالات السبع من کتاب دیاسقوریدوس و هو هیولی الطب فی الحشائش و السموم، متن عربی این کتاب است. دوبلر با همکاری الیاس ترس این متن را، بدون تصویر، جداگانه در ۱۹۵۲/۱۳۳۱ش در تِطّاوین (تطوان) مراکش چاپ کردهاست (← عرفانیان، ۱۳۷۹ش، ص۱۱۳۲؛ دانشپژوه، ص۱۶۰، پانویس ۱؛ ورنه، ص۲۹۱ـ۲۹۲). ترجمه اصطفن با اصلاح حنین در زمان عبدالرحمان سوم، نخستین خلیفه اموی اندلس (حک: ۳۰۰ـ۳۵۰)، از بغداد به قُرطُبه رسید. در همان روزگار، امپراتور روم شرقی هدایایی برای عبدالرحمان فرستاد که نسخه نفیس مصوری از متن یونانی کتاب دیوسکوریدس در میان آنها بود. در قرطبه کسی یونانی نمیدانست، لذا به درخواست عبدالرحمان، راهبی یونانی به نام نقولا، که لاتین میدانست، برای کمک به پزشکان قرطبه برای ترجمه این کتاب به آنجا فرستاده شد. آنها صورت معرب نامهای یونانی عَقاقیر این کتاب را تصحیح کردند. ازجمله پزشکان شایق این گروه، حسدایبن شپروط (پزشک یهودی اندلسی، وزیر عبدالرحمان سوم) بود که چند زبان میدانست (← ابنعذاری، ج۲، ص۲۱۵؛ مَقَّری، ج۱، ص۳۶۶ـ۳۶۷؛ نیز ← سارتون، ج۱، ص۶۸۰؛ اولیری، ص۱۷۱؛ دیوسکوریدس، نسخه خطی کتابخانه کاخ گلستان، مقدمه اعلم، ص۷ـ۸). با اینکه ظاهراً ابنجلجل (بهنقل ابنابیاصیبعه، ص۴۹۴) توضیحاتی از نقولا ذکر کرده، امروزه بهجز نقلقولهایی از نقولا در کتابی از مؤلفی ناشناس از اواخر سده ششم با عنوان شرح لکتاب دیاسقوریدوس فی هیولی الطبّ (ج۱، ص۹۸، ش ۸۵ـ۸۶، ص۱۳۱، ش۴۰، ص۱۷۴، ش ۱۷۶)، چیز دیگری از نتیجه کار این مترجمان بهجا نماندهاست. بههمین دلیل و باتوجه به اینکه ابنجلجل به ترجمه و تعریب این کتاب تصریح نکرده، گاهی اعتقاد بر این است که این گروه کتاب را به عربی ترجمه نکردند و صرفاً هویت عقاقیر ناشناخته و صورت معرب نامهای یونانی آنها در ترجمه اصطفن را تعیین کردند (← عرفانیان، ۱۳۷۹ش، ص۱۱۳۰؛ دیوسکوریدس، نسخه خطی کتابخانه کاخ گلستان، همان مقدمه، ص۷). ابوعبداللّه حسینبن ابراهیم ناتلی* (دانشمند و ریاضیدان قرن چهارم)، در ۳۸۰، ترجمه حنین و اصطفن را با تصاویری جدید اصلاح و به سپهسالار خراسان، امیرابوعلی سیمجوری، اهدا کرد (سارتون، ج۱، ص۶۷۸؛ صلیبا، ص۳۷۵؛ در مورد ناتلی ← صادق، ۱۹۷۹، ص۳۴۵ـ۳۵۰). ناتلی خود این نسخه را کتابت و تصویرسازی کردهاست (← دیوسکوریدس، نسخه خطی کتابخانه دانشگاه لیدن، گ ۱پ). نسخه ناتلی ۱۸۰ مدخل بیشتر از اصل یونانی دارد که افزودههای خود اوست (صلیبا، همانجا). از متن اصلاحی ناتلی، چهار نسخه شناخته شدهاست (← سزگین، ج۳، ص۳۱۵؛ صلیبا، همانجا؛ نیّر واسطی، ص۹۵؛ برای ارزیابی کار ناتلی ← دیوسکوریدس، نسخه خطی کتابخانه کاخ گلستان، همان مقدمه، ص۹ـ۱۱). به گواه صادق (۱۹۷۹، ص۳۴۵؛ ۱۹۸۳، ص۱۵) نسخه موجود در کتابخانه دانشگاه لیدن، کاملترین و قدیمترین نسخه تاریخدار موجود از متن عربی الحشائش است. دو ترجمه دیگر از قرن ششم وجود دارد که از متن سریانی حنین ترجمه شدهاند. بنابر مقدمه مهران در ابتدای نسخه موزه کاخ گلستان (← گ ۲۰پ ـ۲۲ر)، نخست ابوسالم مَلَطی (قرن ششم) متن سریانی حنین را برای فخرالدین قراارسلان (از امیران اَرتُقی و حاکم حِصْنکَیفا) بهعربی ترجمه کرد. از این ترجمه، دو نسخه در استانبول و پاریس وجود دارد. این ترجمه به دست نجمالدین اَلپی (حک : ۵۴۷ـ۵۷۲)، از دیگر امرای ارتقی در ناحیه دیاربکر، رسید اما او نپسندید و مهرانبن منصور (دانشمند ایرانی و مترجم السماء و العالم ارسطو) را به این کار گماشت. چهار نسخه از این ترجمه موجود است (← دی، ص۲۷۴ـ ۲۸۰؛ صلیبا، همانجا؛ بینش، ص۲۸ـ۴۳؛ دانشپژوه، ص۱۶۰ـ ۱۶۳؛ عرفانیان، ۱۳۸۰ش، ج۱۹، ص۶۴۲ـ۶۵۳؛ مایل هروی، ص۴۵۷؛ برای ارزیابی کار مهران ← دیوسکوریدس، نسخه خطی کتابخانه کاخ گلستان، همان مقدمه، ص۱۲ـ۱۵). محمدباقر الحافظ (خوشنویس عربیدان) نسخه نفیس موجود در کتابخانه کاخ گلستان را به امر ابوالفتح منوچهرخان بیگلربیگی، یکی از امیران شاهعباس اول (حک : ۹۹۶ـ۱۰۳۸)، از روی نسخه موجود در آستان قدس رضوی کتابت کرده و فردی ناشناس در ۱۰۳۸ آن را تصویرگری کردهاست (← دیوسکوریدس، نسخه خطی کتابخانه کاخ گلستان، ترقیمه نسخه؛ نیز ← طباطبایی و کلانتر هرمزی، ص۲۰۷ـ۲۰۸). از ویژگیهای بارز این نسخه، داشتن جدولهای فهرست انواع داروهاست (← گ ۵پ ـ ۱۸پ) که مهران همچون سریانیها و حنین (که از آنها الگو گرفتهبود) از آنها استفاده کردهاست (← گ ۵پ ). نسخه موجود در کتابخانه کاخ گلستان بهصورت نسخه عکسی در ۱۳۸۳ش در تهران منتشر شد. سیدمحمود طباطبایی، ترجمه عربی مهران را به فارسی ترجمه و در ۱۳۹۱ش در تهران منتشر کرد. در کتابخانه ملی فرانسه در پاریس، نسخه عربی مصور، نفیس و بدون تاریخی از الحشائش وجود دارد که برطبق سطور آخر مقاله اول، آن را بهنامبن موسیبن یوسف المسیحی المتطبب، معروف به ابنالبوّاب، بهعربی ترجمه کردهاست که از زندگی او اطلاعی دردست نیست. واژههای یونانی غیرمعرب یا بدون معادلِ این نسخه، بسیار کمتر از نسخه اصطفن است (← قزوینی، ج۴، ص۲۶۴). ابنعِبری ملَطی (متوفی ۶۸۵)، مورخ، پزشک و مترجم متون عربی به سریانی، نیز منتخبی از کتاب دیوسکوریدس را نوشته و تصویرگری کردهاست (سارتون، ج۲، بخش ۲، ص۹۷۵ـ۹۷۶). مطابق انجامه نسخه خطی الحشائش، اصلاح ناتلی (موجود در کتابخانه دانشگاه لیدن)، شخصی بهنام محمدبن علی الرَمی، در ۵۱۰، براساس ترجمه مشترک اصطفن و حنین و نیز نسخه اصلاحی ناتلی، الحشائش را از عربی به فارسی ترجمه کردهاست. از این ترجمه نشانی دردست نیست. همچنین چون برخی حکمرانان ایران به حمایت از ترجمه یا تألیف برخی آثار به زبان فارسی گرایش داشتند، برخی این کتاب را به فارسی ترجمه کردند. نسخهای فارسی از ترجمه مهران در کتابخانه موزه طوپقاپیسرای موجود است که در انجامه پاره نخست آن، کتابت علی اختیار خراسانی در ۵۶۰ و در انجامه پاره دوم، ترجمه و کتابت علیبن شریف حسینی در ۸۶۷ برای امیررستم کُهدمی (متوفی ۸۹۳)، از حاکمان محلی گیلان، بهچشم میخورد و بهنظر میرسد ترجمه این نسخه دو قسمتی را این دو تن در دو مقطع تاریخی انجام داده باشند (← سزگین، ج۳، ص۶۰؛ عرفانیان، ۱۳۸۰ش، ج۱۹، ص۶۵۱؛ مایل هروی، ص۴۵۶؛ نیز ← استوری، ج۲، بخش ۲، ص۱۹۵). در ۱۰۶۸، در زمان شاهعباس دوم صفوی، غیاثالدین محمد رضوی ترجمه فارسی دیگری از متن عربی مهرانبن منصور انجام دادهاست. نسخه مصور رنگینی از این ترجمه در کتابخانه بنیاد خاورشناسی فرهنگستان علوم روسیه در سنپترزبورگ وجود دارد (← >از بغداد به اصفهان<، ص۲۲۸ـ۲۳۷؛ دانشپژوه، ص۱۶۱). ب) شرحها. قرنها، و حتی امروزه، نام و ماهیت برخی از داروهای کتاب الحشائش پوشیده ماندهاست. به همین علت، برخی از حکمای دوره اسلامی کتابهایی درباره شرح داروها و مجهولات این کتاب تألیف کردهاند، از جمله ابنجلجل* (قرن چهارم)، ابنرومیه* (متوفی ۶۳۷) و ابنبیطار* (متوفی ۶۴۶ که همگی اهل اندلساند). ابنجلجل پزشک و داروشناس قرطبی و مؤلف کتاب تفسیر أسماءالأدویه المفرده من کتاب دیسقوریدس است. این کتاب درباره تعیین و تشخیصماهیت داروهای کتاب دیوسکوریدس است و فقط مقاله چهارم و بخشهایی از مقالههای سوم و پنجم آن (در نسخه کتابخانه مادرید) بهجا ماندهاست (← ابنجلجل، مقدمه فؤاد سیّد، صیع؛ ابنمیمون، مقدمه ماکس مایرهوف، صVIII-VII؛ ابنبیطار، ۱۹۸۹، مقدمه ابراهیمبن مراد، ص۵۱). بهنظر میرسد آنچه بروکلمان (>ذیل<، ج۱، ص۴۲۲) نسخهای از این کتاب در کتابخانه بانکیپور دانستهاست، نسخه دیگری از کتاب الحشائش باشد (← ابنجلجل، همان مقدمه، صیع ـ یط). پس از این کتاب، ابنجلجل مقالهای درباره مفرداتی که دیوسکوریدس در کتابش نیاورده با عنوان مقاله نذکر فیها ما قَصُر دیوسقوریدس عن ذکره فی کتابه فی هیولی الطبّ (بهتصحیح و ترجمه آلبرت دیتریش، گوتینگن ۱۳۷۲ش/ ۱۹۹۳) نوشتهاست (← سارتون، ج۱، ص۶۸۲؛ ابنجلجل، همان مقدمه، صکب). ابنرومیّه، گیاهشناس و داروشناس، نیز کتاب شرح ادویه دیاسقوریدوس و جالینوس و التنبیه علی اوهام مترجمیها را نوشته که نسخهای از آن با عنوان کتاب فی الأدویه النباتیه در کتابخانه نورعثمانیه استانبول موجود است (ابنبیطار، ۱۹۸۹، همان مقدمه، ص۵۲، پانویس ۳۳؛ ششن و همکاران، ص۳۹۸). در این میان، مشهورترین و جدیدترین تفسیر از اثر دیوسکوریدس از ابنبیطار (گیاهشناس و داروشناس نامدار اندلسی در قرن هفتم) است. به نوشته او در مقدمه کتاب تفسیر کتاب دیاسقوریدوس فی الادویه المفرده (ص۱۰۹)، هدفش از تألیف این کتاب شناساندن ماهیت داروها و آسانسازی فهم مطالب کتاب دیوسکوریدس است. مراکشی (سفر۵، قسم ۱، ص۲۳۹) از شارح اندلسی دیگری با نام ابوالحسن علیبن عبداللّه اشبیلی، معروف به غلامالحرّه، نام برده و کتاب شرح فی کتاب دیاسقوریدوس را به وی نسبت دادهاست. همچنین در کتاب شرح لکتاب دیاسقوریدوس فی هیولی الطبّ از مؤلفی ناشناس در اواخر سده ششم، ماهیت نامهای یونانی ۶۱۰ داروی مذکور در چهار مقاله نخست کتاب دیوسکوریدس شرح داده شدهاست. ظاهراً ابنعبری نیز شرحی بر الحشائش نگاشتهاست (← سارتون، ج۲، بخش ۲، ص۷۸۷). در ترجمه و شرح این کتاب، علاوهبر حکمای اسلامی، افراد دیگری در جهان اسلام، با الگوگرفتن و استفاده از این کتاب و آثار دیگر دانشمندان یونانی، آثاری تألیف کردند. در مشرق جهان اسلام، ابوریحان بیرونی* شاید نخستین کسی باشد که دیوسکوریدس را ستوده، بارها از کتاب او سود برده و حتی به مترجمان عربینویس این کتاب انتقاد کرده که برای داروهایی که معادل عربی آنها وجود داشته، نام یونانی آوردهاند و به معادلهای آنها اطمینان نداشتهاست (← ص۱۲ـ۱۳، ۱۶ و فهرست نام اشخاص، ذیل «دیسقوریدس»). عربینویسانی چون رازی* (متوفی ۳۱۳) در تألیف جزء ۲۰ و ۲۱ الحاوی فی الطّب در معرفی خواصداروها ( ←ج۷، جزء۲۰، ص۵ـ ۸، جزء۲۱، ص۵ـ۷، ۹؛ نیز ← اولمان، ص۲۶۱) و ابنسینا* (ج۱، کتاب ۲، ص۳۷۶، ۳۸۱، ۳۸۳) و نیز فارسینویسانی مانند ابومنصور موفقبن علی هروی* (سده چهارم؛ فهرست نام اشخاصو عناوین و القاب، ذیل «دسقوریوس»، «دیوسقوریدوس» و «ذیاسقوریدوس»)، انصاری شیرازی* (متوفی ۸۰۶؛ ]ص۸، ۱۱، ۱۴[)، اسماعیل جرجانی* (متوفی ۵۳۱؛ کتاب ۳، فهرست موضوعی، ذیل «دیسقوریدوس») و دیگر حکمای شرق جهان اسلام در نگارش آثار خود از الحشائش بهره فراوان بردهاند (← بلدی، ص۸۷ـ۸۸؛ د. ایرانیکا، ذیل "Botanical studies on Iran.I"). تأثیر کتاب دیوسکوریدس در آثار پزشکی و داروسازی این منطقه را با مقایسه آثار نوشتهشده پیش از ترجمه این کتاب (مانند فردوس الحکمه علیبن رَبَّن طبری و قرابادین کندی) و آثار تألیفی پس از ترجمه آن (مانند الحاوی، قانون و الصیدنه) میتوان دید (← طباطبایی و کلانتر هرمزی، ص۲۰۹). در غرب جهان اسلام نیز آثاری با استفاده از این کتاب تألیف شدهاست، ازجمله الاعتماد فی الادویه المفرده ابنجزّار* (متوفی ۳۶۹ یا ۳۹۵؛ ← ص۲۰، ۲۳، ۳۳)، فیالادویه المفرده غافقی* (متوفی ۵۶۰؛ ]ص ۲[) و منتخب کتاب جامعالمفردات او (ج۱، قسم ۱، ص۹ـ۱۰)، الجامع لمفردات الادویه و الاغذیه ابنبیطار (ج۱، ص۲؛ نیز ← الجامع لِمفردات الادویه و الاغذیه*) و الادویه المفرده ابنوافِد* (متوفی ح ۴۶۷؛ ص۵؛ نیز ← سارتون، ج۱، ص۷۲۸، ج۲، بخش ۲، ص۶۶۳؛ سزگین، ج۴، ص۳۱۴). در بیشتر نسخههای موجود الحشائش، نگارههایی از گیاهان دارویی و برخی جانوران وصفشده وجود دارد که از منظر تاریخ هنر جالب توجه است، اما مدرکی وجود ندارد که نشان دهد چنین نگارههایی از خود دیوسکوریدس باشد. شاید در سدههای پس از مرگ او، نقاشانی این نسخ را به تصاویری متفاوت آراسته باشند (← >پزشکی کهن<، همان مقدمه، ص۱۰؛ >دایرهالمعارف تمدن اسلامی در سدههای میانه<، ذیل "Pharmacology"). از معروفترین نسخ مصور، همان نسخه یولیانا آنیکیا و تصاویر گیاهان این نسخه برگرفته از کتاب کراتواس است (>پزشکی کهن<، همان مقدمه، ص۱۰ـ۱۱). تصاویر موجود در نسخههای عربی الحشائش نیز گاه از هنر بیزانسی و گاه از مکاتب نگارگری ایران و بغداد تأثیر پذیرفتهاند (د.اسلام، چاپ دوم، ذیل مادّه). نسخهای از کتاب دیوسکوریدس، به کتابت و تصویرگری عبداللّهبن الفضل در ۶۱۹، در موزه هنر متروپولیتن وجود دارد که تصاویرش متأثر از هنر بیزانسی است (← فریدلی، ص۱۵۹ـ۱۶۰؛ گری، ص۸۹ـ۹۰). در سالهای اخیر، کوششهایی در شرح و گرهگشایی از برخی ابهامات کتاب دیوسکوریدس انجام گرفتهاست، ازجمله آثار صادق و ریدل. کتاب صادق برخلاف عنوانش، ترجمه عربی کتاب الحشائش نیست، بلکه پژوهشی از منظر تاریخ هنر درباره قدیمترین نسخههای خطی عربی این کتاب است. مؤلف توضیحات کوتاهی را از ترجمههای عربی این کتاب (← ص۷ـ۱۳)، نسخ خطی موجود (ص۱۳ـ۱۹)، و تأثیر آنها در پزشکی دوره اسلامی (ص۴۸ـ۵۰) آوردهاست. چون نسخه کتابخانه دانشگاه لیدن، قدیمترین و کاملترین نسخه الحشائش است، صادق فهرست کاملی از تصاویر این نسخه را آورده و با مقایسه آنها با تصاویر دو نسخه یونانی دیگر، نشان داده که تصاویر نسخه عربی مستقل از نسخههای یونانی بوده و از سنّتهای نگارگری رایج در سمرقند، که نسخه ناتلی نیز از آن نشأت گرفته، تأثیر پذیرفتهاست. چنانکه تصاویر درختان در نسخههای یونانی وجود نداشته و بعدها تحتتأثیر نسخههای عربی، این تصاویر به نسخههای یونانی نیز راه یافتهاست (← ص۱۵۵؛ قس ریدل، ۱۹۸۵، ص۶۳۳ـ۶۳۴؛ نیز ← برنت، ص۴۲۷ـ۴۲۸؛ صلیبا، ص۳۷۴ـ ۳۷۶؛ لیونز، ص۵۷۰ـ۵۷۱؛ اشترومایر، ص۷۴۳ـ۷۴۵؛ درباره اثر ریدل ← ریدز، ص۸۵ـ۸۸؛ برای منبعشناسی کتاب دیوسکوریدس و آثار منسوب به او ← زندگینامه علمی دانشوران، همانجا). ............................................................................................................................. منابع:  ابنابیاصیبعه، عیونالانباء فی طبقات الاطباء، چاپ نزار رضا، بیروت ] ۱۹۶۵[؛ ابنبیطار، تفسیر کتاب دیاسقوریدوس فی الادویه المفرده، چاپ ابراهیمبن مراد، بیروت ۱۹۸۹؛ همو، الجامع لمفردات الادویه و الاغذیه، بولاق ۱۲۹۱، چاپ افست بغداد ]بیتا.[؛ ابنجزّار، الاعتماد فی الادویه المفرده: العلاجبالادویه العربیه، چاپ ادوار قش، بیروت ۲۰۰۴؛ ابنجلجل، طبقاتالاطباء و الحکماء، چاپ فؤادسید، قاهره ۱۹۵۵؛ ابنسینا؛ ابنعبری، تاریخ مختصرالدول، چاپ انطون صالحانی، بیروت ۱۹۵۸؛ ابنعذاری، البیان المُغرِب فی اخبار الاندلس و المَغرِب، ج۲، چاپ ژ.س. کولن و ا. لوی ـ پرووانسال، بیروت ۱۹۸۳؛ ابنندیم؛ ابنوافد، کتاب الادویه المفرده، چاپ احمد حسن بسج، چاپ افست تهران : مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، ۱۳۸۶ش؛ ابوریحان بیرونی، کتاب الصیدنه فی الطبّ، چاپ عباس زریاب، تهران ۱۳۷۰ش؛ احمد عیسی، تاریخ النبات عندالعرب، مصر ۱۳۶۳/۱۹۴۴، چاپ افست تهران: مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، تهران ۱۳۸۷ش؛ علیبن حسین انصاریشیرازی، اختیارات بدیعی، نسخه خطی موزه بریتانیا، ش ۳۴۹۹، نسخه عکسی کتابخانه بنیاد دایرهالمعارف اسلامی؛ داوودبن عمر انطاکی، تذکره اولیالالباب ]و [الجامع للعجب العُجاب، ]قاهره[ ۱۴۱۶/۱۹۹۶؛ احمدبن محمد بلدی، کتاب تدبیر الحُبالی و الاطفال و الصِبیان و حفظ صحّتهم و مداواه الامراض العارضه لهم، چاپ محمود حاجقاسم محمد، ]بغداد[ ۱۹۸۰؛ تقی بینش، «]درباره[ کتاب الحشائش»، نامه آستان قدس، دوره ۷، ش ۱ (فروردین ۱۳۴۶)؛ اسماعیلبن حسین (حسن) جرجانی، کتاب ذخیره خوارزمشاهی، چاپ محمدرضا محرری، تهران ۱۳۸۰ش ـ ؛ عبدالحسین حائری، فهرست کتابخانه مجلس شورای ملی، ج۴، تهران ۱۳۳۵ش؛ محمدتقی دانشپژوه، «]درباره[ ترجمه حشایش»، نامه آستان قدس، دوره۱۰، ش ۱ (۱۳۴۷ش)؛ پدانیوس دیوسکوریدس، الحشایش، ترجمه مهرانبن منصوربن مهران، چاپ عکسی از نسخه خطی ]کتابخانه[ کاخ گلستان، تهران ۱۳۸۳ش؛ همان: کتاب الحشایش فی هیولی العلاج الطبی، ترجمه حنینبن اسحاق و اِصْطِفَنبن بَسیل، اصلاح حسینبن ابراهیم ناتلی، نسخه خطی کتابخانه دانشگاه لیدن، ش Or.۲۸۹؛ همان: هیولیالطبّ فی الحشائش و السموم، ترجمه اصطفنبن بسیل و اصلاح حنینبن اسحاق، چاپ سزار ا. دوبلر و الیاس تِرِس، تطوان ۱۹۵۲؛ محمدبن زکریا رازی، الحاوی فی الطبّ، چاپ محمد محمد اسماعیل، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰؛ شرح لکتاب دیاسقوریدوس فی هیولی الطبّ، وضعه مؤلف مجهول فی نهایه القرن السادس الهجری، حققه و نقله الی اللغه الالمانیه و علق علیه آلبرت دیتریش، گوتینگن ۱۴۰۸/۱۹۸۸؛ رمضان ششن، جمیل آقپنار، و جواد ایزگی، فهرس مخطوطات الطبّ الاسلامی باللغات العربیه و الترکیه و الفارسیه فی مکتبات ترکیا، استانبول ۱۴۰۴/۱۹۸۴؛ محمود طباطبایی و عبدالجلیل کلانتر هرمزی، «تأثیر کتاب دیسقوریدس بر نگارش منابع طب سنتی اسلامی و ایرانی»، پژوهش در پزشکی، دوره ۳۳، ش ۴ (زمستان ۱۳۸۸)؛ غلامعلی عرفانیان، «]درباره [کتاب الحشائش، یا، خواصالاشجار»، در مجموعه مقالات کنگره بینالمللی کتاب و کتابخانه در تمدن اسلامی: ۲۱ـ۲۳ شهریور ۱۳۷۴، دفتر۳، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۷۹ش؛ همو، فهرست کتب خطی کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، ج۱۹، مشهد ۱۳۸۰ش؛ احمدبن محمد غافقی، کتاب فیالادویه المفرده، نسخه خطی نیمه اول کتاب، کتابخانه اوسلر، دانشگاه مکگیل، ش ۷۵۰۸؛ همو، منتخب کتاب جامعالمفردات، انتخبه ابنعبری، چاپ ماکس مایرهوف و جورجی صبحی، ج۱، قسم ۱، قاهره ۱۹۳۲، در الطبّ الاسلامی، ج۵۱، چاپ افست فرانکفورت: معهد تاریخ العلوم العربیه و الاسلامیه، ۱۴۱۷/۱۹۹۶؛ عبدالحسین فیلسوفالدوله، مطرحالانظار فی تراجم اطباء الاعصار و فلاسفه الامصار، چاپ میرهاشم محدث، تهران ۱۳۸۸ش؛ محمد قزوینی، یادداشتهای قزوینی، چاپ ایرج افشار، تهران ۱۳۶۳ش؛ علیبن یوسف قفطی، تاریخالحکماء، و هو مختصر الزوزنی المسمی بالمنتخبات الملتقطات من کتاب اخبار العلماء باخبارالحکماء، چاپ یولیوس لیپرت، لایپزیگ ۱۹۰۳؛ نجیب مایلهروی، سایه به سایه: دفتر مقالهها و رسالههای عرفانی، ادبی و کتابشناختی، تهران ۱۳۷۸ش؛ محمدبن محمد مراکشی، الذیل و التکمله لکتابی الموصل و الصله، سفر۵، قسم ۱، چاپ احسان عباس، بیروت ?] ۱۹۶۵[؛ احمدبن محمد مَقّری، نفحالطیب، چاپ احسان عباس، بیروت ۱۳۸۸/۱۹۶۸؛ محمود نجمآبادی، تاریخ طب در ایران، ج۱، تهران ۱۳۷۱ش؛ حکیم نیّرواسطی، تاریخ روابط پزشکی ایران و پاکستان، راولپندی ۱۳۵۳ش؛ موفقبن علی هروی، الابنیه عن حقایقالادویه، تصحیح احمد بهمنیار، چاپ حسین محبوبیاردکانی، تهران ۱۳۴۶ش؛ یعقوبی، تاریخ؛ . Tamás Bezeczky, "Amphorae from the forum of Emona", Arheološ;ki vestnik (= Acta archaeologica), no.۴۵ (۱۹۹۴); Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litterature, Leiden ۱۹۴۳-۱۹۴۹, Supplementband, ۱۹۳۷-۱۹۴۲; C. S. F. Burnett, "[Review of] The Arabic materia medica of Dioscorides, by Mahmoud M. Sadek", The classical review, new series, vol.۳۵, no.۲ (۱۹۸۵); Florence E. Day, "Mesopotamian manuscripts of Dioscorides", The Metropolitan Museum of Art bulletin, new series, vol.۸, no.۹ (May ۱۹۵۰); De Bagdad à Ispahan: manuscrits islamiques de la Filiale de Saint-Pétersbourg de l’Institut d’études orientales, Académie des sciences de Russie, Paris: Fondation ARCH, Paris-Musèes, ۱۹۹۴; Dictionary of scientific biography, ed. Charles Coulston Gillispie, New York: Charles Scribner’s Sons, ۱۹۸۱, s.v. "Dioscorides" (by John M. Riddle); Pedanius Dioscorides, Dioskorides, ed. Janus Cornarius, Basel ۱۵۲۹; ibid: Dioscorides de materia medica: being an herbal with many other medicinal materials, [ed. and tr.] Tess Anne Osbaldeston and Robert P. A. Wood, Johannesburg ۲۰۰۰; ibid: The Greek herbal of Dioscorides, tr. John Goodyer, ۱۶۵۵, ed. Robert T. Gunther, Oxford ۱۹۳۴; EIr. s.v. "Botanical studies on Iran.I: the Greco-Islamic tradition" (by Hūš;ang A-lam); EI۲, s.v. "Diyuskuridīs" (by C. E. Dubler); Durr Friedly, "Mohammedan manuscripts", The Metropolitan Museum of Art bulletin, vol.۹, no.۷ (July ۱۹۱۴); Basil Gray, "persian miniatures", The British Museum quarterly, vol.۹, no.۳ (Feb. ۱۹۳۵); Johannes Ilberg, Das Hippokrates-Glossar des Erotianos und seine ursprüngliche Gestalt, Leipzig ۱۸۹۳; Edward Kremers and George Urdang, Kremers and Urdang’s history of pharmacy, ed. Glenn Sonnedecker, Philadelphia ۱۹۶۳; Martin Levey, Early Arabic pharmacology, Leiden ۱۹۷۳; Jaroslav Levy, "[Review of] The Greek herbal of Dioscorides, tr. John Goodyer, ed. Robert T. Gunther", Isis, vol.۵۱, no.۴ (Dec. ۱۹۶۰); Henry George Liddell and Robert Scott, A Greek-English lexicon, Oxford ۱۹۷۷; Malcolm Cameron Lyons, "[Review of] The Arabic materia medica of Dioscorides, by M. M. Sadek", Bulletin of the School of Oriental and African Studies, vol. ۴۹, no. ۳ (۱۹۸۶); Maimonides, Šarh asmā al-‘uqqār شرح أسماء العقّار (L’explication des noms de drogues), un glossaire de matière mèdicale..., tr. & ed. Max Meyerhof, Cairo ۱۹۴۰; Medicina antiqua: codex vindobonensis ۹۳, Vienna, Österreichische Nationalbibliothek, London: Harvey Miller Publishers, ۱۹۹۹; Medieval Islamic civilization: an encyclopedia, ed. Josef W. Meri, New York: Routledge, ۲۰۰۶, s.v. "Pharmacology" (by Alain Touwaide); Vivian Nutton, Ancient medicine, London ۲۰۰۴; De Lacy O’Leary, How Greek science passed to the Arabs, London ۱۹۴۹; Linette A. Parker, "A brief history of Materia medica", The American journal of nursing, vol.۱۵, no.۹ (June ۱۹۱۵); Plinius/ Pliny [the Elder], Natural history, with an English translation, vol.۶, tr. W. H. S. Jones, Cambridge, Mass. ۱۹۶۹, vol.۷, tr. W. H. S. Jones, Cambridge, Mass. ۱۹۶۶; Karen Reeds, "[Review of] Dioscorides on pharmacy and medicine, by John M. Riddle", Isis, vol.۷۸, no.۱ (Mar. ۱۹۸۷); John M. Riddle, "Byzantine commentaries on Dioscorides", Dumbarton Oaks papers, vol. ۳۸ (۱۹۸۴); idem, "Lithotherapy in the Middle Ages", Pharmacy in history, no. ۱۲ (۱۹۷۰); idem, "[Review of] The Arabic materia medica of Dioscorides, by Mahmoud M. Sadek", Isis, vol.۷۶, no. ۴ (Dec. ۱۹۸۵); Mahmoud M. Sadek, The Arabic materia medica of Dioscorides, Quèbec ۱۹۸۳; idem, "Notes on the introduction and colophon of the Leiden manuscript of Dioscorides’ `De materia medica’", International Journal of Middle East studies, vol. ۱۰ (۱۹۷۹); George Saliba, "[Review of] The Arabic materia medica of Dioscorides, by Mahmoud M. Sadek", Journal of the American Oriental Society, vol.۱۰۷, no.۲ (Apr. - June ۱۹۸۷); George Sarton, Introduction to the history of science, Malabar, Fla. ۱۹۷۵; John Scarborough, "Early Byzantine pharmacology", in Symposium on Byzantine medicine, ed. John Scarborough, Washington, D.C.: Dumbarton Oaks Research Library and Collection, ۱۹۸۵; Fuat Sezgin, ; Geschichte des arabischen Schrifttums, Leiden ۱۹۶۷- Henry E. Sigerist, "[Review of] Materia medica [of Dioscorides], ed. H. Miha§escu", The American journal of philology, vol. ۶۲, no.۱ (۱۹۴۱); Jerry Stannard, "Aspects of Byzantine Materia medica", Dumbarton Oaks papers, vol.۳۸ (۱۹۸۴); idem, "Dioscorides and Renaissance Materia medica", in Materia medica in the XVIth century: proceedings of a symposium of the International Academy of the History of Medicine, Oxford [۱۹۶۶], repr. in Jerry Stannard, Herbs and herbalism in the Middle Ages and Renaissance, ed. Katherine E. Stannard and Richard Kay, Aldershot, Hampshire ۱۹۹۹a; idem, "P. A. Mattioli and some renaissance editions of Dioscorides", in Books and libraries at the University of Kansas, vol.۴, Lawrence ۱۹۶۶, repr. in Jerry Stannard, ibid, ۱۹۹۹b; idem, "P. A. Mattioli: sixteenth century commentator on Dioscorides", in Bibliographical contributions, vol.۱, Lawrence ۱۹۶۹, repr. in ibid, ۱۹۹۹c; Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio-bibliographical survey, vol.۲, pt.۲, London ۱۹۷۱; Gotthard Strohmaier, "[Review of] The Arabic materia medica of Dioscorides, by Mahmaud M. Sadek", Gnomon, vol.۵۷, no. ۸ (۱۹۸۵); Manfred Ullmann, Die Medizin im Islam, Leiden ۱۹۷۰; J. Vernet, "[Review of] La-materia médica’ de Dioscórides: transmisión medieval renacentista, by Cesar E. Dubler", Orients, vol.۱۱, no.۱/۲ (Dec. ۱۹۵۸). .............................................................................................. منبع : دانشنامه جهان اسلام

طبقه بندی گیاهان در آثار گیاه شناسی و پزشکی دورۀ اسلامی

بسم الله الرحمن الرحیم  طبقه بندی گیاهان در آثار گیاه شناسی و پزشکی دورۀ اسلامی . شمامه محمدی فر عضو هیئت علمی گروه تاریخ علم بنیاد دائره المعارف اسلامی . متن کامل مقاله : pdf - طبقه بندی گیاهان در آثار گیاه شناسی ... . . اشاره : گیاه شناسی یا علم النبات، دانش مطالعۀ جنبه های گوناگون زیستی گیاهان، از جمله ویژگیهای ریختی و تکردی آنهاست. این علم در برخی تمدنها علم مستقلی بوده اما در متون اسلام، علم مجزایی نبوده است. در کتاب الحدود جابربن حیان که کهن ترین اثر عربی موجود دربارۀ تقسیم بندی علوم است، گیاه شناسی و حتی کشاورزی به عنوان علوم مستقل عرضه نشده اند. در دیگر آثار مرتبط با دسته بندی و تعریف علوم مانند جامع العلوم فخر رازی، ارشاد القاصد بن اکفانی و نوادر التبادر لتحفه البهادر  دنیسری نیز نامی از این علم به میان نمی آید. ... .....................................................................................  منبع : دوفصلنامۀ میراث علمی اسلام و ایران - سال چهارم، شمارۀ دوم، شمارۀ پیاپی ۸

دانش رده بندی گیاهان در کتاب الحشائش دیوسکوریدس

بسم الله الرحمن الرحیم  دانش رده بندی گیاهان در کتاب الحشائش دیوسکوریدس .  شمامه محمدی فر هیئت علمی گروه تاریخ علم بنیاد دائرهالمعارف اسلامی . متن کامل مقاله : - pdf - دانش رده بندی گیاهان در کتاب الحشائش . چکیده :  پدانیوس دیوسکوریدس، پزشک، داروشناس و گیاه شناس مشهور یونانی در سده نخست میلادی، و شخصیتی تأثیرگذار بر داروشناسی دوره اسلامی است. وی کتابی در باره مواد دارویی، به ویژه داروهای گیاهی، تألیف کرد که در دوره اسلامی عمدتاً به الحشائش معروف شد. دیوسکوریدس اثرش را به پنج مقاله تقسیم کرده است. مقاله سوم این کتاب بیش از دیگر مقاله ها به صورت منسجم به گیاهان پرداخته است. دیوسکوریدس نه تنها به نوعی طبقه بندی کیفی در کتابش پرداخته است، بلکه تا حدی رده بندی زیستی نیز در اثرش به چشم می خورد. در مواردی که برخی گیاهان مورد مطالعه او خاصیت و شکل کمابیش یکسانی داشته اند، آنها را در کنار هم آورده است مانند اعضای جنس نعنا، و خانواده های بقولات، کرفسیان، گل مرکبان و سیب زمینیان. این روش دیوسکوریدس، تا حدی با سیستم های رده بندی زیستی در سده های اخیر تطابق دارد. . کلید واژه ها: الحشائش، دیوسکوریدس، رده بندی گیاهان .............................................................................................. منبع: تاریخ علم دوره ۱۳ - شماره ۲ (پیاپی ۱۹) .............................................................................................. همچنین مراجعه شود به مقاله : مقایسه تطبیقی تصویرسازی علمی نسخه «الحشایش» آستان قدس رضوی با نسخه های «الحشایش» پیش از آن در همین سایت.

نگرشی به میراث علمی مسلمانان در اسپانیا

بسم الله الرحمن الرحیم  کاربری میراث علمی و فنی تمدن اسلامی در عصر حاضر . غلامحسین رحیمی استاد دانشکده مهندسی مکانیک، دانشگاه تربیت مدرس . چکیده با وجود حجم انبوه کتب، مقالات، و یادداشت‌های مختلف در تحلیل آثار علمی، فنی، هنری، فلسفی، عرفانی، ادبی، تفسیری، و نظایر این‌ها، که از دوران شکوفایی و درخشندگی تمدن اسلامی بر جای مانده است، کمتر می‌توان اثری را یافت که میراث برجای مانده را از این دیدگاه بررسی و بخش‌های مورد استفاده آن را مشخص کند. به عبارت دیگر، یکی از پرسش‌های اساسی آن است که آیا میراث علمی و فنی بر جای مانده از دوران شکوفایی تمدن اسلامی، قابل اعتنا و حتی در عصر جدید قابل استفاده است؟ . ادعای پژوهش حاضر این است که نظام‌های علمی و فنی، فلسفه علم و صنعت، سنت علمی و حرفه‌ای، و متن و محتوای علوم و فنون، از مواریث ارزشمند تمدن اسلامی است که اگر بخش‌هایی از آنها با رویکرد جدید مورد تحلیل قرار گیرد، کماکان قابل استفاده‌ هستند. با توجه به گستردگی مطلب، توجه پژوهش حاضر معطوف به علوم طبیعی و فنون مهندسی با تمرکز بر یک حوزه خاص علمی، مانند فیزیک خواهد بود. در این راستا برای معرفی تجارب و یافته‌های نگارنده طی دهه اخیر به عنوان صحت مدعای تحلیل تلاش گردیده است. . کلیدواژه‌ها: تمدن اسلامی ، میراث علمی و فنی ،علوم طبیعی فیزیک ،صنعت ،مهندسی . مقدمه با مطالعه آرای دانشمندان و آثار مهندسان دوره اسلامی مشخص می‌گردد که آثار ارزشمندی از دوران شکوفایی تمدن اسلامی، در حوزه علوم طبیعی و دانش و فنون صنعتی بر جا مانده است. علاوه بر این، تعدادی از حکمای مسلمان درباره علم و صنعت اندیشیده‌ و آرای جالب توجهی مطرح کرده‌اند. نمونه‌های اول در قلمرو علم تجربی و صنعت و مهندسی قرار می‌گیرد و نمونه‌های دوم به حوزه فلسفه علم و صنعت مربوط است. علما و مهندسانی مانند زکریای رازی، بنوموسی، ابوریحان بیرونی، کرجی، ابن سینا، جزری، عبدالرحمان خازنی، ابن هیثم، قطب‌الدین شیرازی، و کمال‌الدین فارسی، بدون غفلت از بخش نظری علوم و فنون به گسترش آن پرداخته‌اند. عالمانی مانند فارابی، ابن سینا، ناصرخسرو، خواجه نصیرالدین طوسی، قطب‌الدین شیرازی از جمله حکمایی هستند که به برخی از حوزه‌های علوم طبیعی وارد شده و پاره‌ای از جنبه‌های صنعت و هر دو جنبه تجربی و برهانی (فلسفی) را مورد توجه قرار داده‍‌اند. علاوه بر این، دانشمندان مسلمان طی چند قرن تلاش، نظام‌های علمی و فنی منحصربه‌فردی پدید آورده‌اند که حتی با معیارهای امروز جالب توجه و قابل استفاده است. پژوهش حاضر، معرفی بخشی از میراث بر جای مانده از تمدن اسلام و ایران در حوزه‌های علوم طبیعی و فنون مهندسی را مورد توجه قرار داده است. از آنجایی که صاحب‌نظران این حوزه به طرح و تحلیل چنین موضوعی نپرداخته‌اند، بررسی حاضر فاقد پیشینه پژوهش به صورت صریح است. هدف پژوهش حاضر، نشان دادن این حقیقت علمی است  که آثار علمی  متفکران مسلمان در حوزه تمدن اسلامی، نقش مهمی در تولید علمی جهان داشته‌ است، دوم اینکه بخشی از یافته‌های علمی آنها همچنان قابل استفاده است. یکی از پرسش‌های اساسی درباره میراث تمدن اسلامی این است که آیا دانشمندان و فناوران دوره اسلامی  درباره علوم تجربی و فنون مهندسی اندیشیده‌اند؟  آیا آثار علمی و صنعتیِ در خور توجه پدید آورده‌اند؟ آیا همه یا پاره‌ای از آنچه بر جای مانده، کماکان قابل استفاده است؟ رویکردهای نظری کاوش میراث تمدن اسلامی منوط به اتخاذ رویکرد صحیح، سازنده، و نوآورانه در مقایسه با کار پیشینیان است. در ادامه مهمترین رویکردهایی بیان می‌شود که بر اساس آن‌ها می‌توان منابع علمی و فنی تمدن اسلامی را مورد کاوش قرار داد. ۳-۱-رویکرد تاریخی یکی از رایج‌ترین رویکردها به میراث علمی هر تمدنی، رویکرد تاریخی است. تاریخ علم، دانشی است که چگونگی وقایع علمی و تبیین چرایی و چگونگی وقوع آنها را در بستر تاریخی بررسی، مطالعه و تحلیل می‌کند. حاصل تتبعات تاریخی، استخراج حقایقی است که کامیابی‌ها و شکست‌ها، توسعه و عقب‌ماندگی علمی یا فنی تمدن و جامعه مورد بررسی را مشخص می‌کند. فرجام این مطالعه، آشنایی نسل جدید با یافته‌های نسل‌های گذشته در آینه تاریخ است. به هر حال، با وجود ارزشمندی رویکرد تاریخی، این رویکرد کمتر محتوای فعالیت‌های علمی گذشتگان را مطرح می‌کند، در نتیجه با استناد به یافته‌های این رویکرد، نمی‌توان پیوند عمیقی با گذشته برقرار کرد. به‌ویژه اگر توجه کنیم که در ایران حداقل به مدت چهار قرن، گسستی در حوزه علم و فناوری رخ داده است. از این رو، در ایران اتخاذ رویکردی تاریخی برای پیوند با سرمایه‌های علمی و فنی یا استفاده روزآمد از میراث بر جای مانده ناکافی است. از این رو، در کنار مطالعات تاریخی علم و فناوری در تمدن اسلام و ایران، باید نتایج حاصل از فعال‌سازی سایر رویکردها را نیز مورد استفاده قرار داد. در رویکرد تاریخی، درباره تاریخ تمدن، تاریخ علم، و تاریخ صنعت و فناوری سخن می‌گوییم و کمتر متعرض محتوای علمی و فنی آثار و منابع بر جای مانده می‌شویم. در بخش قابل ملاحظه‌ای از متونی که در چند دهه اخیر تدوین شده، منابع و دانشمندان تمدن اسلامی مورد توجه قرار گرفته و از این دیدگاه  به موضوع نگریسته‌اند. از این رو، گرچه اینگونه آثار در آشنایی نسل جوان با منابع و مواریث تمدن اسلامی موفق بوده‌، در برقراری پیوند معنایی و محتوایی موفق نبوده‌اند.   ۳-۲-رویکرد محتوایی و علمی این رویکرد ضمن توجه عمومی به تاریخ تحولات علم و فناوری، توجه اصلی خود را به محتوای آثار علمی و فنی بر جای مانده معطوف می‌کند. در این بررسی، به دو حوزه توجه می‌شود: الف- بررسی محتوای مطالب در دوره زمانی تاریخ پیدایش آنها . در این بررسی مطالب منسوخ به لحاظ انطباق با واقع، مشخص  می‌شود. به مطالبی که کماکان معتبرند، فارغ از سطح دشواری و پیچیدگی آنها، توجه ویژه‌ای می‌شود. ب- با توجه به سطح علمی مطالب، مواردی که احتمال استفاده از آنها در زمان حاضر وجود دارد، مشخص و به صورت دقیق تحلیل می‌گردد. سعی می‌شود که مطالبِ برگزیده با زبان علمی جدید مورد بازنویسی قرار گیرد. ۳-۳-رویکرد فلسفی و برهانی: در این رویکرد، علم و صنعت و فناوری، موضوع بررسی‌های نظری و برهانی و فلسفی می‌شود. در رویکردهای تاریخی و علمی و محتوایی، معمولاً عوامل فرهنگی، ارزشی و حتی دینی در محتوای بررسی‌ها و تحلیل‌ها مؤثر نیست. زیرا ماهیت علوم در تمدن‌های مختلف غالباً یکسان است و برای مثال، تفاوتی بین ریاضی یا فیزیک و یا نجوم یونانی و اسلامی نیست. اما در بخش فلسفه علوم یا فلسفه صنعت، این نگرش‌های اجتماعی به طور مستقیم اثرگذارند و بنابراین، نتایج حاصل از آن در تمدن‌های مختلف متفاوت  است. به هر حال اگر در پی یافتن نسبت بین علم و فلسفه در تمدن اسلامی هستیم، باید این رویکرد را در بررسی آثار بر جای مانده اتخاذ کنیم. ۳-۴-رویکرد تعلیمی: در این رویکرد بر استفاده از منابع علمی تمدن در کتب آموزشی، کمک‌آموزشی و فناوری آموزشی تأکید می‌شود. نتایج حاصل از این رویکرد، پیوندی عمیق بین دانش قدیم و جدید ایجاد می‌کند و پیوستگی علمی و تمدنی را در بستر تاریخی فراهم می‌آورد. از بین رویکردهای مذکور، در پژوهش حاضر تلاش می‌شود که از منظر رویکرد محتوایی و تعلیمی به میراث تمدن  اسلامی در حوزه علوم طبیعی و فنون مهندسی توجه گردد و نشان داده شود که این دستاوردها همچنان در دنیای امروز قابل استفاده است. . یافته‌های پژوهش ابتدا بحثی موجز درباره نظام علم و فناوری، نظام یاددهی و یادگیری و سنت علمی در تمدن اسلامی مطرح می‌شود. ۴- نظام علم و فناوری مهم‌ترین عامل تمدن‌ساز در هر جامعه‌ای، نظام علمی به معنای اعم آن است. به عبارت دیگر، هیچ تمدنی استوار نگردید و رشد نکرد، مگر اینکه از یک نظام علمی قدرتمند، پویا و زاینده برخوردار بوده است. تمدن یونانی با وجود محدودیت مرزهای جغرافیایی و طول عمر کوتاه، یکی از تمدن‌های بزرگ بشری معرفی شده است.۱ علت اصلی، نظام علمی قدرتمندی بود که بر اساس فعالیت‌های پیشروانه دانشمندان مشهور آن ایجاد شده بود. اما امپراتوری روم، با وجود دیرپایی (حدود قرن دوم قبل از میلاد تا قرن چهارم بعد از میلاد)، اقتصاد توانا، قدرت نظامی برتر، و در برخی از مقاطع زمانی، نظام سیاسی پیشرو، هیچ‌گاه تمدن‌ساز نشد. علت اصلی، فقدان نظام علمی پویا و کارآمد بود. مهم‌ترین بخش‌ها و مؤلفه‌های سازنده نظام علمی (و فناوری) در هر تمدنی به شرح ذیل است: الف- نظام آموزشی؛ یا نظام یادگیری و یاددهی؛ ب- سنت علمی؛ یا طریق و سلوک فردی و جمعی اتخاذ شده در کسب و انتقال معرفت علمی ج- روش پژوهش؛ یا شیوه ارزشیابی علم و کسب معرفت جدید؛ د- نحوه به کارگیری علم در حوزه عمل. ریشه‌های تمدن اسلامی را نمی‌توان بدون نظام علمی، که برخاسته از آموزه‌های اسلامی است، شناخت و تحلیل کرد. به یقین، یکی از مهم‌ترین عوامل رشد و شکوفایی تمدن اسلامی، مبانی و اصول برآمده از آموزه‌های اسلامی در خصوص نظام یاددهی و یادگیری و پژوهش و نوآوری است. خاستگاه تمدن استوار و زاینده‌ای که در جهان اسلام پدید آمد و چند قرن مهمترین و غنی‌ترین تمدن جهانی محسوب می‌شد، متعلق به مکتبی بود که در آن علم و عالم، جایگاهی منحصر به فرد دارد[۲]. مکتبی که قرائتِ به حق آن، منشأ تولید علم، مبدأ نوآوری، و گشایشگر فضای تعلیم و پژوهش است. اگر نقل جرج سارتون را بپذیریم، تمدن اسلامی از عصر جابر بن حیان، یعنی نیمه دوم قرن دوم هجری (نیمه دوم سده هشتم میلادی) آغاز می‌شود و حداقل تا عصر عمر خیام، یعنی نیمه دوم قرن پنجم هجری (نیمه دوم سده یازدهم میلادی) ادامه می‌یابد و این جریان تمدنی، حداقل تا انتهای قرن هشتم هجری (چهاردهم میلادی) به حیات پربار خود ادامه می‌دهد و دانشمندان مشهوری را به جهان عرضه می‌کند. از این رو، تمدن اسلامی دیرپاترین تمدن جهانی تا کنون محسوب می‌شود. قبل از اینکه به محتوای نظام علم و فناوری بپردازیم، مناسب است که به این پرسش پاسخ دهیم: آیا علم و فناوری در تمدن اسلامی از نظام مشخص و مستقری برخوردار بوده است؟ اصولاً یکی از مهمترین سرمایه‌های علمی هر تمدنی، نظام علم و فناوری پدید آمده در آن تمدن است. آیا تمدن اسلامی، حاوی نظام منسجم علمی و فنی بوده است؟  برای اثبات یا رد این ادعا باید به تعریف عوامل و ملاک‌هایی پرداخت که در صورت وجود آنها، بودن نظام تأیید می‌شود. تمدن اسلامی به دلایل زیر نظام هماهنگ و یکپارچه‌ای را در علوم و مهندسی پدید آورد که خاص این تمدن محسوب می‌شود: الف- استفاده از تجربیات پیشینیان: از دستاوردهای علمی و مهندسی تمدن‌های قبل از خود به صورت جامع و عمیق، به لحاظ نظری و عملی استفاده شده است. ب- برخورداری از مبانی نظری و فلسفی: دانشمندان متعددی مباحث نظری مناسبی درباره علم و فناوری مطرح کرده‌ و کلاً فلسفه ویژه‌ای برای علوم و فنون پدید آورده‌اند. پ- نوآوری: فعالیت‌های علمی و عملی دانشمندان و مهندسان مسلمان، حاوی نوآوری‌های متعددی است که قبلاً سابقه نداشته است. ت- جامعیت علمی و فنی: قلمرو فعالیت‌های علمی و عملی دانشمندان و مهندسان مسلمان، شامل همه حوزه‌های علمی و مهندسی است و به شاخه خاصی محدود نمی‌شود. ث- گستره وسیع جغرافیایی: قلمرو جغرافیایی فعالیت‌های علمی و عملی دانشمندان و مهندسان مسلمان در همه سرزمین‌های اسلامی گسترده است. ج- استمرار و پایداری: زمان فعالیت و درخشش علمی و فنی درازمدت بوده است و بیش از هفت قرن را شامل می‌شود. ز- انتقال و اثرگذاری: بر دستاوردهای علمی و مهندسی سایر تمدن‌ها به ویژه غرب تأثیر گذاشته است. چ- دانشمندان و مهندسان بسیار: دانشمندان، صنعتگران و مهندسان بسیاری در این حوزه فعال بوده‌ و آثار ارزشمندی تولید کرده‌اند. ح-تولید منابع فراوان: آثار و کتب کافی در این حوزه پدید آمده است که برای بررسی و قضاوت در دسترس هستند. خ- وحدت و یکپارچگی: شاخه‌های مختلف علمی و مهندسی، نظامی هماهنگ و یکپارچه به وجود آورده‌اند. علاوه بر این، شاخه‌ها، رشته‌ها و گرایش‌های مختلف علم و فناوری، پیوندی ارگانیک داشته و نظامی یکپارچه را ایجاد کرده‌اند. د-طبقه‌بندی علوم: گستره و ژرفای علوم تا حدی است که اندیشمندان آن تمدن، به طبقه‌بندی علوم پرداخته و طبقه‌بندی‌های جدیدی به جامعه بشری عرضه کرده‌اند. ذ- اذعان و تأیید تمدن‌های دیگر: مورخان علم و تمدن، غیر از جامعه‌ای که تمدن به آن تعلق دارد، در آثار خود جنبه‌های ممتاز آن را تأیید کرده‌اند. ر-قاعده‌مندی و نهادسازی علم و فناوری: جریان فراگیری علم و فناوری، قاعده‌مند و ساختارمند است. ز- سنت علمی و فنی ویژه: نظام‌های علمی و فنی، حاوی فرهنگ و سنت خاص آن تمدن هستند. به اعتقاد نگارنده، تمدن اسلامی از همه ملاک‌های فوق برخوردار بوده و در نتیجه، نظام آموزشی و علمی، و نیز نظام صنعت و فناوری خاص خود را داشته است. ۴-۱-نظام یاددهی و یادگیری یکی از میراث تمدن اسلامی، نظام آموزشی پویا و کارآمد آن بوده است. این نظام که متعلق به تمدن اسلامی است، متکی بر اصولی بوده است که برخی از آنها به شرح زیر است: اصل یک: فضیلت علم[۳] اصل دو: والایی علما[۴] اصل سه: عدم پیروی از جهل[۵] اصل چهار: لزوم (وجوب) کسب دانش بر هر فرد مسلمان[۶] اصل پنج: بدون مرز بودن تعلیم و تعلم[۷] اصل شش: مداومت تعلیم و تعلم؛ آموزش و یادگیری مادام‌العمر؛ آموزش مستمر[۸] اصل هفت: بی‌نهایتی (کسب) درجات علم[۹] اصل هشت: توأمانی علم و عمل[۱۰] اصل نه: توأمانی تعلیم و تربیت[۱۱] اصل ده: روش‌مندی تعلیم و تعلم[۱۲] اصل یازده: ارزش‌مداری تعلیم و تربیت اصل دوازده: ساختارمندی تعلیم و تعلم با توجه به محدودیت مقاله و گستره وسیع هر کدام از اصول، تشریح آنها را باید در متون دیگر یافت. ۴-۲-سنت علمی در تمدن اسلامی مهم‌ترین عاملی که نظام علمی اسلامی را از سایر نظام‌ها مثلاً نظام ایرانی (قبل از اسلام)، چینی، هندی، یونانی، و غربی متمایز می‌کند، سلوک اخلاقی، اسلوب فعالیت، سنت کسب معارف جدید و در کل روش‌شناسی آنهاست. برای مثال اینک پذیرفته شده است که دانش جدید برآمده از سنتی است که به روش علمی مشهور است. حجم عظیم یافته‌های علمی دانشمندان مسلمان، مبتنی بر سنت علمی خاصی است که بخش عمده‌ای از روش و فلسفه علمی غرب متکی به آن است یا به طور مستقیم تحت تأثیر آن بوده است.۱ سنت علمی به معنای طریق فردی و جمعی کسب و انتقال معرفت، نوع نگرش به پدیده‌های طبیعی، نحوه برخورد با موضوعات علمی، سیره و سلوک فردی و جمعی در محیط‌ها و نهادهای آموزشی، انگیزه‌ها و اهداف مشخص و اختصاصی در بررسی مباحث علمی در نظر گرفته شده است. سنت علمی، به این دلیل سنت نامیده شده است که از ویژگی‌ دیرپایی (محدود به مقطع زمانی کوتاه نبوده است)، تکرارپذیری (توسط دانشمندان مختلف در دوران‌های متفاوت تکرار و پیروی شده است)، جمعی بودن (روش و منش یک یا چند دانشمند خاص نبوده و بر فعالیت‌های جمعی و نهادی حاکم بوده است)، تقید پیروان به رعایت آن برخوردار بوده است. علاوه براین، دانشمندان هم نگهبان این سنت‌ها و هم انتقال‌دهنده و مروج آنها بوده‌اند. همچنین بر خلاف سنت‌های جاهلی یا متعصبانه که دائم با حوزه‌های نوآورانه درگیر هستند، آن‌ها در بطن خود نوآوری را پرورش می‌دادند. بر این اساس، سنت علمی را می‌توان مجموعه‌ای از رفتار، گفتار و پندار پژوهشگران و دانشورزان دانست که در طول زمان به انتقال، انباشت، و خلق دانش مبتنی بر ارزش‌های فرهنگی و اصول اخلاقی جامعه همت می‌گمارند. آنچه که هر تمدنی را از تمدن دیگر در عرصه علم (و فناوری) متفاوت و متمایز می‌کند، سنت‌های علمی (و فناوری) است. در حالی که غالباً نتایج حاصل از فعالیت‌های علمی محض، مانند ریاضی و فیزیک، در تمدن‌های مختلف بسیار شبیه یکدیگرند. به عبارت دیگر، «سنت علمی اسلامی» متفاوت از «سنت علمی غربی» است، هر چند ممکن است برای مثال، ریاضی و فیزیک آنها یکسان و حتی روش آنها در کسب معرفت تجربی مشابه باشد. برخی از مهمترین قواعد سنت‌ساز و اصول جاری در فعالیت‌های علمی و شیوه‌های کسب معرفت در تمدن اسلامی در زیر مطرح شده است.۲ اصل اول: میراث‌داری علوم؛ انتقال، مطالعه و فهم آثار دانشمندان پیشین[۱۳] اصل دوم: بهره‌گیری عالمانه و نقادانه از آثار دانشمندان گذشته اصل سوم: میراث‌سازی؛ نوآوری[۱۴] اصل چهارم: آزاداندیشی؛ حقیقت‌جویی بی‌تعصب اصل پنجم: جامع‌نگری در کسب معرفت علمی؛ وحدت علوم در معرفت‌شناسی اسلامی اصل ششم: روشمندی در کسب معرفت؛ روش تجربی در علوم طبیعی اصل هفتم: کاربردی کردن دانش؛ علم معطوف به عمل اصل هشتم: تواضع علمی اصل نهم: جدل احسن علمی اصل دهم: مستندسازی، کتابت و انتشار نتایج فعالیت علمی اصل یازدهم: آئین‌مندی تعلیم و تعلم اصل دوازدهم: تحمل سختی‌ها و مقابله با دشواری‌ها اصل سیزدهم: تنظیم و ترتیب ویژه علوم؛ طبقه‌بندی خاص علوم اصل چهاردهم: سازماندهی و مدیریت ویژه علوم (نظام ویژه یاددهی و یادگیری علوم) تفصیل این اصول، فرصت دیگری می‌طلبد، بنابراین خواندگان محترم به منابع مربوط ارجاع داده می‌شوند. ۵-فلسفه علم؛ فلسفه صنعت و فناوری فلسفه علم و فناوری، دانشی درباره علم و فناوری است نه خود علم و صنعت. در این حوزه متعرض مؤلفه‌های اصلی علم یعنی موضوع، محتوا، تحلیل، آزمایش؛ و فناوری یعنی علم و دانش فنی، ابزار و فن، تجربه و مهارت، محصول و کالا، مدیریت و اقتصاد نمی‌شویم. فلسفه علم و فناوری، دانش اشتقاقی و معرفتی دست دوم محسوب می‌شود. غالب عالمان و صنعتگران و کثیری از عالمان و فناوران نه چیزی از فلسفه علم و صنعت می‌دانند و نه برای پیشبرد امور خود نیازی به دانستن آن دارند. اما این به معنای بیهوده و زائد بودن این نوع معرفت نیست. فلسفه علم دانشی است که مفاهیم و نظریه‌های علمی را تشریح و تحلیل می‌کند، ویژگی‌هایی را مشخص می‌کند که پژوهش علمی را از سایر پژوهش‌ها متمایز می‌کند، روش کسب معرفت تجربی را جستجو می‌کند، تبیین علمی را کالبد شکافی و شرایط اثبات و ابطال نظریه‌ها و قوانین علمی را مورد بررسی قرار می‌دهد. همچنین تحولات و انقلاب‌های علمی و علل و عوامل آنها را ریشه‌یابی می‌کند. علاوه بر این، فلسفه علم پاره‌ای از مفاهیم بنیادین علوم طبیعی را از منظر برهانی و فلسفی می‌کاود. نتایج کاوش‌های اخیر را باید در مرز بین علوم تجربی و دانش برهانی قرار داد. این حوزه‌ای است که برخی از دانشمندان مسلمان به نحو گسترده‌ای متعرض آن شده‌اند. در مجموع، فلسفه علمی، دانشی فلسفی درباره علم است نه خود علم. اکنون فلسفه علم، تقسیمات متعددی یافته و به رشته‌های اصلی علم تجربی، تعلق یافته است. مانند فلسفه ریاضی، فلسفه فیزیک، فلسفه زیست‌شناسی، فلسفه علوم اجتماعی، و نظایر اینها. فلسفه فناوری، زنجیره تولید محصولات صنعتی را از بدو تولد ایده یا دانش اجمالی تا تحقق فرایندهایی که منجر به تولید کالا (پدیده) می‌شود، به لحاظ جنبه‌های مختلف مورد بررسی و تحلیل قرار می‌دهد. زیرا انبوهی از پرسش‌های انسانی درباره این زنجیره فناوری مطرح است که نفس صنعت و جوهره فناوری قادر به پاسخ به آن نیست. هر چند که صنعتگر و فناور منتظر نیست که فیلسوف فناوری و صنعتی به وی بگوید که چه کار انجام دهد یا انجام ندهد. اما وی می‌تواند اهداف و جهت‌گیری‌های ایجاد و توسعه صنعتی را با توجه به تحلیل‌های حوزه فلسفه فناوری و نتایج حاصل از آن برنامه‌ریزی کند. به عبارت دیگر فیلسوف صنعت می‌تواند صنعت و فناوری را از زوایای مختلف بررسی کند و با زبانی دقیق‌تر، به تحلیل فرازها و نشیب‌ها، کامیابی‌ها و ناکامی‌ها، سودها و زیان‌های این حوزه مهم تمدنی بپردازد و آن را در معرض دید صنعتگران و عموم مردم قرار دهد. هشدارهای لازم در خصوص جهت‌گیری‌های ناروای صنعت و آسیب‌های احتمالی ناشی از صنعتی شدن را بدهد؛ بشارت‌های اساسی در نقش بی‌بدیل صنعت در تمدن‌سازی[۱۵] و لزوم بهره‌مندی انسانی و عادلانه از آن را اعلام کند؛ و بدین ترتیب، تکالیفی اساسی بر دوش فناوران بگذارد، بدون اینکه بتواند دخل و تصرفی در صنعت و فناوری بنماید. با بررسی صحیح موضوع، می‌توان برای صنعت فلسفه‌ای مهیا کرد که بر روح صنعتگر تأثیر بگذارد و اوصافی برای فناور پیش‌بینی شود که هدفی عادلانه‌تر و مسیری استوارتر برای سعادت بشری ترسیم کند. احساس می‌شود که تمدن اسلامی، فلسفه ویژه‌ای برای علوم و فنون پدید آورده است. علاوه بر این،  دانشمندان و حکمای مسلمان به برخی از بنیادی‌ترین مفاهیم فلسفی علم و صنعت و فناوری توجه کرده و نظریه‌های ارزشمندی بیان کرده‌اند. اگر این آراء به طور عمیق بررسی و تحلیل شود، اکنون کاملاً قابل بهره‌گیری است. در خصوص تحلیل فلسفی برخی از مفاهیم بنیادین علوم طبیعی، به عنوان نمونه، مقالات  مفهوم امتدادمندی جسم طبیعی در طبیعیات سینوی، ماده طبیعی در حکمت سینوی، و مفهوم جسم در طبیعیات سینوی را بنگرید. درباره فلسفه صنعت و فناوری در تمدن اسلامی، به عنوان نمونه، به مقالات صنعت از دیدگاه امام جعفر صادق (ع)، فارابی، علم الحیل و فلسفه فناوری، و کتاب مفهوم صنعت و فناوری در منابع تمدن اسلامی رجوع شود. در نهایت باید گفت که نوع نگاه برهانی و فلسفی به علم و صنعت است که علم و فناوری هر تمدنی را از سایر حوزه‌های تمدنی متمایز می‌کند نه خود علم و فناوری. به عبارت دیگر از آنجایی که فلسفه علم و فناوری، همانند سنت علمی تحت تأثیر نظام فلسفی و ارزشی هر جامعه و تمدنی است، کاملاً متعلق به آن جامعه و برخاسته از آن تمدن و فرهنگ است. ۶-علوم طبیعی در تمدن اسلامی حکمای مسلمان، حکمت یا علم را به دو حوزه نظری و عملی تفکیک می‌کردند.[۱۶]ابن سینا در منطق شفا، هدف فلسفه را -  که در اینجا مترادف حکمت و علم در نظر گرفته شده است -  تا اندازه‌ای که برای انسان میسر است، آشنایی با حقایق اشیاء می‌داند. سپس موجودات را به دو دسته تفکیک کرده است. وجود برخی از اشیاء، خارج از اختیار و فعل بشر است و وجود برخی دیگر، تحت اختیار و فعل انسان است. معرفت و شناخت اشیای نوع اول، فلسفه نظری و شناخت دسته دوم، فلسفه عملی نامیده می‌شود.[۱۷] سپس وی شاخه‌های مختلف فلسفه نظری و عملی را با دقت معرفی و تشریح کرده[۱۸] که با توجه به آرای سایر حکما، جمع‌بندی آن در زیر بیان شده است. الف- حکمت عملی؛ معرفتی که اراده انسانی در آن دخیل است و موضوع آن، موجوداتی است که وجود و تحقق آنها وابسته به اختیار و عمل بشر است. حکمت عملی حسب موضوع به سه حوزه اصلی تهذیب اخلاق (انسان)، تدبیر منزل (خانواده)، و سیاست مدن (جامعه) تقسیم ‌شده است. ب-حکمت نظری؛ معرفتی که در آن همه موجودات معقول و محسوس، فارغ از مدخلیت اراده انسانی، مورد مطالعه قرار می‌گیرد. بنابراین موضوع آن موجوداتی است که وجود و تحقق آنها به اختیار و عمل ارادی بشر ارتباطی ندارد. حکمت نظری به سه حوزه گسترده تفکیک ‌شده است: الهیات، ریاضیات، و طبیعیات.[۱۹] به عنوان نمونه، کتاب شفای ابن سینا دوره کامل حکمت نظری است. در کتاب شفا نیز حکمت نظری به سه بخش الهیات (فلسفه اولی، مابعدالطبیعه)، ریاضیات (علوم تعلیمی) و طبیعیات (علوم طبیعی) تقسیم می‌شود. در کتاب شفا، مجموع علوم طبیعی در هشت فن ارائه شده است که فن اول آن، سَماع طبیعی است که درباره مبادی و علل و عوارض علم طبیعی بحث می‌کند و به مثابه اصول و مبانی طبیعیات است. جسم طبیعی و عوارض ذاتی و عرضی، و قواعد و خواص آن، کانون بحث سماع طبیعی است. هفت فن دیگر عبارت‌اند از: فن دوم، آسمان و جهان است که به علم فیزیک و هیئت امروزی مربوط می‌شود. فن سوم، کون و فساد است. فن چهارم، فعل و انفعالات. این دو فن کمابیش در حوزه فیزیک و شیمی قرار می‌گیرند. فن پنجم در کائنات جو و معادن است که بیشتر با جغرافیا و زمین‌شناسی امروزی نزدیک است. فن ششم، معرفت نفس است که به تاریخ طبیعی، روانشناسی و فلسفه امروز نزدیک است. فن هفتم، معرفه‌النبات است که معادل گیاه‌شناسی و بخشی از کشاورزی امروزی است. فن هشتم نیز معرفهالحیوان است که کمابیش معادل زیست‌شناسی است. در این بخش، علوم طبیعی که معادل دانش تجربی جدید است، به عنوان بخشی از میراث علمی تمدن اسلامی به اختصار معرفی می‌شود. مراجعه به منابع و آثار نشان می‌دهد که دانشمندان مسلمان به نحو گسترده‌ای در علوم طبیعی پژوهش کرده‌اند و شاخه‌های مختلف علمی را گسترش داده و برخی از آنها را خود پدید آورده‌اند. در این بخش تعدادی از شاخه‌های مختلف علوم طبیعی، که معادل دانش تجربی جدید است، به عنوان بخشی از میراث علمی تمدن اسلامی بیان می‌شود و به عنوان نمونه، رشته فیزیک در تمدن اسلامی به طور ویژه معرفی می‌گردد. برای آشنایی با عمومیات این علوم می‌توان به کتب عمومی تاریخ علم رجوع کرد که در آن علوم دوره اسلامی مورد توجه بوده است. مانند "پویایی فرهنگ و تمدن اسلام ایران" از دکتر علی اکبر ولایتی، " تاریخ علم" از جورج سارتن ، "تاریخ تمدن" از ویل دورانت، ، " علم و تمدن در اسلام" از سید حسین نصر، "تاریخ تمدن اسلام"، از علی اصغر حلبی، "متفکران اسلام" از کارا دو وو، و نظایر اینها. در زیر درباره شاخه‌های مختلف علوم طبیعی صحبت می‌شود. ۶-۱- ریاضیات[۲۰] ریاضی با شمردن و اندازه‌گیری در دنیای واقعی شروع شد. سپس به شاخه‌های مختلف توسعه یافت و دقیق‌تر گردید. آنچه دیده می‌شد و حس می‌گردید، در ذهن و عقل بشر صورت مجرد و کامل‌تری می‌یافت. دایره‌ای که در طبیعت بود، تصویری ایده‌آل در ذهن یافت و از واقعیت خود مجرد شد. مبانی و مفاهیم اساسی ریاضیات در این فرایند تجرید به تدریج پدید آمد و مستقر شد. ریاضیات در دو حوزه نظری و عملی توسعه یافت و به کار گرفته شد. ریاضیات نه تنها خود رشد و بسط یافت، بلکه موجب تقویت و گسترش سایر شاخه‌های علمی گردید. مهم‌ترین علت پرداختن مسلمانان به ریاضیات برخورد با مسائل مختلف اجتماعی مانند معاملات، ارث، مساحی، نجوم و نظایر اینها بود. تشریح، صورت‌بندی و حل اینگونه مسائل  فقط با کمک ریاضیات میسر بود. به همین دلیل باید گفت که مسلمانان پایه‌گذار یا حداقل توسعه‌دهنده ریاضیات کاربردی به معنای امروزی آن هستند. از دیدگاه مسلمانان، از آنجایی که ریاضی برای حل مشکلات و پاسخگوی برخی از نیازهای واقعی بشر بود، در قلمرو علم نافع قرار می‌گرفت و می‌گیرد. علاوه بر این، حکیم عمر خیام درباره فایده ریاضی گفته است: «فایده علوم ریاضی این است که موجب ورزیدگی ذهن و تند کردن خاطر شود و نیز نفس را عادت می‌دهد تا از قبول اموری که مقرون به دلیل و برهان نباشد، اجتناب کند». از اهمیت ریاضی نزد مسلمانان همین بس که ریاضیات را یکی از سه شاخه اصلی و فربه حکمت نظری فرض کرده‌اند. اکثر قریب به اتفاق حکمای مسلمان در دسته‌بندی علوم مختلف، این تفکیک و تلقی را پذیرفته و اعمال کرده‌اند. تعدادی از ریاضی‌دانان صاحب نام و رأیِ تمدن اسلامی را می‌توان نام برد: احمد بن عبدالله مروزی (م. ۲۵۰ تا ۲۶۰ ق)، ابوعبدالله محمدبن‌موسی خوارزمی (م. ۲۳۲ ق)، فضل بن حاتم نیریزی (سده‌های سوم وچهارم هجری)، بنو موسی بن شاکر خراسانی (سده سوم)، ابوالحسین ثابت بن قرّه بن زهرون (سده سوم)، حرّانی، ابوالوفا محمد بن محمد بوزجانی (سده چهارم)، ابوجعفر محمدبن‌حسین خازن خراسانی (سده چهارم)، ابوسعید احمدبن محمد بن عبدالجلیل سجزی، ابوالحسین عبدالرحمان بن عمر صوفی (ت. ۲۹۱ ق)، کیا ابوالحسین کوشیار بن لبان بن باشهری گیلانی (سده چهارم و پنجم)، ابوالحسن علی بن احمد نسوی (ت. ۳۹۳ ق)، ابوریحان محمدبن‌احمد بیرونی (سده چهارم و پنجم)، غیاث الدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیامی نیشابوری (سده چهرم و پنجم)، امام ابوحاتم مظفربن اسماعیل اسفزاری (سده پنجم و ششم)، ابو جعفر محمد بن محمد بن حسن، مشهور به خواجه نصیرالدین طوسی (سده هفتم)، غیاث الدین جمشید بن مسعود بن محمود طبیب کاشانی (م. حدود ۸۴۰ ق)، صلاح‌الدین پاشا موسی بن محمد بن محمود قاضی‌زاده رومی (سده هشتم و نهم)، علاءالدین علی بن محمد سمرقندی معروف به ملأ علی قوشچی (سده نهم)، محمد بن عزالدین حسین متخلص به بهایی و معروف به شیخ بهایی (سده دهم). برای آشنایی با سایر ریاضی‌دانان دوره اسلامی به کتاب زندگینامه ریاضی‌دانان دوره اسلامی از ابوالقاسم قربانی و درآمدی بر تاریخ ریاضیات مسلمانان از عبدالله الدفاع رجوع شود. ریاضیات دوره اسلامی از حوزه‌های علمی است که باید آموخت تا تاریخ ریاضیات در تمدن بشری را مستمر و پیوسته یافت. علاوه بر این، برخی از مباحث ریاضیات دوره اسلامی در کتب آموزشی و کمک‌آموزشی دوره آموزشی قبل از دانشگاه قابل استفاده است. ۶-۲- نجوم نجوم یکی از شاخه‌های علمی است که مسلمانان در پیشبرد آن نقش مهمی ایفا کردند. نجوم نزد مسلمانان از اهمیت بسیاری برخوردار بوده است، نخست به علت نیازهای شرعی، دوم، تنظیم اوقات کشاورزی، و سوم آنچه که به تنجیم مشهور بوده است. نجوم (اعم از محاسباتی یا رصدی) از پربارترین شاخه‌های تمدن اسلامی محسوب می‌شود. مسلمانان رصدهای جدیدی صورت دادند، زیج‌های جدیدی نوشتند، و ابزارآلات متعدد و نوینی را اختراع کردند و ساختند و روش‌های رصد را بهبود بخشیدند. برخی از منابع عمومی و مقدماتی که به تاریخ نجوم در تمدن اسلامی پرداخته‌اند، بدین قرار است:  متفکران اسلام (کارا دو وو، جلد اول: ۱۸۸-۲۳۶)؛  کاوش رصدخانه مراغه، از پرویز ورجاوند، انتشارات امیرکبیر، تهران، ۱۳۸۴؛ تاریخ نجوم اسلامی از نلینو. برخی از منجمان مشهور دوره اسلامی عبارت‌اند از: ابراهیم بن جبیب فَزاری (فوت ۱۶۰ ه/۷۷۷م)، محمد بن کثیر فَرغانی، ابو مَعشَر بلخی (فوت ۲۷۲ ه/۸۸۶ م)، ثابت بن قرّه صابی حَرّانی (ت. ۲۲۱ ق....)، بنوموسی، ابوالعباس فضل بن حاتم نیریزی (فوت ۳۱۰ ه)، محمد بن جابر بَتّانی (فوت ۳۱۷ ه)، ابوالوفای بوزجانی (از نیشابور) (۳۲۸-۳۸۸/۹۴۰-۹۹۸ م)، عبدالرحمن صوفی رازی (۲۹۱-د۳۷۶ ه/ ۹۰۴-۹۸۶م)، ابو حامد احمدبن محمد بن حسین صاغانی (قرن چهارم)، ابو محمود حامد بن خضر خجندی (فوت حدود ۳۹۰ ه)، کوشیار گیلانی (حدود ۳۳۰-۴۰۰ ه)، ابو سهل کوهی، ابو سعید سجزی (حدود ۳۴۰-۴۱۵ ه)، ابوالحسن بن یونس (اواخر سده چهارم هجری)، ابوریحان بیرونی، حکیم عمر خیام، عبدالرحمن خازنی و اوحد الدین انوری از منجمان بنام قرن ششم هجری، خواجه نصیرالدین طوسی (۵۹۷ ه)، مؤیدالدین عُرضی دمشقی، مُحی الدین مغربی ۶۸۲فوت (ق./ ۱۲۸۳ م)  و شمس الدین محمد وابکَنَوی بخارایی (ولادت حدود ۶۵۲ ق)، غیاث‌الدین جمشید کاشانی، نظام الدین عبدالعلی بن محمد، معروف به فاضل بیرجندی و محقق بیرجندی ( سده نهم هجری). ۶-۳- شیمی شیمی شاخه‌ای از فیزیک، اما متمایز از فیزیک به معنای مدرسه‌ای آن است و از این رو، بخشی از علوم طبیعی محسوب می‌شود. اکنون شیمی شاخه‌ای از دانش تجربی است که به مطالعه ترکیب، خواص، و رفتار مواد در مقیاس اتمی و ملکولی می‌پردازد. واژه «شیمی» در کلمه عربی «الکیمیاء»، «کیمیا»، و «الکیمی»[۲۱] ریشه دارد. از دانشمندان پیشکسوت، مستشرقان و صاحب‌نظران غیرایرانی که در حوزه شیمی دوره اسلامی مطالعه کرده‌اند، می‌توان اشخاص زیر را نام برد. م. برتلو[۲۲] در جلد سوم شیمی در قرون وسطی (۱۸۹۳) و باستان‌شناسی و تاریخ علوم (۱۹۰۶) تعدادی از آثار جابر بن حَیّان را به چاپ رساند. در سال ۱۹۲۸ نیز هولمیارد[۲۳] مجموعه‌ای از آثار جابر را منتشر کرد[۲۴]. یولیوس روسکا[۲۵]، پاول کراوس[۲۶] نیز فعالیت‌های ارزشمندی درباره آثار شیمیایی زکریای رازی انجام دادند. علامه میرزا طاهر تنکابنی، دکتر قاسم غنی، و سید حسین نصر نیز در حوزه شیمی دوره اسلامی مطالعاتی انجام داده‌اند. تعدادی کتاب عمومی نیز وجود دارد که در آن نام، آثار و فعالیت‌های علمی دانشمندان مسلمان در حوزه شیمی مطرح شده است، از جمله کتاب  "نقش دانشمندان مسلمان در علم شیمی" تألیف علی عبدالله الدفاع[۲۷]، فصول نهم و دهم کتاب علم و تمدن در اسلام[۲۸]؛ کتاب متفکران اسلام از کارا دو وو؛ کتاب تاریخ جامع شیمی که در آن به طور مختصر، شیمی دوره اسلامی مورد بحث قرار گرفته است. در اوایل پیدایش شیمی در تمدن اسلامی، دانش و فن شیمی با کیمیاگری درآمیخته بود. جابر و رازی هر دو هم کیمیاگر و هم شیمیدان به معنای امروزه آن محسوب می‌شوند. احتمالاً اندیشه کیمیاگری از پزشکان سوری به مسلمانان رسیده باشد. نسطوریان و صابئین در انتقال این فرهنگ نقش بسیار مهمی داشتند. دانشمندان اسلامی نقش مهمی در پیدایش و توسعه کیمیا و داروسازی و داروشناسی شیمیایی، و دانش شیمی ایفا کردند. نخستین آثاری که در دولت فاطمی به زبان عربی ترجمه شد، در علم کیمیا بود. خالد بن یزید ملقب به حکیم آل مروان اولین کسی بود که به کیمیا اشتغال یافت. در قرون میانه، کیمیا صرفاً به آنچه اینک شیمی خوانده می‌شود، محدود نبود. بلکه گاه با اساطیر، خرافه، رمز و نظایر اینها آغشته بود. از این رو، افرادی یافت می‌شدند که با استفاده از این موقعیت، به شیادی می‌پرداختند. کیمیاگران به دنبال عنصری به نام اکسیر یا حجرالفلاسفه بودند تا به وسیله آن، فلزها را به طلا تبدیل کنند. همان گونه به دنبال اکسیر حیات بودند، یعنی دارویی که همه علل و امراض را شفا بخشد. در هر حال، مطالعات منابع دوره اسلامی در حوزه شیمی نشان می‌دهد که با نفوذترین شیمیدان‌های دنیای اسلام دو تن هستند: جابر بن حیان (قرن دوم ه./ قرن هشتم.) و ابوبکر رازی (و. ۳۱۳ ه./ ۹۲۵ م.). آثار دو دانشمند مذکور در قرون وسطای اروپا شناخته شده بود و آنها را به نام "جِبِر" و "رازیس" می‌شناختند. هر دو آنها اهل عمل بودند و کارهای آزمایشگاهی را به نظریه‌پردازی‌های مجرد ترجیح می‌دادند. ابوالحکیم محمد بن عبدالملک خوارزمی، ابوالقاسم عراقی، عبدالله بن علی کاشانی، عزالدین جلدکی، از دیگر شیمیدان های مهم دوره اسلامی محسوب می‌شوند. ۶-۴-زمین شناسی زمین‌شناسی[۲۹]، علم معادن، کانی‌شناسی[۳۰]، گیاه‌شناسی[۳۱]و جانورشناسی[۳۲]، علم جانداران (حیوانات، گیاهان)، زیست‌شناسی[۳۳] ، هواشناسی، علوم جو شاخه‌های مذکور را نیز می‌توان از جمله رشته‌های علمی دانست که دانشمندان مسلمان به آنها توجه ویژه داشته‌اند. به عنوان نمونه باید از آثار جاحظ و دَمیری در جانورشناسی نام برد. آثار زیر نیز از مهمترین آثار علمی در خصوص پدیده‌های جوی هستند: آثار علوی اسفزاری؛  آثار علوی مسعودی؛  آثار علوی ابن سهلان،  عجایب المخلوقات. ۶-۵ -فیزیک در این بخش به اختصار بیان می‌شود که فیزیک دوره اسلامی تا چه حد گسترش یافته است. همین امر را می‌توان در سایر رشته‌های علوم طبیعی یافت. فیزیک جدید، بخشی از علوم طبیعی دوره اسلامی محسوب می‌شود. در نتیجه معنای آن بسیار محدودتر از طبیعیات قدیم است. علاوه بر این، در تقسیم‌بندی علوم توسط تعدادی از دانشمندان مسلمان مانند فارابی، بخشی از رشته‌های شاخه ریاضیات، مانند علم مناظر، نیز به حوزه فیزیک تعلق دارد. فیزیک جدید شاخه‌هایی دارد که فیزیک قدیم فاقد آن بوده است، مانند فیزیک هسته‌ای، فیزیک نسبیتی، فیزیک کوانتم و شاخه‌های متعدد دیگر. در مقاله حاضر، آن بخش از طبیعیات مورد مطالعه قرار می‌گیرد که که با مباحث و سرفصل‌های فیزیک جدید مشترک است. این مجموعه فعلاً شامل مباحث مکانیک، جاذبه عمومی، نورشناسی، صوت شناسی، گرما، و سیالات است. با توجه به اهمیت مفهوم جسم طبیعی در فیزیک دوره اسلامی، در ابتدا این مبحث بنیادین مطرح می‌شود. هر چند فیزیک جدید کمابیش فاقد این سرفصل مهم از علوم طبیعی است. مهم‌ترین دانشمندانی که در حوزه فیزیک درخشیدند و آثاری بر جای نهادند، عبارت‌اند از. ثابت بن قره (قرن سوم هجری/ نهم میلادی)، الکندی (۱۸۵-۲۵۲ ه./۸۰۱-۸۶۷ م.)، بنوموسی (قرن سوم هجری/ نهم میلادی)، زکریای رازی (حدود ۲۵۰-۳۲۰ ه./ حدود ۸۶۴-۹۳۲ م.)، ابوعلی حسن بن هیثم بصری (۳۵۴-۴۳۰ ه./۶۵-۹۶۶ تا ۱۰۳۹ م.)، محمد بن احمد بیرونی (۳۶۲-۴۴۰ ق./ ۹۷۳-۱۰۴۱ م.)، ابوعلی سینا (۳۷۰-۴۲۸ ه./۹۸۰-۱۰۳۷ م.)، ابوالفتح عبدالرحمان خازنی (...-۵۵۰ ه./ ...- [Z1] ۱۱۵۵ م.)، ابوالبرکات بغدادی (۵۴-۴۸۰ تا ۴۷-۵۶۰ ه./ ۶۲-۱۰۸۷ تا ۵۲-۱۱۶۵ م.)، فخرالدین رازی (۵۴۴ تا ۶۰۶ هـ. / ۱۱۵۰ تا ۱۲۱۰ م.)، خواجه نصیرالدین طوسی (۵۹۷-۶۷۲ ه./ ۱۲۰۱-۱۲۷۴ م.)، قطب الدین شیرازی (۶۳۳-۷۱۱ ه./ ۱۲۳۶-۱۳۱۱ م.)، کمال‌الدین فارسی (متولد حدود ۶۶۴/ ه‍ . /۱۲۶۶ م.؛ وفات ۷۱۸ ه‍ ./۱۳۱۹ م. در تبریز). ۶-۵-۱-مبانی نظری و برهانی دانشمندان مسلمان، مفاهیم اساسی طبیعیات را که عمدتاً به بخش سماع طبیعی تعلق دارد، از منظر برهانی و فلسفی مورد توجه قرار داده‌اند. این مفاهیم عبارت‌اند از: جسم طبیعی: امتداد، ماده، صورت (هویت)، زمان، مکان و خلأ. مقالات مفهوم امتدادمندی جسم طبیعی در طبیعیات سینوی، مفهوم جسم در طبیعیات سینوی، ماده طبیعی در حکمت سینوی، مکان وخلاء از نگاه ابوعلی سینا و ابوالبرکات بغدادی، بخشی از آرای دانشمندان مسلمان درباره مفاهیم مذکور را تحلیل می‌کند. ۶-۵-۲-فیزیک مکانیک در حوزه مکانیک نظری، آرا و آثار برجای مانده قابل توجه و استفاده است. سه حوزه اصلی مکانیک نظری زیر، مورد توجه و تحلیل فیزیک‌دانان مسلمان قرار گرفته است. آرا و مباحث دانشمندان اسلامی در حوزه مکانیک نظری را عمدتاً می‌توان در بخش سماع طبیعی از طبیعیات یافت. الف ـ علم السکون (استاتیک) ب ـ علم الحرکات (سینماتیک) پ- علم القوا (دینامیک) در مقاله حرکت اجسام طبیعی در حکمت سینوی، گوشه‌ای از این آرا از منظر مکانیک جدید تحلیل شده است. ۶-۵-۳- فیزیک نور؛ نورشناسی و بینایی نورشناسی دوره اسلامی از درخشان‌ترین شاخه‌های فیزیک محسوب می‌شود. نورشناسی جدید را مسلمانان پی‌ریزی کردند. از چهره‌های شاخص این حوزه ابن هیثم، قطب‌الدین شیرازی، و کمال‌الدین فارسی هستند.  مهم‌ترین شاخه‌هایی که در حوزه نورشناسی دوره اسلامی بسط یافت، به شرح زیر است: الف- ماهیت نور ب-تولید و انتشار نور پ- بینایی؛ ادراک ناشی از دیدن ت- رنگین‌کمان ۶-۵-۴ – صوت؛ پدیده‌های نوسانی صوت‌شناسی یکی از حوزه‌هایی است که دانشمندان مسلمان به بررسی آن پرداختند و تا این اواخر به آن توجه نشده بود. در مقاله پدیده انتشار صوت در قراضه طبیعیات، برای اولین بار این حوزه مهم فیزیک دوره اسلامی معرفی شده است. مهم‌ترین شاخه‌های صوت‌شناسی دوره اسلامی به شرح زیر است: الف-ماهیت صوت ب- تولید و انتشار صوت پ-پدیده شنیدن ت- پدیده‌هایی ارتعاشی و نوسانی ۶-۵-۵ – فیزیک گرما (حرارت و برودت) گرما و سرما از پدیده‌هایی است که بشر از بدو پیدایش و تولد خود با آن مواجه بوده است. دانشمندان مسلمان نظریه‌های قابل توجهی درباره این حوزه مهم فیزیک مطرح کرده‌اند. بخشی از پرسش و پاسخ‌های ابن سینا و ابوریحان بیرونی درباره پدیده‌های گرما و سرما است. مهم‌ترین شاخه‌هایی که در حوزه فیزیک گرما در فیزیک دوره اسلامی بسط یافت، به شرح زیر است: الف-ماهیت حرارت ب-تولید و انتقال حرارت پ ـ انبساط و انقباض اجسام در اثر حرارت ۶-۵-۶-گرانش عمومی موضوع جذب اجسام به طرف مرکز زمین از جمله مسائلی بوده‌ است که ذهن طبیعی‌دانان مسلمان را مشغول داشته است. اینکه یک نیروی ذاتی موجب جذب اجسام به طرف مرکز زمین می‌شود، توسط آنها پذیرفته شده بود. خازنی ریاضیدان، منجم و فیزیکدان دوره اسلامی به موضوع جاذبه عمومی توجه ویژه کرد و آرای وی به موضوع گرانش عمومی در فیزیک کلاسیک بسیار نزدیک می‌شود. به عبارت دیگر آرای وی را باید پیش‌زمینه نظریه جا عمومی نیوتن دانست. ۶-۵-۷- دانش اوزان (علم الاثقال) دانش اوزان یکی از شاخه‌های گسترده فیزیک نظری و عملی در دوره اسلامی است. دانشمندان و فیزیکدانان مسلمان، این گرایش مهم فیزیک را در دو شاخه توزین و تعیین وزن مخصوص و نسبت مواد تشکیل‌دهنده یک همبسته مادی اعم از فلزی و غیرفلزی و نیز دانش بلند کردن و جابجایی اجسام سنگین توسعه دادند. علاوه بر این، این حوزه فیزیک به لحاظ تجربی گسترش یافت و دانشمندان مسلمان روش‌های تجربی متعددی را برای اندزه‌گیری وزن، وزن مخصوص، و مرکز ثقل اجسام تعیین کردند و به کار گرفتند. به عنوان نمونه کتاب ماشین‌های ساده و مرکب در معیار العقول درباره بلند کردن و جابجایی اجسام سنگین است. ۶-۵-۸- سیالات؛ هیدرو استاتیک؛ اصول شناوری یکی از حوزه‌های فیزیک که فیزیکدانان مسلمان به آن توجه کردند، رفتار سیالات و موضوع مهم حرکت جامدات در سیالات بوده است. آن‌ها اصل شناوری اجسام در مایعات را با دقت تحلیل و توصیف کردند. آثار آنها بیانگر این واقعیت است که اصل شناوری را باید به دانشمندان مسلمان مانند رازی، ابن سینا، بیرونی و خازنی متعلق دانست تا ارشمیدس ریاضیدان. علاوه بر این، در تعداد کثیری از طرح‌های کتاب الحیل بنوموسی و جزری از اصول هیدرواستاتیک و آئرواستاتیک برای ایجاد نیرو به منظور به کار انداختن سازوکار فیزیکی استفاده شده است که بیانگر تسلط آنها بر این اصول است. رجوع به کتاب کتاب الحیل از منظر مهندسی کنترل بخشی از ادعای نگارنده را اثبات می‌کند. ۶-۶-دانش فنی و حوزه‌های مهندسی دانشمندان و مهندسان مسلمان در حوزه صنعتی و مهندسی آثار ارزشمندی پدید آورده‌ و در غالب رشته‌های فنی فعال بوده‌اند. یکی از بهترین کتبی که در حوزه صنعت و فن در دوره اسلامی نوشته شده است، کتاب تکنولوژی اسلامی از هیل و الحسن است. در ادامه مهمترین رشته‌های مهندسی بیان می‌شود: ۶-۶-۱-صنایع مکانیکی ۶-۶-۲-صنایع شیمیایی ۶-۶-۳-صنایع عمران ۶-۶-۴-صنایع دریایی ۶-۶-۵-صنایع نظامی ۶-۶-۶-صنایع معدنی ۶-۶-۷-صنایع غذایی ۶-۶-۸-صنایع کشاورزی با توجه به محدودیت فضای مقاله، درباره این حوزه فنی مهم از تمدن اسلامی صحبت نمی‌کنیم و به همین جمله بسنده می‌شود که تمدن اسلامی در همه رشته‌های مهندسی شناخته شده آن زمان سرآمد تمدن‌های بشری بوده است. ۷-شیوه‌های بهره‌گیری از میرات تمدن اسلامی  در متون آموزشی و کمک آموزشی مسئله‌یابی و حل مسئله، موضوع مهمی در تعلیم مفاهیم اساسی در برنامه درسی محسوب می‌شود. در رشته‌های علوم تجربی و مهندسی علاوه بر معرفی کمیته‌ای اصلی، ارائه نمونه‌های کاربردی و صنعتی در خلال فرایند یاددهی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. اساتید در پی یافتن مسائلی هستند که در خلال حل آنها مفاهیم پایه‌ای را به دانشجویان منتقل نمایند. آن‌ها نمونه‌هایی را مورد توجه قرار می‌دهند که توصیف علمی رفتار آنها مستلزم به کارگیری مفاهیم، روش‌ها، و قواعد علمی است. مطمئناً انتخاب مسائلی که از زندگی واقعی استنتاج شده یا مثال‌هایی از دانشمندانی که خود پایه‌گذار رشته و شاخه‌ای از علم بوده‌اند، می‌تواند جاذبه خاصی برای دانشجویان داشته باشد. در یک مدل علمی، می‌توان محتوا را به شیوه‌ها و از جنبه‌های مختلف مورد تحلیل قرار داد. در هر حال در زنجیره مدل‌سازی، اعتبارسنجی مدل، توصیف ریاضی رفتار جسم یا فرایند، روش‌های حل معادلات حاکمه، فرض‌های ساده‌کننده در مرحله مدلسازی، توصیف ریاضی و حل روابط حاکمه، اخذ نتایج و تحلیل و تفسیر آنها و غیره، باید شیوه‌ای اتخاذ شود تا منجر به یاددهی عمیق و همه‌جانبه گردد. پیدا کردن مسائل و مثال‌های مناسب که همزمان بتوانند اهداف چندگانه را دنبال کنند، چندان ساده نیست. برای اساتید و معلمان محدودیتی برای انتخاب مثال و مدل و زمینه‌های خاص در چارچوب مباحث اصلی رشته وجود ندارد. بنابراین، می‌توان از منابع علمی قدیمی در کنار منابع جدید استفاده کرد. گاهی برای آغاز مطلب یا تشریح مفاهیم پایه‌ای مسئله در دست بررسی، استفاده از نمونه‌های تاریخی مفیدتر است. اغلب، طبیعت مسائل عملیِ قدیمی، ملموس‌تر و مفهوم‌تر از نمونه‌ها و مفاهیم پیچیده جدید است.  بنا به دلایلی، شاید به نظر رسد که مثال‌های استخراج شده از منابع علمی تاریخی در سطحی نباشد که برای دانشجویان مناسب باشد. نخست، منسوخ بودن یا بیش از حد ساده و احتمالاً پیش پا افتاده بودن آنها؛ دوم، عدم سازگاری با مطالب کتب درسی جدید. علاوه بر این، توصیف‌های انجام شده ممکن است به طور کلی با روش‌های جدید بیگانه یا متفاوت باشد. همچنین تصور شود که نمونه‌ها غیرکاربردی است و بنابراین، می‌تواند ذهن دانشجو را از مطالب عملی و مورد نیاز وی دور کند و عملاً بحث کاربردی جدیدی را به مطلبی غیرواقعی، یا غیرلازم، ابتدایی و حتی بی‌فایده مبدل کند که فقط ارزش تاریخی دارد. اما نگارنده ادعا دارد که مدل‌سازی و تحلیل جدید یک نمونه قدیمی یا تحلیل یک نمونه جدید به شیوه علمی قدیم، بسته به موقعیت، می‌تواند بسیار مفید باشد. به ویژه روش‌های جدید که معمولاً متضمن انبوهی از اطلاعات پیچیده، بعضاً خام و تحلیل نشده است، تفهیم مطالب را به اتکای آنها بسیار دشوار می‌کند. انتخاب صحیح مثال‌ها می‌تواند حتی برای خوداتکایی و اعتماد به نفس علمی دانشجو مؤثر باشد، زیرا در این صورت وی می‌تواند خارج از قالب کتاب درسی خود با استفاده از اصول شناخته شده علمی به تفسیر کامل یک سیستم ساده همت گمارد. شایان ذکر است که بسیاری از مثال‌های جدید نقش مهمی در فرایند یادگیری ایفا نمی‌کند. زیرا قبلاً بارها حل شده است و دانشجو فقط می‌آموزد که چگونه روش حل را فرا بگیرد، بدون اینکه کوچکترین نقشی در این روش‌ها داشته باشد. علاوه بر این، حتی مسائل طرح شده در کتاب درسی نیز نقشی  برای مشارکت دانشجو باقی نمی‌گذارد. اگر مثال‌های تاریخی خوب انتخاب شوند و به درستی معرفی و با شیوه صحیحی تحلیل گردند، علاوه بر اینکه می‌تواند بخشی از فرایند یاددهی و یادگیری باشد، چون از قالب‌های سنتی تدریس فاصله می‌گیرد، برای دانشجویان جالب و هیجان‌انگیز نیز است. تجربه نگارنده مؤید این مطلب است که مؤثر بودن و نبودن این روش وابسته به نوع رویکردی است که اتخاذ می‌شود. رویکرد اشتباه قطعاً به کسب نتایج نامطلوب منجر می‌شود. اما اتخاذ رویکرد صحیح می‌تواند بسیار مؤثر و مفید باشد. در ادامه برخی از کتب و مقالاتی معرفی می‌شود که با رویکرد مذکور نوشته شده است. در ابتدا، توجه به مقدمه کتاب نسبتاً قدیمی، اما کماکان قابل استفاده کیلی[۳۴] با عنوان «ابزارهای نقشه برداری، تاریخچه و استفاده در کلاس‌های درس» آموزنده است[۳۵]. کیلی در ابتدای مقدمه کتاب خود بیان کرده است: «دوازده سال تجربه تدریس در ریاضیات دبیرستان و همین اندازه تجربه در مقدمات آموزش مهندسان، زمینه و سابقه‌ای را پدید آورد که مبتنی بر آن، این کتاب را به علاقه‌مندان عرضه می‌دارد. امید می‌رود که کتاب برای افرادی که در این زمینه‌ها به انجام وظایف و فعالیت‌های مشابه مبادرت می‌کنند، مفید باشد....». برای سال‌های متمادی افرادی که مسئول برنامه‌ریزی در حوزه سیاست‌های آموزشی کالج‌های مهندسی بودند، نیاز به افزایش محتوای فرهنگی برنامه‌های درسی مهندسی را دریافته بودند. اکنون، این موضوع که اگر یک برنامه آموزش مهندسی مشتمل بر سابقه و تاریخچه شاخه معین مهندسی مورد نظر نباشد، ناقص است، به ندرت مورد مناقشه و بحث قرار می‌گیرد. به همین دلیل، مواد چهار فصل اول کتاب باید برای معلمانِ مهندسانِ آینده عمران قابل استفاده باشد» (Kiley, p. ix). از کتب متأخر که مباحث علمی را با موضوعات تاریخی ذیربط به هم آمیخته‌ است، کتاب آندرسون[۳۶] با نام "جریان تراکم پذیر نوین: با چشم انداز تاریخی" است[۳۷]. گری لاک[۳۸] در مقاله خود با عنوان "مکانیک سیالات با چشم انداز تاریخی" از تجربیات موفق و مؤثر خود در کلاس‌های درسی مکانیک سیالات در اثر پیوند مباحث علمی با موضوعات تاریخی ذیربط سخن می‌گوید.[۳۹] چند مقاله در دسترس است که با رویکرد مذکور، منابع علمی دانشمندان تمدن اسلامی را مورد بررسی قرار دادند. بهناز ساویزی در مقاله‌ای با عنوان "مسائل کاربست پذیر درتاریخ ریاضیات: مثال‌های عملی برای کلاس درس"[۴۰]، مسئله روش ابوریحان بیرونی در اندازه‌گیری ارتفاع کوه و محیط کره زمین را به عنوان مثالی مفید برای کلاس آموزش ریاضی از بیرونی نقل می‌کند. هر چند وی منبع خود را مشخص نمی‌کند[۴۱] و این نقص مقاله است، اما در هر حال طرح چنین مسئله‌ای- با هدف کمک به آموزش و فهم ریاضی- بسیار ارزشمند است. مقالات چند سال اخیر نگارنده با عنوان "مثال‌های کاربردی از کتاب معیارالعقول برای استفاده در کلاس‌های درس رشته مهندسی مکانیک" ،"ترازهای کرجی؛ نمونه‌های  کاربردی برای استفاده در کلاس‌های درس و رشته مهندسی نقشه‌برداری، " استفاده از نوسانگر هیدرولیکی بنوموسی برای تدریس ارتعاشات واهلشی (جام تانتالوس ونوسانگرهیدرولیکی بنوموسی)، "استفاده از چراغ‌های روغنی بنوموسی برای کمک به تدریس و تفهیم کنترل خودکار"،  با رویکرد پیش گفته تدوین شده‌ است. به عنوان جمع بندی می‌توان گفت که اتخاذ رویکرد فوق در شرایط جدید علمی می‌تواند بسیار مفید و مؤثر باشد. این رویکرد مبتنی بر انتقال مفاهیم علمی قدیم به جدید یا استفاده از نمونه‌های قدیم برای تحلیل علمی جدید، و یا بالعکس انتقال مفاهیم جدید به مدد نمونه‌های قدیم است. اگر این رویکرد موفق باشد، به تدریج تعدادی از مهمترین آثار علمی تمدن ایران و اسلام می‌تواند به مثابه بخشی از منابع آموزشی و علمی جدید تلقی شود و مورد استفاده قرار گیرد. . ۸-جمع بندی و نتیجه گیری: با توضیحات و تحلیل فشرده بالا مهمترین نتایج پژوهش حاضر عبارت است از: ۱-تمدن اسلامی نظام علمی و فنی ویژه‌ای را پدید آورد. بخش‌هایی از این نظام، کماکان قابل استفاده است. ۲-تمدن اسلامی نظام یادگیری و یاددهی ویژه‌ای را پایه‌گذاری کرد که کاملاً بر اصول مسلم دینی متکی بود. اگر این نظام با نگاهی نو و تفسیری جدید بازطراحی شود، قابل استفاده است. ۳-نظام علمی و فنی تمدن اسلامی از سنت ویژه‌ای برخوردار بوده است که غالب مؤلفه‌های اصلی در عصر حاضر قابل اجرا است. ۴-تمدن اسلامی با توجه به نوع نگاه و تفسیر خود از علم و جلوه‌های عملی و کاربردی آن، فلسفه ویژه‌ای را برای علم و فن پایه‌گذاری کرد که خاص خود است و بخش‌هایی از آن با تحلیل دقیق، قابل استفاده و عرضه است. ۵-بخش‌هایی از محتوای علمی آثار دانشمندان دوره  اسلامی در کتب مقدماتی علمی ذیربط کاملاً قابل استفاده است. ۶-از محتوای علمی بخشی از آثار معتبر دانشمندان مسلمان برای تدریس و تفهیم بهتر مطالب در کلاس‌های درس می‌توان استفاده کرد.  همان طور که مشاهده می‌شود، ادعای نگارنده مبنی بر امکان استفاده از منابع علمی دوره اسلامی بسیار گسترده است و در این مجال کوتاه، امکان اثبات آن فراهم نمی‌شود. در این مقاله فقط نمونه‌هایی برای اثبات ادعا معرفی گردید. برای اثبات قطعی ادعای نگارنده به انجام پژوهش‌های گسترده‌ای نیاز است. ......................................................................................................... منابع[Z2] ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله، شفا (بخش‌های الهیات، طبیعیات، و منطق)، به کوشش ابراهیم مدکور و دیگران، قم، منشورات مکتبه آیه الله العظمی المرعشی، ۱۴۰۵هـ ابن سینا، الهیات دانش نامه علایی، مقدمه و تصحیح از: محمد معین، تهران، انتشارات انجمن آثار و مفاخر ایران، ۱۳۸۳ آلدو مییلی، "علوم اسلامی و نقش آن در تحولات علمی جهان"‌،‌ ترجمه محمدرضا شجاع رضوی و اسدالله علوم، مشهد، ۱۳۷۱ ش آتیلا بئر،"کتاب الحیل از منظر مهندسی کنترل"، ترجمه غلامحسین رحیمی، پژوهشگاه علوم انسانی، تهران، آبان ماه،۱۳۸۹ میکله جوآ، "تاریخ جامع شیمی"، ترجمه باقر مظفرزاده، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴ علی اصغر حلبی، "تاریخ تمدن اسلام"، چاپ و نشر بنیاد، تهران، ۱۳۶۵ ویل دورانت، "تاریخ تمدن، عصر ایمان"، ج۴، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۶۶ کارادو و، بارون، "متفکران اسلام"، ترجمه احمد آرام، جلد ۲، جغرافی‌دانان، علوم ریاضی و طبیعی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۵۹ علی عبدالله الدفاع، "نقش دانشمندان مسلمان در علم شیمی"، ترجمه محمود کریمی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ۱۳۸۹ علی عبداالله الدفاع، در آمدی بر تاریخ ریاضیات مسلمانان، ترجمهٔ مرتضی قدیمی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ۱۳۸۵ رحیمی، غلامحسین، "سنت علمی در تمدن اسلامی"، مجله تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، سال پنجم، شماره ۱۴،  بهار ۱۳۹۳، ص ۷۱-۹۴ رحیمی، غلامحسین، " مفهوم امتدادمندی جسم طبیعی در طبیعیات سینوی"، مجله معرفت فلسفی، سال دهم، شمارهٔ اول، پاییز  ۱۳۹۱، ص ۸۱-۱۱۱ رحیمی، غلامحسین،" مادهٔ طبیعی در حکمت سینوی"، مجله معرفت فلسفی،  سال یازدهم، شماره سوم، بهار ۱۳۹۳، ص ۱۲۱-۱۴۴ رحیمی، غلامحسین، "مفهوم جسم در طبیعیات سینوی"، مجله علمی پژوهشی حکمت سینوی، دانشگاه امام صادق(ع)، سال چهاردهم، شماره ۴۴، صص ۵۷-۷۶،زمستان ۱۳۸۹ رحیمی، غلامحسین،" صنعت از دیدگاه امام جعفر صادق (ع)"، فصلنامه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی قم،  سال دوم، پاییز ۱۳۹۰، شماره ۴، ص ۶۷- ۹۲ رحیمی، غلامحسین،" فارابی، علم الحیل و فلسفه فناوری"، مجله تاریخ تمدن اسلامی (مقالات و بررسیها)( دانشکده الهیات دانشگاه تهران)، سال چهل و چهارم، شماره یکم (شماره پیاپی ۹۲)، بهار و تابستان ۱۳۹۰، ص ۸۵-۱۰۲ رحیمی، غلامحسین،" مفهوم صنعت و فناوری در منابع تمدن اسلامی"، انتشارات دانشگاه تربیت مدرس، تهران، بهار ۱۳۹۳ رحیمی، غلامحسین، " حرکت اجسام طبیعی در حکمت سینوی" ، مجله خرد نامه صدرا، شماره ۷۰، زمستان ۱۳۹۱، صص ۹۸- ۱۲۱ رحیمی، غلامحسین، "مثال‌های کاربردی از کتاب معیارالعقول برای استفاده درکلاسهای درس رشته مهندسی مکانیک"، فصلنامه علمی پژوهشی آموزش مهندسی ایران، شماره ۴۹، سال سیزدهم ، بهار ۱۳۹۰، صص ۸۹-۱۱۱ رحیمی، غلامحسین،" پدیده انتشار صوت در قراضه طبیعیات"، مجله علمی پژوهشی حکمت سینوی، دانشگاه امام صادق(ع)، شماره ۴۷، بهار و تابستان ۱۳۹۱، ص ۶۹-۸۸  رحیمی، غلامحسین، "ترازهای کرجی؛ نمونه‌های  کاربردی برای استفاده در کلاسهای درس و رشته مهندسی نقشه برداری"، فصلنامه علمی پژوهشی آموزش مهندسی ایران، سال چهاردهم، شماره ۵۴، صص. ۱۳۹-۱۶۱، تابستان ۱۳۹۱ رحیمی، غلامحسین، " استفاده از نوسانگر هیدرولیکی بنوموسی برای تدریس ارتعاشات واهلشی (جام تانتالوس ونوسانگرهیدرولیکی بنوموسی)"، فصلنامه علمی پژوهشی آموزش مهندسی ایران، دوره ۱۵، شماره ۵۹ ، پاییز ۱۳۹۲ ، ص ۱۱۵-۱۳۷) رحیمی، غلامحسین،" استفاده از چراغ‌های روغنی بنوموسی برای کمک به تدریس و تفهیم کنترل خودکار"، مجله آموزش مهندسی، در دست بررسی، ۱۳۹۳ رحیمی، غلامحسین، "ماشین‌های ساده و مرکب در معیار العقول"، موزه علوم و فناوری، تهران، خرداد ماه   ۱۳۸۹ (چاپ اول)؛ ۱۳۹۲ (چاپ دوم با اضافات) سارتون جورج، تاریخ علم، ابوالقاسم قربانی، زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامی، مرکز نشر دانشگاهی، تهران، ۱۳۷۵٫ عمادی و غلامحسین رحیمی،"مکان وخلاء از نگاه ابوعلی سینا و ابوالبرکات بغدادی"، فصلنامه آینه معرفت، دانشگاه شهید بهشتی، سال نهم، شماره ۲۶، بهار ۱۳۹۰، ص ۱۱۳-۱۴۲ سید حسین نصر، "علم و تمدن در اسلام" ، ترجمه احمد آرام، ج۲، ص ۲۳۴، تهران ،۱۳۵۹ کرلو آلفونسو نلینو، تاریخ نجوم اسلامی،( ترجمه کتاب علم الفلک)، ترجمهٔ احمد آرام، تهران، ۱۳۴۹ ولایتی، علی اکبر، "پویایی فرهنگ و تمدن اسلام و ایران"، مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی، انتشارات وزارت امور خارجه، چاپ پنجم، ۱۳۹۰ Edmond R. Kiely, Surveying Instruments: Their History and Classroom Use, National Council of Teachers of Mathematics, Year book 19, Columbia University, New York.,1947 Lewis, M. J.T. Surveying Instruments of Greece and Rome, Cambridge Uni. Press, 2001, England. Wallis D.A., History of Angle Measurement", WSHS1-History of Technology, FIG Working Week, UK, 2005. Anderson John, " Modern Compressible Flow: With Historical Perspective", McGraw-Hill, 2004 Lock Gary, "Fluid Mechanics with Historical Perspective", Engineering Education: Journal of the Higher Education Academy, Vol.2, No. 1, 2007 Behnaz Savizi "Applicable problems in the history of mathematics: practical examples for the classroom", TEACHING MATHEMATICS AND ITS APPLICATIONS, Volume 26, No. 1, 2007 45 . ...................................................................................................................... [۱] استاد دانشکده مهندسی مکانیک، دانشگاه تربیت مدرس ۱ دوران شکوفایی تمدن یونانی عملاً قرون چهارم ق.م. (عصر افلاطون و ارسطو) و سوم ق.م. (عصر اقلیدس و ارشمیدس) است. هرچند سده دوم میلادی (عصر بطلمیوس و جالینوس) شاهد درخشش چهره‌های برجسته بود. [۲] تمدن اسلامی به مدت چند قرن بالید و درخشید و در دنیای آن روز به تنهایی زمام  پیشرفت علوم و فنون را بر دوش کشید. این دوران از نیمه دوم قرن دوم هجری (هشتم میلادی) شروع و تا انتهای قرن ششم ( دوازده میلادی) ادامه می‌یابد. پس از آن به مدت حدود چهار قرن همراه با سایر تمدن‌ها در پیشبرد علوم سهیم و شریک است. از قرن دهم هجری، زوال علوم آغاز و با توجه به رشد تدریجی علمی و فنی غرب، دوران عقب‌ماندگی و انحطاط آغاز می‌شود. نکته قابل ملاحظه این است که این ضعف همه‌جانبه با حاکمیت امپراطوری‌های بزرگ صفویه در ایران، عثمانی در ترکیه و گورکانیان در هند همراه است و این خود بیانگر این واقعیت است که تمدن پیشرو لزوماً فقط با حکمرانی گسترده و اقتدار سیاسی و حتی قوت اقتصادی پدید نمی‌آید و ادامه نمی‌یابد. [۳] اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّک الَّذِی خَلَقَ،‌ خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ، اقْرَأْ وَرَبُّک الْأَکرَمُ، الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ ﴿سوره علق ـ آیه ۱-۴﴾ ۳ برای نمونه بنگرید: وَ اِذا ماتَ العالِمُ ثَلُمَ فی الِاسْلامِ ثَلُمَ لایسُدُّها اِلّا خَلَفٌ مِنْهُ (امام علی (ع) منیه المرید ـ ص ۱۲)؛  سائِلِ العُلَماءَ وَ خالِطُ الحُکماءَ وَ جالِسِ الکبَراءَ (رسول اکرم (ص))؛ یرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنکمْ وَالَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ ﴿سوره مجادله ـ آیه ۱۱﴾؛   العُلَماءُ وَرَثَه الاَنْبیاء (اصول کافی ج ۱ ـ حدیث ۱)؛  - عالِمٌ مُعانِهٌ خیرٌ مِنْ جاهِلٍ مُساعِدٍ (علی (ع) – غرر ص ۵۱۸)؛  اِنَّمَا النّاسُ عالِمٌ وَ مُتَعَلِّمٌ و ماسِواهُما فَهَمَجٌ (علی (ع) ص ۳۱۹) ۳ برای نمونه بنگرید:  وَلاَ تَقْفُ مَا لَیسَ لَک بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ کلُّ أُولئِک کانَ عَنْهُ مَسْؤُولًا ﴿سوره اسراء ـ آیه ۳۶﴾؛  مَنْ اَفَتی النّاسَ بِغَیرٍ عِلْمٍ لَعَنَتَهُ ملائِکهُ السَّماءِ والارضِ (پیامبر (ص) – تحف العقول – ص ۶۶)؛   مَنْ عَمِلَ عَلی غَیرِ عِلْمِ کان مایفْسِدُ اَکثَرَ مِمّا یصْلِحُ (پیامبر (ص)تحف العقول – ص ۷۸)  ؛  اِعْمَلُوا بالعِلْمِ تَسْعَدُوا (علی (ع) – غررص ۱۷۲)  .. ؛ ۴ طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِیضَهٌ عَلَی کلّ مُسْلِمٍ (حدیث نبوی ـ الکافی ص ۳۵-۳۶)؛  اَقْرَبُ النّاسَ مِنْ دَرَجَهِ النُبُوَه اَهْلُ العِلْمِ وَ اَهْلُ الجِهاد (حدیث نبوی ـ محجبه البیضاء ج ۱ ـ ص ۱۱)؛  الحِکمَهُ ضالَّهُ الموُمِنِ، فَحَیتُ وَجَدَها فَهُوَ اَحَقَّ بِها (پیامبر (ص) منیه المرید ص ۵۸)؛  مَن جلس مَجْلِسا وَ لَم یزدد فیه عِلما اَزداد مِن الله بعداً (محجه البیضاء ـ ج ۱ ـ ص ۱۱)  ؛  آزادی هر اسیر منوط به آموزش ده نفر در جنگ بدر؛  تَعَلَّمُوا العِلْمَ، فَإنَّ تَعَلُّمَهُ حَسَنهٌ، و مُدارَسَتَهُ تَسْبیحٌ، والبَعْثَ عَنْهُ جِهادٌ، وتعلیمَهُ صَدَقهٌ، وَ بَذَلَهُ لِاَهْلِه قُرْبَهٌ (پیامبر (ص) – تحف العقول ص ۴۸)  ۵ اُطْلُبوالعِلْم وَلو بالصین ۶  اُطْلُبوالعِلْم مِن المَهْدِ اِلی اللَحْد ۷  العِلْمُ کنْزٌ عَظیمٌ لایفْنی (علی (ع) غرر ص ۹۷) ۸  أَیهَا النّاسُ اعْلَمُوا أَنّ کمَالَ الدّینِ طَلَبُ الْعِلْمِ وَ الْعَمَلُ بِهِ (امام علی (ع) ـ الکافی ص ۳۵)  ؛  العِلْمُ بِغیرِعَمَلٍ وبالٌ (علی (ع)‌ - غررالحکم ص ۹۷)  ؛  العَمَلُ بِغیرِعِلْمٍ ضَلالٍ (علی (ع)‌ - غررالحکم ص ۹۷)  ؛  العِلمٌ بِلاعَمَلٍ کقَوْس‌ٍ بِلا وَتَرٍ (علی (ع) – غرر ص ۵۱۸)  ؛  عِلمٌ لاینْقعُ کدَواءٍ لاینْجَعُ (علی (ع) – غرر ص ۵۱۸)  ؛  عِلمٌ بِلاعَمَلٍ کشَجَرٍ بِلاثمرٍ (علی (ع) – غرر ص ۵۱۸)؛  اِعْمَلوُا اِذا عَلِمْتُم (علی (ع) – غرر ص ۱۷۲)  ؛  عَلَی العالمان یعْمَلَ بِماعَلِم ثُمَّ یطَلُبَ تَعَلَُمَ مالَمْ یعْلَم (علی (ع) – غرر ص ۵۰۹)  ؛  کمالُ العِلْمِ العَمَلُ (علی (ع) – غرر ص ۵۸۹) ۹ وَ یزَکیهِم وَ یعَلِمُهُم الکتابَ وَ الحِکمَه؛  لایرْکواالعِلْمَ بِغَیرِ وَرَعٍ (علی (ع) – غرر ص ۶۴۳) ۱۰ برای نمونه بنگرید: العِلْمُ خَزائنُ و مفاتیحُهُ السُّؤالُ، فَاسألوا رَحِمَکمُ اللهُ، فَاِنَّهُ تُؤجَرواَرْبَعهُ، السائِلُ وَلمُتکلِّمُ وَالمستمعُ والمُحِبُّ لَهُمْ (پیامبر (ص) – تحف العقول ص ۶۶)   ؛   لِقاحُ العِلْمِ التَصَوُّرُ والتَّنَهُّمُ (علی (ع) – غرر ص ۶۷۸)  ؛   مَنْ فَهِمَ عَلِمَ غَوْرَ العلمِ (علی (ع) – غرر ص ۶۹۴)  ؛  ومِنْ آیاتِهِ خَلْقُ السَّمواتِ والارضِ وَاخْتِلافُ اَلْسِنَتِکمْ وَاَلْوانِکم اِنَّ فی ذالِک لاَیاتِ لِلْعالِمین (۲۲) ۱ دو تن از صاحب‌نظران معاصر، که در حوزه فلسفه علوم اسلامی نظریه‌پردازی کرده‌اند، سیدحسین نصر و عثمان بِکار (Osman Bekar) هستند. دکتر نصر در کتابهایی مانند علم در اسلام (Islamic Science: An Illustrated Study)  و علم و تمدن در اسلام (Science and Civilization in Islam) دیدگاه‌های خود را منعکس ساخته و عثمان بِکار آرای خود را در کتاب تاریخ و فلسفه علوم اسلامی (The History and Philosophy of Islamic  Science) مطرح کرده است. اثبات بخشی از ادعای فوق را می‌توان در کتب و مقالات صاحب‌نظران مذکور یافت. ۲ برای مطالعه بیشتر کتاب از علم سکولار تا علم دینی نوشته دکتر مهدی گلشنی، فصل «علل و عوامل شکوفایی تمدن اسلامی»، صفحات ۱۲۴ ـ ۹۳) مفید است. [۱۳] این اصل یادآور احادیث نبوی: «اطلبوا العلم و لو بالصین» و «الحکمه ضاله المؤمن یاخذها حیث وجدها» و فرموده علی (ع): «خذوا الحکمه ولو من المشرکین»، و احادیث مشابه، است. تحصیل علم از نظر اسلام یک ضرورت قطعی و بدون هیچ قید و شرطی است. [۱۴] نوآوری واژه‌ای مرکب از «نو» و «آوری» که مترادف آن ابتکار و ابداع است. نوآوری ریشه در ادراک انسانی دارد و انعکاس عملی آن خلاقیت است. به عبارت دیگر هر نوع خلاقیتی حاوی مؤلفه‌ای از نوآوری است. از صفات ذاتی خداوند مبدع و خالق بودن است:  «الله خالق کل شیء» و «بدیع السموات والارض» [۱۵] باید توجه کرد که مهمترین دلیل صحت و قوت علم جدید، صنعتی است که به اتکای آن پدید می‌آید. [۱۶] هرچند که این تفکیک ریشه ارسطویی دارد، اما اندیشمندان مسلمان آن را بازسازی کرده و بویژه محتوای آن را خود اصلاح کرده و یا پدید آورده‌اند. [۱۷] " .. إنّ الغرض فی الفلسفه أن یوقف علی حقائق الأشیاء کلّها علی قدر ما یمکن الإنسان أن یقف علیه. و الأشیاء الموجوده إما أشیاء موجوده لیس وجودها باختیارنا و فعلنا، و إما أشیاء وجودها باختیارنا و فعلنا. و معرفه الأمور آلتی من القسم الأول تسمی فلسفه نظریه، و معرفه الأمور آلتی من القسم الثانی تسمی فلسفه عملیه .. " (شفا، منطق، فصل دوم، ص ۱۲) [۱۸] " .. فالقسم الأول من العلوم هو العلم الطبیعی. و القسم الثانی هو العلم الریاضی المحض، و علم العدد المشهور منه؛ و أما معرفه طبیعه العدد، من حیث هو عدد، فلیس لذلک العلم. و القسم الثالث هو العلم الإلهی. و إذ الموجودات فی الطبع علی هذه الأقسام الثلاثه، فالعلوم الفلسفیه النظریه هی هذه. و أمّا الفلسفه العملیه: فإمّا أن تتعلق بتعلیم الآراء آلتی تنتظم باستعمالها المشارکه الإنسانیه العامیه، و تعرف بتدبیر المدینه، و تسمی علم السیاسه؛ و إمّا أن یکون ذلک التعلّق بما تنتظم به المشارکه الإنسانیه الخاصیه، و تعرف بتدبیر المنزل؛ و إمّا أن یکون ذلک التعلق بما تنتظم به حال الشخص الواحد فی زکاء نفسه، و یسمی علم الأخلاق. و جمیع ذلک إنما تحقّق صحه جملته  بالبرهان النظری، و بالشهاده الشرعیه، و یحقق تفصیله و تقدیره بالشریعه الإلهیه. و الغایه فی الفلسفه النظریه معرفه الحقّ، و الغایه فی الفلسفه العملیه معرفه الخیر... " (شفا، منطق، فصل دوم، ص ۱۲) [۱۹] حکمای مسلمان، از جمله ابن سینا، موجودات را به دو قسم تفکیک کرده‌اند. قسمی که ماده ندارند، لذا محسوس نیستند و فقط به عقل دریافت می‌شوند. مانند عقل و نفس، که به آنها "معقولات" و "مجردات" می گویند. و قسمی که ماده دارند و به حس در می‌آیند. به آنها "جسم" گویند. با این تفکیک سه حوزهٔ اصلی حکمت نظری معین می‌شود. اول، علم به معقولات و مجردات که آن را علوم الهی یا الهیات، و نیز فلسفه اولی و یا مابعدالطبیعه، می‌خوانند. دوم، علم به احوال جسم فارغ از ماده آن، از حیث شکل و مقدار، که به آن علوم تعلیمی یا ریاضیات می گویند. سوم، علم به احوال جسم از حیث تغیرات و تبدلات آن که آن را علوم طبیعی یا طبیعیات می‌نامند. ( به عنوان بنگرید: الهیات دانشنامه علایی، ص ۲ تا ۶؛ و نیز ابن سینا، شفا، ج ۱، ص ۳-۴) [۲۰] از مستشرقان و مورخان متقدم در حوزه تاریخ ریاضیات دوره اسلامی می‌توان از هاینریش سوتر (سویس: ۱۸۴۴-۱۹۲۲ م.)، فرانسوا وپکه (فرانسه: ۱۸۲۶-۱۸۶۴ م.)، بوریس رزنفیلد (روسیه-آمریکا: ۱۹۱۷-۲۰۰۸ م.)، عبدالحمید صبرا (مصر: ۱۹۳۰- م.)، کندی، رشدی راشد، و... نام برد. از صاحب نظران متقدم ایرانی که در خصوص ریاضیات دوره اسلامی کار کرده‌اند، از غلامحسین مصاحب، ابوالقاسم قربانی، جعفر آقایانی چاوشی،.... می‌توان نام برد. [۲۱] Alchemy [۲۲]  Berthelot [۲۳]  Holmyard [۲۴] زندگینامه علمی دانشمندان اسلامی، ۳۵۰ [۲۵]  Yulius Ruska [۲۶]  Paul Kraus [۲۷]علی عبدالله الدفاع، "نقش دانشمندان مسلمان در علم شیمی"، ترجمه محمود کریمی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ۱۳۸۹ [۲۸]نصر، علم و تمدن در اسلام، ص ۲۶۱-۳۱۸ [۲۹] Geology [۳۰]  Mineralogy [۳۱]  Botany [۳۲]  Zoology [۳۳]  Biology [۳۴]  Kiely [۳۵] کتاب کیلی هم برای آشنایی با سابقه ابزارها و دوربین‌های نقشه برداری در عهد باستان و قرون میانه مناسب است و هم کتابی است که برای بهره برداری در کلاسهای مهندسی عمران و ریاضیات کاربردی مرتبط، البته در سطح مقدماتی، سودمند است. علاوه بر این، کتاب ارزشمند لویس با عنوان "ابزارهای نقشه برداری یونان و رم" [۲] و نیز «تاریخ اندازه گیری زاویه» از والیس [۳] برای علاقه مندان به این سابقه مفید است. [۳۶] Anderson [۳۷] Anderson, John, " Modern Compressible Flow: With Historical Perspective", McGraw-Hill, 2004 [۳۸]  Gary Lock [۳۹]  Lock Gary, "Fluid Mechanics with Historical Perspective", Engineering Education: Journal of the Higher Education Academy, Vol.2, No. 1, 2007 [۴۰]  "Applicable problems in the history of mathematics: practical examples for the classroom" [۴۱]این مثال با واسطه از کتاب  تحدیدالاماکن بیرونی اقتباس شده است.  [Z1]نقطه های بیانگر چیست  [Z2] [Z2]مشخصات کتابشناختی بر اساس فرمت نشریه و با رعایت نکات ویرایشی و رعایت فاصله درون کلمه ای و برون کلمه ای و .... ........................................................................................................... منبع : دوفصلتامه علمی-پژوهشی الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی - دوره ۳، شماره ۶ - شماره پیاپی ۶

نگرشی به میراث علمی مسلمانان در اسپانیا – [گیاه شناسی ، پزشکی …]

بسم الله الرحمن الرحیم  نگرشی به میراث علمی مسلمانان در اسپانیا [گیاه شناسی ، پزشکی ...] . عبدالله همتی گلیان  استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد . چکیده :  بخش اعظم اسپانیا (اندلس) حدود هشتصد سال جزو دارالاسلام بود، و رونق و شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی در این سرزمین آن را به یکی از درخشان‌ترین مراکز و کانون‌های علمی جهان بدل کرده بود که بر سراسر اروپا پرتو می افکند. اندلس بر خلاف برخی دیگر از مناطق اسلامی همچون مغرب اقصی، گرایشی به انزوا گزیدن از سرزمین‌های مرکزی جهان اسلامی نداشت؛ حاکمان آن جا پس از استحکام بخشیدن به حکومت خود، در جهت پیوند با سنت‌های علمی، شرقی، اسلامی اهتمام ورزیدند که حاصل آن رونق یافتن بازار علم و دانش به ویژه از سده چهارم هجری به بعد بود. مقاله حاضر به پاره‌ای از فعالیت‌ها و توانایی‌های علمی مسلمانان اسپانیا در رشته‌های نجوم ،ریاضیات، گیاه‌شناسی   کلید واژه ها: پزشکی، مسلمان، نجوم ،اندلس، اسپانیای اسلامی، گیاه‌‌شناسی ...................................................................................................................... مقدمه مسلمانان زمانی به فتح اسپانیا پرداختند که تجاربی از مدنیّت‌های مناطق بین‌النهرین، مصر و سوریه کسب کرده‌ بودند. از هنگام استقرار در این سرزمین بر آن شدند تا با استفاده از این تجارب در جهت پیشرفت این کشور خاصه نواحی جنوبی آن گام‌های مؤثری بردارند؛ بدین‌گونه بود که آنان اغلب شهرهای دوره رومی اسپانیا را بازسازی کردند؛ فرهنگ، صنعت، کشاورزی و همه اموری را که در عصر قبل (دوره حاکمیت گوت‌ها) مورد بی‌توجهی قرار گرفته بودند، ترقی دادند. می‌توان گفت اگر در سده‌های میانه، مغرب اسلامی در زمینه توسعه فرهنگی و مدنی بلند آوازه شده بود بیشتر ناشی از تحولات مهم در اندلس بود.هنوز چندی از سقوط حکومت امویان در مشرق اسلامی نگذشته بود که فردی از تبار آنان، به نام عبدالرحمن‌بن معاویه‌بن هشام¬¬‌بن عبدالملک، موفق شد این سلسله را در سال ۱۳۸ هجری در اسپانیا تأسیس کند. تقریباً در همین ایام بود که مسلمانان کار نوسازی این کشور را شروع کردند و قبل از همه قرطبه‌، مرکز حکومت را با ساختن مساجد و ساختمان‌های عمومی دیگر آراستند. در سراسر سده سوم هجری قمری/ نهم میلادی امیران اموی اسپانیا با اتخاذ شیوه های جدید اهتمام می‌ورزیدند که جامعه مسلمانان اندلس را متحول سازند؛ برای مثال عبدالرحمن دوم در دوره حکومت خود (۲۰۶-۲۳۸ ق) با اقتباس از شیوه حکمرانان عباسی، به ساختن بیمارستان و مدرسه در اسپانیا اقدام کرد. وی مسلمانان را ترغیب نمود که ترجمه‌های عربی آثار یونانی و ایرانی را از عراق به اندلس منتقل سازند و به تحصیل دانش و مطالعه در این آثار بپردازند. [۱] در سده چهارم هجری/ دهم میلادی با شکل‌گیری دستگاه خلافت اموی در اسپانیا، عصر جدیدی در زمینه فرهنگی و مدنی آغاز شد. در این ایام عبدالرّحمن سوم بر خود عنوان خلیفه نهاد و با اقدامات گسترده‌ای پایه‌های قدرت سیاسی مسلمانان را استحکام بخشید. آنان در این دوره در مورد فعالیت‌های علمی برنامه‌هایی را تدارک دیدند که ثمره آنها در عصر جانشین وی، حکم دوم، نمایان شد، به طوری که اسپانیای اسلامی در این عصر به پیشرفت‌های چشمگیری در زمینه‌های علمی و پژوهشی دست یافت. مرکز درخشش علمی قرطبه بود؛ شهری که در سده های میانه اروپا همانند چراغی فروزان این دیار را پرتو افکنی می‌کرد. در این دوره دانشگاه قرطبه در شمار مهم ترین مراکز علمی جهان محسوب می‌شد. به سبب آوازه علمی آن و برخورداری از کتابخانه‌ بزرگی که حاوی آثار و کتب ارزشمند بود، استادان و دانش‌پژوهان از اروپا، آسیا و آفریقا جذب این مرکز می‌شدند. گفتنی است در این روزگار تقریباً همه شهرهای اندلس دارای نهادهای آموزشی بودند و سطح فرهنگی مردم چنان بود که اغلب توانایی خواندن و نوشتن داشتند، در حالی که در اروپای مسیحی تعداد انگشت شماری با علوم به گونه¬ای ابتدایی آشنابودند که آنان نیز غالباً از طبقه روحانیان بودند. [۲] با سقوط خلافت امویان اسپانیا در سال‌های نخستین سده پنجم هجری/ یازدهم میلادی، گرچه مسلمانان این سرزمین به لحاظ سیاسی دچار تجزیه شدند و ملوک¬الطوایف سربرآورد، اما از آن جا که امیران طوایف در زمینه‌های مختلف از جمله فرهنگی با یکدیگر به رقابت می‌پرداختند، در این دوره اسپانیای اسلامی در مورد علوم و ادبیات از تحرک و پویایی خاصی برخوردار شد، به گونه‌ای که مورخان، دانشمندان و فلاسفه بزرگی همچون ابن‌باجه، ابن‌رشد، ابن‌طفیل، ابن‌جبیر و ابن‌خطیب در این عصر ظهور کردند و به آنچه در موضوعات گوناگون از تمدن‌های یونان، مصر، ایران و هند به ارث برده بودند، به سهم خود افزودند. در باره خدمات علمی مسلمانان اسپانیا پژوهش¬‌های فراوانی شده ولی حضور اسلام در شبه جزیره ایبریا چنان با عظمت بود که هنوز هم سزاوار آن است که به این موضوع پرداخته شود. مقاله حاضر گوشه‌هایی از فعالیت‌های علمی مسلمانان اندلس در رشته‌های گیاه‌شناسی، طب، نجوم و ریاضیات مورد بررسی قرار داده است. . نجوم و ریاضیات در قرآن کریم آیات متعددی متضمن اشارات کلی به افلاک و نمودهای آسمانی است که آنها انگیزه نیرومندی برای توجه مسلمانان به نجوم پدید آوردند. افزون بر این، اوقات نمازهای روزانه و تعیین جهت قبله نیز اهمیت این علم را برای آنان بیشتر آشکار ساخت. از این رو مسلمانان به علم نجوم عنایت خاصی کردند و در این رشته نوآوری‌ها و تألیفات قابل توجهی پدید آوردند. روی آوری اسپانیای اسلامی به علوم، متأخر‌تر از شرق اسلامی، و در پی ترجمه آن علوم به عربی در مراکز شرقی بود. در واقع از سده چهارم هجری/دهم میلادی بود که بازار این علوم و از جمله نجوم در این سرزمین رونق یافت. به نظر می‌آید نخستین گام برجسته در این زمینه را ابوالقاسم مسلمه‌بن‌احمد مجریطی (۳۹۷هـ) برداشت. او به منظور سامان یافتن پژوهش های نجومی، مدرسه‌‌ای جهت آموزش و تحقیق مسائل نجومی بنا کرد. وی شرح مختصری راجع به جداول نجومی خوارزمی نوشت که در آن به تصحیح اشتباهات زیج وی پرداخت و با تغییراتی آن را برای نصف‌النهار قرطبه تنظیم کرد. مجریطی زیج بتانی را نیز خلاصه کرد و بر آن نام تعدیل الکواکب نهاد. [۳] او رساله‌ای درباب اسطرلاب تدوین کرد و کتابی نیز در مورد حساب معاملات نوشت. گفته شده نخستین بار مجریطی بود که رسایل اخوان الصفا را به جامعه اندلس معرفی کرد. پژوهش‌های او به دست شاگردش ابوالقاسم صبغ‌بن‌محمد‌بن‌سمح معروف به ابن‌سمح (د۴۲۶هـ) تداوم یافت. این ریاضی دان و منجم اسپانیایی نیز رسالاتی در زمینه‌های حساب معاملات، خواص اعداد، هندسه و اسطرلاب نگاشت[۴] که معروف به صفیحه الزرقالی (د ۴۸۰هـ) بود. او که بهترین راصد عصر خویش به شمار می‌رفت‌، بیشتر حیات خود را در شهر طلیطله- که در آن روزگار مرکز فرهنگی اسپانیا بود- سپری کرد. زرقالی اسطرلابی موسوم به صفیحه ‌الزرقالیه[Saphaea Arzachelis] ساخت که به زبان‌‌های لاتینی، کاستیلی، ایتالیایی و عربی ترجمه شد و بر دانش اروپایی نفوذ قابل توجهی داشت. او رساله‌ای هم با عنوان مقدمه‌ای در مثلثات تالیف کرد و در آن به شرح جدول‌های مثلثاتی پرداخت. همچنین جدولی نجومی موسوم به زیج طلیطله را نیز تحریر کرد که جرارد کرمونایی آن را به لاتینی ترجمه کرد. [۵] منجمان مسلمان اندلسی آثار متعددی در زمینه نجوم و ریاضیات تألیف کردند که هنوز برخی از آنها در کتابخانه‌های اسکوریال و ملی مادرید موجودند. آنان ابزارهای نجومی زیبا و دقیقی ساختند که اسطرلا‌ب‌های‌شان مدت‌ها مورد استفاده اروپاییان بود. همان‌گونه که بابلی‌ها از برج‌های معابد خویش اجرام آسمانی را رصد می‌کردند، مسلمانان نیز از مناره‌های مساجد به عنوان جایگاه‌هایی برای اهداف مشابه بهره می‌بردند. برای مثال آنان از مناره پیوسته به مسجد اشبیلیه یا همان برج جیرالدا اغلب اوقات به مشاهدات نجومی می‌پرداختند. در کار رصد اجرام آسمانی جابربن‌افلح اشبیلی (د ۵۴۵هـ) دقت عمل و توانایی خاصی داشت. و برای مدتی نظارت بر فعالیت‌های راصدان بر عهده او بود.[۶] وی حدود نه اثر نجومی تألیف کرد که در آغاز همه آنها به بحث درباره مثلثات کروی پرداخت؛ بدین‌سان این آثار علاوه بر نجوم در تاریخ مثلثات نیز از جایگاه خاصی برخوردارند. از این رو بود که در همان ایام (سده ششم هجری)جرارد کرمونایی آنها را به لاتینی برگرداند.[۷] گفته شده که منجمان اسلامی در قبال نظر بطلمیوس در باب افلاک و کیفیت حرکات آنها سرتعظیم فرود آوردند و از تحقیق جدید در صحت و سقم این نظر بازماندند؛ [۸] اما باید توجه داشت که دانشمندان اندلس همانند ابن‌باجه و جابربن افلح آغا‌زگر سنت اعتراض بر هیئت بطلمیوسی بودند. جابر در رساله اصلاح المجسطی یا کتاب فی‌الهیئه به نظریه کیهان‌شناسی بطلمیوس به شدت حمله کرد. سپس ابن‌طفیل (د ۵۸۱هـ) و شاگردش نورالدین بطروجی (د ۶۰۰هـ) گرایش ضد بطلمیوس جابربن افلح را تقویت کردند، به طوری که می‌توان از نظریه حرکت بطروجی به عنوان ارزنده‌ترین تلاش علمای اندلسی برای تصحیح آرای بطلمیوس یاد کرد، [۹] و این نظریه به طور غیرمستقیم دانشمندان اروپایی چون کوپرنیک، کپلر و گالیله را در مورد دگرگون ساختن سنت بطلمیوس یاری داد. برخی یادآور شده‌اند که اغلب دانشمندان مسلمان اندلسی از میان شاخه‌های مختلف ریاضی بیشتر به حساب، آن هم حساب معاملات و حساب فرائضی عنایت داشتند. از این رو بسیاری از کسانی که به ریاضی دان معروف بودند لقب فرائضی داشته‌اند.[۱۰] در عین حال تا دوره ‌سیطره مسیحیان بر اسپانیا دانش ریاضی در میان مسلمانان آن جا رواج داشت. برای مثال گفته شده پادشاه قشتاله، آلفونس دهم، یا به قول ابن‌خطیب طاغیه روم در سال ۶۶۷ هجری مدرسه یا دارالترجمه‌ای در شهر مرسیه تأسیس کرد که نظارت بر فعالیت‌های آن را بر عهده یک ریاضی دان مسلمان به نام ابوبکر محمد‌بن رقوطی نهاد. در آن جا جمعی از مسلمانان، مسیحیان و یهودیان مشغول تحقیق در نوشته‌های عربی و ترجمه آنها به لاتینی بودند. [۱۱] به نظر می‌آید که در اسپانیای اسلامی به ریاضی همراه با دانش نجوم پرداخته می‌شده و ریاضی محض به اندازه نجوم مطرح نبوده است. البته ریاضی دانان مسلمان از نیمه دوم سده سوم هجری/ نهم میلادی در ضمن پرداختن به نجوم به ریاضی نیز توجه داشتند؛ از جمله در همین ایام نوعی از اعداد را که حروف الغبار خوانده می‌شد به جامعه اسپانیا معرفی کردند. گرچه این اعداد در شکل اندکی با ارقام هندی تفاوت داشتند، ولی اروپاییان از طریق اسپانیای اسلامی بود که با ارقام هندی آشنا شدند. [۱۲] . گیاه‌شناسی مسلمانان اسپانیا به مطالعه علوم طبیعی به ویژه گیاه‌شناسی از خود علاقه وافری نشان می دادند. برخی از حکمرانان اندلس همانند عبدالرحمن دوم و عبدالرحمن سوم گاه عده‌ای را به شرق اسلامی می‌فرستادند تا انواع گیاهان را شناسایی کنند وگیاهان سودمند را به اسپانیا بیاورند. گیاه‌شناسان مسلمان گیاهان را هم به لحاظ ارزش دارویی و هم از نظر کشاورزی مورد توجه قرار می‌دادند. اغلب آنان از نیمه سده پنجم هجری/ یازدهم میلادی به بعد در اسپانیا و در شهرهای طلیطله،[toledo] اشبیلیه[seville] و غرناطه[Granada] خودنمایی کردند. در میان گیاه‌‌شناسان معروف اندلسی نام‌های ابن بصّال، ابن‌وافد، ابن‌حجاج، الغرناطی و ابوالخیر اشبیلی به چشم می‌خورد که همه آنان تقریباً هم عصر بودند. ابوعبدالله‌ محمد‌بن ‌ابراهیم‌بن بصال در طلیطله در زمان حکومت مأمون، از امرای بنو ذوالنون، که در این شهر و حوالی آن حکم می‌راند، زندگی می‌کرد. او در باغی که مأمون در دره تاجه ایجاد کرده بود به عنوان گیاه‌شناس مشغول فعالیت پژوهشی و آموزشی در مورد گیاهان بود. حاصل کار ابن‌بصّال در زمینه کشاورزی تدوین اثری برجسته با نام القصد و البیان بود که آن را به مأمون، حاکم‌ طلیطله، اهدا کرد. این اثر با ترجمه اسپانیایی آن با همت خوزه ماریا و الیکروسا و محمد عظیمان در سال ۱۹۵۵ در تطوان منتشر شد. یکی دیگر از گیاه‌شناسانی که در این ایام در طلیطله می‌زیست و همچون ابن‌بصّال در دستگاه مأمون خدمت می‌کرد ابومطرف عبدالرحمان معروف به ابن‌وافر (د ۴۶۷هـ) بود. از دیگر گیاه‌شناسان بزرگ اندلسی ابوعبدالله محمد‌بن مالک (د ۴۸۰هـ)،از شاگردان ابن‌بصّال است. او در دربار عبدالله‌بن بلکین‌بن بادیس، فرمانروای غرناطه، اشتغال داشت. از وی اثر بزرگی با عنوان زهارالبستان و نزهه‌الاذهان بر جای مانده که مشتمل بر دوازده بخش و ۳۶۰ فصل بوده و نسخه اصلی آن در کتابخانه‌های رباط، تطوان و غرناطه موجود است. [۱۳] به نظرمی‌آید شهر اشبیلیه در زمینه پژوهش های کشاورزی از جایگاه برجسته‌ای برخودار بود؛ چنان که گیاه‌شناسانی همانند ابو عمر احمد مشهود به ابن‌حجاج‌ و ابوالخیر¬اشبیلی در این شهر در سده پنجم هجری به تحقیقات کشاورزی مشغول بودند؛ حاصل کار ابوالخیر تدوین کتابی با نام الفلاحه بود که در سال ۱۹۳۹ در شهر فاس منتشر شد. ابن‌حجاج نیز بر اساس ضابع یونانی و عربی در زمینه کشاورزی به تألیف اثری با عنوان¬المقنع پرداخت. شاید بزرگترین گیاه‌شناس مسلمان اسپانیایی که نامش در اشبیلیه در اواخر سده ششم هجری در رشته کشاورزی بلند آوازه شد، ابوزکریا یحیی‌بن عوّام معروف به ابن‌عوام باشد. وی نویسنده مهم ترین دائره‌‌‌المعارف کشاورزی مشهور به کتاب الفلاحه است. اصل عربی این ‌اثر، که مشتمل بر ۳۵ باب بوده به همراه ترجمه آن به زبان اسپانیایی توسط خوزه آنتونیوبنکاری[Jose Antonio Banqueri] در۱۸۰۲ در مادرید انتشار یافت. [۱۴] بانکوری که در سده هجدهم میلادی به تصحیح کتاب الفلاحه پرداخته بود در مقدمه آن خاطرنشان می‌کند: شیوه کشاورزی که ابن‌عوام از آنها سخن به میان آورده، هنوز چنان جدید به نظر می‌رسد که می‌توان از این فنون در جهت توسعه کشاورزی اسپانیا استفاده کرد. [۱۵] مسلمانان اندلسی آثار ارزشمندی در مورد گیاهان تألیف کردند که در تعدادی از آنها همچون کتاب ابن‌عوّام جنبه کشاورزی گیاهان را مورد بحث قرار دادند، و در برخی دیگر بیشتر از حیث خواص دارویی آنها را بررسی کردند که در این زمینه شاید ضیاء‌‌الدین عبدالله‌بن‌احمد معروف به ابن‌بیطار (د ۶۴۵هـ) برجسته‌ترین گیاه‌شناس اسپانیای اسلامی ‌باشد. او که اهل مالقه بود به منظور شناسایی و دست‌یابی به گیاهان دارویی در مناطق کوهستانی و دشت‌های اسپانیا و شمال افریقا به جست¬ُوجو پرداخت و سرانجام به قاهره رفت وبه خدمت الملک الکامل، حکمران ایوبی (۶۱۴- ۶۳۶هـ) درآمد. ابن‌بیطار راجع به ویژگی‌های غذایی و دارویی گیاهان فرهنگنامه الفبایی مهمی با نام کتاب الجامع لمفردات الاغذیه و الادویه تألیف کرد. علاوه بر آن اثر دیگری نیز با عنوان المغنی فی‌الادویه المفرده نوشت که در آن فقط گیاهان دارویی و چگونگی درمان بیماری‌ها به وسیله آنهارا مورد بررسی قرار داده است. [۱۶] باید افزود حکمرانان مسلمان اسپانیا باغ‌هایی ایجاد می‌کردند که در آنها داروسازان به پرورش گیاهان دارویی می‌پرداختند. [۱۷] . دانش پزشکی طب اسلامی و ملحقات آن همچون داروسازی و جراحی ، از پیام های بهداشتی اسلام تا نحوه خوردن و آشامیدن مدد گرفته و نیز از زمینه های پزشکی یونانی، اسکندرانی، هندی و ایرانی بهره برده است؛ در نتیجه گرچه مبادی آن برگرفته از میراث پزشکی تمدن‌های باستانی بوده، ولی ارتباط نزدیکی نیز با آموزه های دینی درباره سلامتی داشته است. همین تأثیر تعالیم اسلامی موجب شد تا دانشمندان اندلس در زمینه توسعه علم پزشکی گام های بزرگی بردارند تا جایی که در برخی از شاخه‌های پزشکی از شرق اسلامی نیز پیشی گرفتند. در شریعت اسلامی بر حرمت تشریح و کالبد شکافی تأکید شده است. زیرا این عمل نوعی تجاوز به حیثیت شریف‌ترین آفریده خداوند به شمار می‌رفت. از این رو کالبد شکافی چندانی در جهان اسلام صورت نمی‌گرفت. و در این زمینه اطبای مسلمان غالباً به تشریح و علم وظایف الاعضای جالینوسی متکی بودند. [۱۸] در عین حال، پزشکان اندلسی در مورد تشریح نیز کوشا بودند. آنان این عمل را بر روی میمون‌هایی که بدین منظور از آفریقا آورده می‌شدند انجام می‌دادند و از این رهگذر در مورد آسیب‌شناسی و درما‌ن‌شناسی به پیشرفت‌های قابل توجهی دست یافتند و بسیاری از اشتباهات پزشکان یونانی از قبیل هیپوکراتس [Hippocrates] و جالینوس [Galen] را تصحیح کردند. [۱۹] از قراین بر می‌آید که نخستین فعالیت‌های پزشکی در اسپانیای اسلامی با همکاری اطبای شرق صورت می‌گرفت. در زمان فرمانروایی عبدالرحمن دوم (۲۰۶ ـ ۲۳۸هـ) پزشکان که در عراق تربیت شده بودند مدرسه پزشکی را در قرطبه گشودند و بررسی و مطالعه آثار جالینوس و دیگر محققان یونانی را آغاز کردند. در دوره حکومت محمد اول (۲۳۸-۲۷۳هـ) یکی از اطبای بزرگ شرق، به نام یونس حرانی، در اسپانیا سکونت گزید و به تعلیمات پزشکی رونق بخشید. عریب‌بن‌سعد، کاتب‌عبدالرحمن ‌سوم، که در طب نیز مهارت داشت در سده چهارم هجری به تألیف اثری با عنوان چگونگی پیدایش جنین پرداخت. وی در این کتاب که نسخه خطی آن در کتابخانه اسکوریال موجود است، به بحث در مورد مراحل رشد جنین پرداخته است.[۲۰] از دیگر اطبای این سده باید از ابوداود سلیمان ‌بن‌حسن معروف به ابن‌جلجل، پزشک دستگاه هشام دوم، خلیفه اموی اندلس(۳۶۶-۳۹۹هـ) نام برد؛ کسی که قدیمی‌ترین اثر در باب تاریخ پزشکی را براساس شرقی و یونانی به زبان عربی با عنوان طبقات الاطباء و الحکماء تألیف کرد. همو اثر دیگری نیز با عنوان تفسیر اسماء الادویه المفرده نوشت که در اصل کتاب دیوسکوریدس* را به عربی برگردانده بود؛ کتابی که امپراتور بیزانس، کنتسانتین هفتم،[Constantine VII] به عبد‌الرحمن سوم، خلیفه اموی اندلس، اهدا کرده بود.[۲۱] پزشک معروف دیگری که او نیز در دربار هشام دوم، به طبابت اشتغال داشت، ابوالقاسم خلف‌بن‌عباس‌الزهراوی (د ۴۰۳هـ) بود؛ وی یک دائره‌المعارف پزشکی با نام ‌التصریف لمن‌عجز‌عن‌ التألیف در سی فصل تألیف کرد. سه فصل از این اثر، که الزهراوی به بیان شیوه‌های جراحی پرداخته، از مهم ترین بخش‌های این کتابند. اثر الزهراوی را نخستین بار جرارد کرمونایی در سده ششم هجری/ دوازده میلادی به لاتینی برگرداند. از آن جا که این کتاب در سده‌های میانه در زمینه جراحی متن درسی بود، بارها با عناوین مختلف به زبان‌های اروپایی ترجمه شد و تا مدت‌ها جراحان اروپایی بر اساس روش‌ها و راهنمایی‌های این اثر به جراحی می‌پرداختند. [۲۲] در سده‌های پنجم و ششم هجری در پزشکی اسپانیای اسلامی خاندان ابن‌زهر برجسته شدند. ممتازترین پزشک از این خاندان ابومروان عبدالملک‌بن زهر (د ۵۵۸هـ) بود که ابن‌رشد، فیلسوف معروف ‌اندلسی، پزشکی را نزد وی آموخت. گفته شده او نخسین طبیب مسلمان بود که به تشریح سرطان معده پرداخت، و اثری هم بر اساس مشاهدات و تجربیات شخصی خود با نام کتاب التیسیر فی‌المداواه و التدبیر تألیف کرد که به چندین زبان اروپایی ترجمه شد. ابتدا شخصی به نام پاراویسیوس[Paravicius] این اثر را در سال ۱۲۸۰ میلادی با عنوان "theisir" به لاتینی برگرداند. او این ترجمه را با همکاری یک یهودی ونیزی انجام داد و بعدها نیز در ونیز به چاپ رسید.[۲۳] به نظر می‌آید توجه به نوع خوراک و پرهیز از خوردن هر چیزی در پزشکی اسلامی اهمیت ویژه‌‌ای داشته و پزشکان مسلمان تأثیر پرهیز را نیرومند‌تر از اثر دارو در حفظ تندرستی می‌دانسته‌اند؛ از ین رو بود که ابومروان بن‌زهر اثری نیز در مورد پرهیز با عنوان کتاب الاغذیه نوشت.[۲۴] در تمدن اسلامی از پزشک غالباً با نام حکیم یاد می‌شده که حکیم هم فیلسوف بود و هم طبیب. با توجه به این مسئله بود که ابن‌رشد علاوه بر فلسفه در پزشکی نیز استاد بود. ابن رشد در رشته طب حدود شانزده رساله نوشت. یکی از آنها کلیات فی‌الطب نام دارد که در آن به قواعد کلی پزشکی پرداخته است. این اثر در سال ۱۲۵۵ میلادی با عنوان colliget به لاتین ترجمه و بارها در اروپا چاپ شد. [۲۵] او این کتاب را به هفت بخش تقسیم کرده و هر کدام را توضیح داده است : ۱- اعضا بدن ۲- تعریف تندرستی و انواع آن ۳- نشانه‌های تندرستی و بیماری ۴- انواع بیماری‌ها و علایم آنها ۵- غذاها و داروها، ۶- چگونگی حفظ سلامتی ۷- روش‌های از بین بردن بیماری‌ها.[۲۶] در اسپانیای اسلامی یهودیان دانش پزشکی را نزد اطبای مسلمان می‌آموختند و با اجازه و گواهی آنان می‌توانستند به حرفه پزشکی بپردازند. در اندلس داروها توسط بیمارستان‌ها و مدارس پزشکی در دسترس مردم قرار می‌گرفت. در هر شهری حداقل یک بیمارستان وجود داشت که پزشکان آن مکلف بودند به افراد بی‌بضاعت خدمات رایگان ارائه دهند. گفته شده که در عصر خلافت شهر قرطبه، مرکز مسلمانان، حدود چهل بیمارستان داشته است. [۲۷] مسلمانان در دوره اخیر حکومت خود در اسپانیا یعنی حکومت خاندان بنی‌نصر، که قلمروشان به غرناطه و اطراف آن محدود می‌شد نیز از آموزش پزشکی غافل نبودند. در این دوره ابوعبدالله‌محمد‌بن عبدالله معروف به ابن‌خطیب (د۷۷۵هـ) علاوه بر این که مورخ مشهوری بود، در غرناطه در زمینه پزشکی نیز شهرت داشت. او در باب طاعون، بیماری که در سده هشتم هجری در بین مسلمانان اسپانیا گسترش یافته بود، رساله‌ای نوشت و با تعبیر مرگ سیاه به توصیف آن پرداخت. وی بر خلاف عقیده عمومی این بیماری را ناشی از تقدیر الهی ندانست و چنین نپنداشت که آن مجازات خداوند در مورد بندگان خطاکار است؛ بلکه با صراحت بیان کرد آنچه موجب گسترش این بیماری شده خصوصیت فراگیری و اپیدمیکی آن است نه تقدیر الهی. قبل از او درعلوم پزشکی از ویژگی سرایت کنندگی طاعون حتی در میان یونانی‌ها سخنی به میان نیامده بود. معاصر ابن‌خطیب پزشک مسلمان دیگری در اسپانیا به نام ابن‌خاتمه (د۷۷۰هـ) نیز در اثری که در مورد طاعون تألیف کرد به تشریح علایم این بیماری و چگونگی درمان آن پرداخت .دیری نپایید که این نوشته‌ها در میان اروپاییان به عنوان منابعی برای شناخت بیماری طاعون مطرح شدند. [۲۸] شایان ذکر است که سنت‌های پزشکی مسلمانان به وسیله ترجمه‌هایی که از آثار آنان به لاتینی به خصوص در سده دوازده میلادی و غالباً در شهر طلیطله انجام شدند، به سایر مناطق اروپا انتقال یافت و کسانی همچون قسطنطین آفریقایی، جرارد کرمونایی و فرج‌بن‌سالم، پزشک یهودی، نقش عمده‌ای در برگرداندن آثار پزشکی عربی به لاتیتی داشتند. کاربرد بسیاری از اصطلاحات پزشکی عربی در زبان‌های اروپایی، حاکی از آن است که طب اسلامی در سطح وسیعی بر پزشکی اروپا تأثیر نهاده است.[۲۹] ............................................................................................................................ پی‌نوشت: * استادیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی دانشگاه فردوسی مشهد ۱]. Imamuddin , S.m, Muslim spain 711-1492 A sociological study (leiden, 1981). P. 188. ۲]. Dozy, Reinhart, Spanish Islam, tr. By F.G. stokes (London, 1988), P. 455. ۳] . آنخل جنثالث بالنسیا، تاریخ الفکر الاندلسی، ترجمه حسین مؤنس (قاهره، نشر ۱۹۵۵) ص ۴۴۸؛ احمد آرام، علم در اسلام (تهران، انتشارات سروش، ۱۳۶۶ ش) ص ۱۱۰٫ ۴] . جورج سارتون، مقدمه بر تاریخ علم، ترجمه غلامحسین صدری افشاری (تهران،دفتر ترویج علم وابسته به وزارت علوم و آموزش عالی، ۱۳۵۷) ج ۱، ص ۷۷۱-۷۷۲ و ۸۲۱-۸۸۲ . ۵] . همان، ص ۸۷۱؛ کراچکوفکسی، ایگناتی یولیانوویچ، تاریخ نوشته‌های جغرافیایی در جهان اسلامی، ترجمه ابوالقاسم پاینده (تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۹) ص ۸۹ . ۶] . Imamuddin, P. 161. ۷] . نجیب‌عبدالرحمن، حکمت، دراسات فی‌تاریخ العلوم عندالعرب (بی جا،جامعه الموصل، ۱۹۷۶ م) ص ۲۲۵٫ ۸] . ذبیح‌الله صفا، تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی تا اواسط قرن پنجم (تهران،انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۱) ص ۱۲۲-۱۲۳٫ ۹] - Hitti , Philip K. History of the Arabs from the earliest times to the present (MACMILIAN, 1970), p. 572. ۱۰] . صاعد اندلسی، التعریف بطبقات الامم، تصحیح غلامرضا جمشید نژاد اول (تهران، انتشارات هجرت، ۱۳۷۶) ص ۲۴۴-۲۴۵٫ ۱۱] . ابن‌خطیب، الاحاطه فی‌اخبار غرناطه، تحقیق محمد‌عبدالله‌ عنان (قاهره،نشر ۱۴۲۱ق/ ۲۰۰۱م) ج ۳، ص ص ۶۷-۶۸٫ ۱۲] . Imamuddin, , op.cit P. 164. ۱۳] . Ibid, PP. 165-166. ۱۴] . Ibid, P. 166; the Encyclopaedia of Islam (EI2), vol , II, P. 902. ۱۵] .Monroe, James T. Islam and the arabs in Spanish scholarship (leiden, 1970). P. 35. ۱۶] - آنخل جنثالث بالنسیا، پیشین، ص ۳۷۹؛ قس : HHitt .op.cit , pp. 293-294. ۱۷] . Imamuddin, ,op.cit P. 166. ۱۸] . احمد آرام، پیشین، ص ۱۷۲٫ ۱۹] . Imamuddin , P. 167. ۲۰] . آنخل جنثالث بالنسیا، پیشین، ص ۴۶۵ ؛ قس : IImamuddin, op.cit , P. 167 ۲۱] . زندگینامه علمی دانشوران، زیرنظر احمد بیرشک (تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۷) ج ۱، ص ۳۷۱-۳۷۲٫ ۲۲] . Hitti, PP. 576-577. ۲۳] . Imamuddin ,op.cit PP. 168-169. ۲۴] . احمد آرام، پیشین، ص ۱۷۵٫ ۲۵] . Imamuddin, op.cit P. 169. ۲۶] . آنخل جنثالث بالنسیا، پیشین، ص ۴۷۱٫ ۲۷] . Imamuddin, op.cit P. 170. ۲۸] . the legacy of Islam , ed. By sir Thomas Arnold and ALFRED Guillaume (London, 1968), PP. 340-341. ۲۹] . Hitti, op.cit , PP. 578-579. ................................................................................................................... منابع -آرام، احمد ، علم در اسلام ( تهران، انتشارات سروش، ۱۳۶۶). ابن خطیب،ابوعبدالله محمدبن عبدالله، الاحاطه فی‌اخبار غرناطه، تحقیق محمد‌عبدالله عنان (قاهره،نشر ۱۴۲۱ق/۲۰۰۱ م). جنثالث بالنسیا، آنخل، تاریخ‌الفکر الاندلسی، ترجمه حسین مؤنس (قاهره،نشر ۱۹۵۵). حکمت، نجیب عبدالرحمن، دراسات فی تاریخ العلوم عندالعرب (عراق، جامعه¬الموصل، ۱۹۷۶م). زندگینامه علمی دانشوران، زیرنظر احمد بیرشک (تهران انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۷ ش). سارتون، جورج، مقدمه بر تاریخ علم، ترجمه غلام‌حسین صدری افشار (تهران،دفتر ترویج علم وابسته به وزارت علوم و آموزش عالی، ۱۳۵۷). صاعد‌ اندلسی، قاضی‌ صاعد‌بن‌احمد، التعریف بطبقات الامم، تصحیح غلامرضا جمشید‌نژاد اول (تهران، انتشارات هجرت، ۱۳۷۶ ). صفا، ذبیح‌الله، تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی تا اواسط قرن پنجم (انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۱ ). کراچکوفسکی، ایگناتی یولیانوویچ، تاریخ نوشته‌های جغرافیایی در جهان اسلامی، ترجمه ابوالقاسم پاینده (تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۹). Dozy, Reinhart, Spanish Islam, tr. By F.G. stokes, London, 1988. TThe Encyclopaedia of Islam, New edition, leiden, 1956 – ۲۰۰۰٫ Hitti, Philip. K. History of the Arabs from the earliest times to the present, Macmilian, 1970. Imamuddin, S. M. Muslim spain 711-1492 A socioloyical study, leiden, 1981. sir Thomas Arnold and Alfred Guillaume, The legacy of Islam, ed. By London, 1968. Monroe, James T. Islam and the Arabs in Spanish scholarship, leiden, 1970. ................................................................................................................ منبع : مجله تاریخ اسلام - شماره ۳۰

آمریکا، معلم اصلاحات ارضی

بسم الله الرحمن الرحیم  آمریکا، معلم اصلاحات ارضی . وحید بهرامی . پس از قیام ۱۵ خرداد، پرزیدنت کندی طی یک نامه تبلیغاتی، ضمن اظهار تاثر از قیام مردم، خطاب به شاه نوشت: «به تدریج که مردم به اهمیت اقداماتی که شما به منظور گسترش عدالت اجتماعی و ایجاد فرصتهای مساوی برای کلیه ایرانیان آغاز کرده‌اید پی ببرند، این گونه تظاهرات ناپدید خواهد شد.» . اشاره :  برای شناخت ریشه تحولات تاریخی کشور، باید تمامی زوایای علل حوادث اجتماعی در ارتباط با یک تحول سیاسی بررسی شود. یکی از این حوادث مهم در تاریخ کشور، اصلاحات ارضی می‌باشد که همانند هر پدیده سیاسی و اجتماعی دیگر نمی‌توان آن را تنها تک علیتی مطالعه کرد، بلکه اگر قرار باشد شرایط تحقق اصلاحات ارضی در ایران به صورت واقع‌بینانه و علمی بررسی شود، باید به تمام جوانب و علل سیاسی داخلی و بین‌المللی مسئله توجه کافی مبذول گردد.  ازآنجاکه به جوانب سیاست داخلی اصلاحات ارضی در ایران زیاد پرداخته شده است،ما در این نوشتار قصد داریم به بررسی عوامل و علل خارجی و به صورت موردی نقش امریکا و مواضع آن در قبال طرح اصلاحات ارضی بپردازیم. . کلید واژه ها: انقلاب سفید،اصلاحات ارضی،آمریکا،علی امینی،دوایت دیوید آیزنهاور،جان. اف. کندی . ۱٫ علل خارجی اصلاحات ارضی در ایران یکی از عوامل مهمی که ضرورت طرح و اجرای اصلاحات ارضی را به وجود آورده بود، بی تردید عوامل خارجی بود که به صورت مستقیم و غیرمستقیم طرح می‌شدند و در مجموع در تدوین و اجرای آن در سال ۱۳۴۰ نقش تعیین کننده‌ای داشتند. در این ارتباط باید اذعان کرد کشورهای غربی، به ویژه ایالات متحده امریکا، با توجه به تجربه تلخ حوادث جنوب شرق آسیا، امریکای لاتین و نقش دهقانان در جنگهای رهایی بخش دهه ۱۳۳۰ از جمله جنگهای ویتنام، چین، الجزایر و کوبا که مسئله زمین و دهقان اهرم اصلی آنها بود، بدین نتیجه رسیده بودند که با اجرای اصلاحات از بالا می‌توان از رشد جنبشهای خارجی و ضد استبدادی جلوگیری کرد. بدین ترتیب به تصور امریکا، اصلاحات ارضی ساختار کهنه کشاورزی و روابط اجتماعی سنتی در روستاهای ایران (به عنوان همسایه شوروی) را بهبود می‌دهد و از نفوذ ایدئولوژیک و سیاسی کمونیست و در نهایت احتمال بروز یک انقلاب سیاسی جلوگیری می‌کند؛ همچنین علاوه بر این مورد، متحدان غربی محمدرضاشاه، به خصوص ایالات متحده، نگران مازاد سرمایه و انباشت کالاهای مصرفی حاصل از تولید انبوه در جوامع سرمایه‌داری بودند و همین امر لزوم دستیابی به بازار مصرف کشورهای پرجمعیت جهان سوم را لازم می‌کرد؛ به طوری که کالاهای غربی در بازار اقمار نظام سرمایه‌داری خریداری شود. کشورهای جهان سوم، از جمله کشور ایران، با نظام کشاورزی ارباب ـ رعیتی بسته و جمعیت زیاد، بهترین محیط برای صدور کالا بودند، ولی نخستین شرط لازم برای تحقق این هدف سوق دادن تدریجی نظام ارباب ـ رعیتی به نظام سرمایه‌داری بود.۱ ۲٫ مواضع امریکا قبل از اجرای اصلاحات ارضی مواضع امریکاییها در قبال اصلاحات ارضی به مدتها قبل از اجرای رسمی و عملی این پروژه در ایران برمی‌گردد؛ به طوری که تدوین مفاد و تحمیل این اصلاحات به رژیم پهلوی، در دوران ریاست جمهوریهای مختلف، هم جمهوری خواه و هم دموکرات دنبال می‌شد؛ برای مثال هنگامی که آیزنهاور جمهوری‌خواه با سیاست جهانی مهار کمونیست در ژانویه‌ ۱۹۵۳ (دی ۱۳۳۱) رئیس جمهور امریکا شد، قصد داشت با تز نگرش نوین، هزینه‌های نظامی امریکا را از طریق تقویت کشورهای طرفدار غرب پیرامون شوروی کاهش دهد. بدین منظور دولت جمهوری‌خواه امریکا، در زمانی که علی امینی به عنوان سفیر کبیر ایران در واشنگتن اقامت داشت (۱۳۳۴ ـ ۱۳۳۷)، طرحی را برای دگرگونی ساختار روستایی ایران تهیه کرد و برای اجرا در اختیار ایران قرار داد، ولی اجرای آن تا اواخر دهه ۱۳۳۰، یعنی زمان ریاست جمهوری کندی دموکرات، طول کشید؛ یعنی زمانی که بحران سیاسی و اقتصادی داخلی و شرایط بین‌المللی در سالهای آخر دهه ۱۳۳۰ به تدریج زمینه‌های طغیان و عصیان مردم را علیه حکومت پهلوی فراهم کرده بود؛ به نحوی که حکومت امریکا از بروز جنبشی ضدحکومتی و انقلابی در ایران همانند سالهای ۱۳۲۸ ـ ۱۳۳۲ به شدت نگران شده بود. در این زمان بود که ابزارهایی سیاسی و مالی در اختیار محمدرضا شاه قرار گرفت و تلاش شد با انجام دادن پاره‌ای اصلاحات و اجابت خواسته‌های اجتماعی و سیاسی با استفاده از این ابزارها، به‌گونه‌ای که منافع نخبگان حاکم به خطر نیفتد، شرایط انقلابی به وجود آمده کنترل شود.۲ این امر به گونه‌ای بود که آریمن مایر ــ سفیر امریکا در ایران طی سالهای ۱۹۶۵ تا ۱۹۶۹ ــ می‌گوید: «دولت کندی سخت نگران اوضاع ایران بود و لزوم اقدامات فوری را تاکید می‌کرد. ترس اضمحلال ایران در میان بود. گروهی می‌گفتند ایران با سابقه تاریخی حدود ۲۵۰۰ ساله‌اش باید پایدار بماند».۳ . در مرداد ۱۳۴۰، معاون وزارت خارجه امریکا به تهران آمد و مذاکرات همه جانبه‌ای با شاه و امینی انجام داد و سرانجام زمینه برای اصلاحات ارضی که از قبل توسط امریکا تدوین شده بود فراهم شد و شاه چون قدرت خود را متزلزل می‌دید، اصلاحات ارضی امریکایی را تحت عنوان انقلاب سفید به اجرا گذاشت و امریکا نیز قرار شد ۳۵ میلیون دلار کمک مالی خود را به صورت اقساط بپردازد. . ۳٫ مواضع امریکا همزمان با اجرای اصلاحات ارضی همان طور که گفته شد، از زمان انتخاب جان اف کندی به ریاست جمهوری امریکا، فشار بر ایران در جهت اجرای اصلاحات ارضی مضاعف شده بود. بدین منظور در آن دوران، کندی نماینده ویژه خود آورل هریمن را به تهران فرستاد تا به شاه بگوید که اصلاحات اجتماعی در ایران ضروری است و در انجام آن نباید تاخیر شود. این در واقع همان طرح «اتحاد برای پیشرفت» کندی برای جلوگیری از قیامهای مردمی در جهان سوم بر ضد امریکا بود که در ایران به صورت اصلاحات ارضی و «انقلاب سفید» به مرحله اجرا گذاشته شد. سرانجام در مرداد ۱۳۴۰، چستر بولز، معاون وزارت خارجه امریکا، به تهران آمد و مذاکرات همه جانبه‌ای با شاه و امینی انجام داد و بدین ترتیب زمینه برای اصلاحات ارضی که از قبل توسط امریکا تدوین شده بود فراهم شد و شاه چون قدرت خود را متزلزل می‌دید، اصلاحات ارضی امریکایی را تحت عنوان انقلاب سفید به اجرا گذاشت و امریکا نیز قرار شد ۳۵ میلیون دلار کمک مالی خود را به صورت اقساط بپردازد.۴ در پی آغاز «اصلاحات ارضی» در ایران، خبرگزاریها و رسانه‌های امریکایی، یک صدا به همراهی، تشویق و حمایت از این طرح برخاستند و آن را مایه دگرگونی شگرفی در ساختار اقتصادی و سیاسی ایران به شمار آوردند و چنین بیان کردند: «امریکا اعتماد واثق دارد که شاهنشاه ایران با علاقه‌ای باطنی برای ایجاد یک رفرم عمیق در کشور خود کوشش شجاعانه‌ای به عمل می‌آورند تا از بروز یک انقلاب از پایین جلوگیری کنند».۵ در ادامه، همزمان با اجرای برنامه اصلاحات، سازمان سیا در اردیبهشت ۱۳۴۲، یعنی قبل از قیام پانزده خرداد، با توجه به انجام اصلاحات، در یک پیش بینی شتابان بیان کرد: «شانس شاه برای باقی ماندن در مسند قدرت برای چند سال آینده نسبتا خوب است».۶ متعاقب آن، معاون وقت وزارت خارجه امریکا خطاب به کنگره امریکا اعلام کرد: «ایران با تشویق و کمکهای امریکا شروع به اجرای برنامه شجاعانه‌ای که عبارت از تثبیت اوضاع سیاسی می‌باشد نموده که دورنمای امیدبخشی برای تخفیف و رفع مشکلات داخلی آن دارد».۷ ۴٫ مواضع امریکا بعد از اجرای اصلاحات ارضی دو سال پس از اجرای برنامه اصلاحات ارضی و روند افزایش نارضایتی مردم از این برنامه و در کنار آن سخنرانیهای افشاگرایانه امام خمینی(ره) در ارتباط با نیت باطنی این طرح استکباری شاهد دستگیری ایشان و قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ هستیم. پس از این رخداد، ایالات متحده در قبال این طرح در ایران یک موضع دوگانه گرفت: از یک طرف به حمایت رسانه‌ای و ظاهری از شاه دست زد و اجرای انقلاب سفید و سرکوب قیام پانزدهم خرداد را مورد حمایت قرار داد و اعلام نمود: «شخص شاه حافظ منافع امریکا به حساب می‌آمد؛ یک مرد نیک که مدافع سنگر امریکا در منطقه‌ خلیج فارس است»۸ یا در ادامه پس از قیام ۱۵ خرداد، پرزیدنت کندی طی یک نامه تبلیغاتی، ضمن اظهار تاثر از قیام مردم، خطاب به شاه نوشت: «به تدریج که مردم به اهمیت اقداماتی که شما به منظور گسترش عدالت اجتماعی و ایجاد فرصتهای مساوی برای کلیه ایرانیان آغاز کرده‌اید پی ببرند، این گونه تظاهرات ناپدید خواهد شد.»۹ اما از طرف دیگر در کنار این حمایتها، همزمان کنگره امریکا برای پی بردن به علت اصلی این شکست، با تحت فشار قرار دادن ایران شروع به تحقیق درباره فساد دستگاه اداری و سوء استفاده سیاستمداران ایرانی از کمکهای مالی امریکا کرد. برای مثال یکی از نمایندگان گنگره، علت بیزاری فزاینده مردم ایران از امریکاییها را روش استفاده از کمکهای داده شده توسط مسئولین ایرانی‌ عنوان می‌کند. او می‌گوید: «تجزیه و تحلیل صرفا میزان کمکهای امریکا به ایران کافی نیست، بلکه مناسب آن است که مسئولین ایرانی که از این کمکها سوء استفاده کرده‌اند شناخته شوند» یا گزارش دیگری که از طریق محققان امریکایی در اختیار وزارت امورخارجه امریکا قرار گرفته بدین صورت است: «عقیده اکثر مردم ایران این است که پولهای داده شده، اسرافی بیش نبوده، چون هیچ گونه کمکی در جهت بهبود وضعیت معیشتی مردم انجام نگرفته است.»۱۰ فرجام در مجموع می‌توان گفت اصلاحات ارضی با تحمیل ایالات متحده در ایران اجرا شد و برخلاف ادعای مقامات امریکایی، هدف اصلی از اجرای آن در کشور ما نه بالا بردن سطح رفاه مردم، بلکه تقویت سرمایه‌داری وابسته به آمریکا در برابر کمونیستها و همچنین فراهم کردن بازار و بستری برای فروش کالاهای مصرفی امریکا در ایران بود. ................................................................................................................................. منبع http://www.iichs.ir/s/4629 ۱٫ علیرضا ازغندی، تاریخ تحولات سیاسی و اجتماعی ایران، نشر سمت، ۱۳۸۲، صص ۱۷۷- ۱۷۸٫ ۲٫ همان، صص ۱۷۱- ۱۷۹٫ ۳٫ غلامرضا نجاتی، تاریخ بیست و پنج ساله، ج ۱، تهران، انتشارات رسا، ۱۳۷۱، ص ۱۷۴٫ ۴٫ عبدالرضا هوشنگ مهدوی، سیاست خارجی ایران در دوران پهلوی، چاپ هفتم، نشر پیکان، ۱۳۸۶، صص ۲۷۶-۲۷۷٫ ۵٫ سیدحمید روحانی، «رفرم ارضی در ایران، نگاهی به جریان اصلاحات ارضی شاه»، فصلنامه مطالعات تاریخی، ۱۳۹۲، صص ۲۰-۲۱٫ ۶٫ گازایو روسکی، سیاست خارجی امریکا و شاه، ترجمه فریدون فاطمی، نشر مرکز، ۱۳۷۱، ص ۲۲۴٫ ۷٫ حمید روحانی، بررسی و تحلیل از نهضت امام خمینی(ره)، انتشارات راه امام، ۱۳۶۰، ص ۱۱۶٫ ۸٫ گازایو روسکی، همان، ص ۲۱۷٫ ۹٫ عبدالرضا هوشنگ مهدوی، همان، صص ۳۰۶-۳۰۷٫ ۱۰٫ جیمز بیل، شیر و عقاب، ترجمه فروزنده برلیان، نشر فاخته، ۱۳۷۱، صص ۱۷۶-۱۷۸٫ ................................................................................................................................. منبع : موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران

چرا «کندی» از اصلاحات ارضی حمایت کرد؟

بسم الله الرحمن الرحیم چرا «کندی» از اصلاحات ارضی حمایت کرد؟   سیدمرتضی حسینی   اشاره: «کندی» از مشاوره استادان بخشهای مختلف دانشگاه «هاروارد» برای تدوین سیاستهای اجتماعی و اقتصادی در حوزه‌های مختلف برخوردار بود و متقابلاً از آنان حمایت مالی می‌کرد. شعاری که دولت آمریکا تحت تاثیر این گروه برای سیاستهای خود برگزید «تحمل رنج مبارزه طولانی علیه جباریت، فقر، بیماری و جنگ» بود که رویکردی منطبق بر رویکردهای توسعه رایج در محافل دانشگاهی آمریکا در آن زمان داشت... در بین اصول شش‌گانه انقلاب سفید که در دهه۱۳۴۰ محور برنامه های توسعه محور محمّدرضا شاه بود، «اصلاحات ارضی» جایگاه مهمی دارد. این برنامه که مورد تجویز و حمایت دولت آمریکا بود، با کشاورزی و منابع وابسته به آن به عنوان اصلی‌ترین عامل تولید در اقتصاد ایران مرتبط بوده و زندگی بخش وسیعی از کشاورزان را دستخوش تغییرات عمده می کرد. اما چه عواملی باعث شد در آن برهه زمانی، از میان نسخه‌های گوناگون توسعه اقتصادی، تغییر در ساختار و شیوه‌های تولید بخش کشاورزی برای شاه و ایالات متحده به عنوان حامی سیاسی و شریک تجاری عمده حکومت پهلوی، اهمیت پیدا کند؟ . کلید واژه ها: اصلاحات ارضی،انقلاب سفید،جان. اف. کندی،علیرضا امینی،محمدرضا پهلوی . پشتوانه فکری یک سیاست برای ریشه‌یابی این موضوع لازم است لایه‌های زیرین و بنیادهای فکری نسخه توسعه ایران در سالهای دهه ۱۳۴۰ را بررسی کرد. «نوسازی» به عنوان یک مکتب مطالعاتی که اساس برنامه های عملیاتی قرار  می‌گرفت را می‌توان واکنشی در برابر سه تغییر مهم پس از جنگ جهانی دوم دانست. نخستین عامل، ظهور ایالات متحده به عنوان یک ابرقدرت بود. آن هم در فضایی که خسارات دو جنگ جهانی، اقتصاد قدرتهای سنتی اروپا(بریتانیا،فرانسه وآلمان) را به شدت ضعیف کرده بود. تغییر دوم، گسترش کمونیسم در پهنه وسیع‌تری نسبت به قبل از جنگ بود، به طوری که شوروی نفوذ خود را نه تنها در اروپای شرقی بلکه در چین و کره و آمریکای مرکزی گسترش داده بود. سرانجام باید به زوال رویکرد استعمارگران سنتی اروپا اشاره کرد که موجب ظهور واحدهای سیاسی جدید در مناطق مختلف آسیا، آفریقا و امریکای لاتین گردید. هرکدام از این کشورها به دنبال الگویی برای رشد و توسعه اقتصادی بودند. کشورهای فقیر بستر مناسبی برای نفوذ روزافزون کمونیسم بودند. در این شرایط، دولتمردان آمریکایی اندیشمندان علوم اجتماعی را به مطالعه اوضاع کشورهای جهان سوم تشویق کردند. هدف آنها این بود که با برقراری ثبات سیاسی و توسعه اقتصادی در این مناطق، از پیوستن این کشورها به بلوک کمونیستی جلوگیری کنند.۱ این موضوع باعث شد در محافل دانشگاهی ایالات متحده آمریکا تولید علم در این حوزه رونق بگیرد. پیدایش نظریات توسعه در مکتب جامعه‌شناسی چند دانشگاه مهم نظیر هاروارد و شیکاگو به اجرای  سیاستهای توسعه­ای سیاست خارجی آمریکا کمک می کرد.۲ از اواسط دهه۱۹۵۰ میلادی و در طول دهه ۱۹۶۰، بسیاری از مدیران و سیاستگذاران سیاست خارجی آمریکا، از بین فارغ التحصیلان دانشگاه هاروارد بودند. تاثیرگذاری آنان در مخافل علمی و اجرایی به اندازه‌ای بود که تحت عنوان «مکتب هاروارد» شناخته می شدند. این رویکرد، بر دگرگونی اجتماعی و تفاوت میان جوامع سنتی و مدرن تاکید می کرد. طرحهایی نظیر اصل ۴ در دوران ریاست جمهوری «هری ترومن» و به ویژه فشار برای اجرای برنامه‌های اصلاحات ارضی در کشورهای تحت نفوذ آمریکا در دوران ریاست جمهوری «جان. اف.کندی» از مصادیق این تاثیر‌پذیری است.۳نسل جدیدی از اقتصاددانان، سیاست‌شناسان و روان‌شناسان بسیج شده و به مطالعه دولتها و مواضع توسعه در جهان سوم پرداختند. یکی از مهمترین این موسساتی که در همین زمینه تشکیل شد «کمیته شورای تحقیقات اجتماعی» به سرپرستی «گابریل آلموند» بود. این فعالیتها در نهایت مکتبی را در مطالعات توسعه پایه گذاری کرد که از آن به عنوان مکتب نوسازی «Modernization» یاد می‌شود.۴ . پاسخ انعطاف‌پذیر «کندی» چه بود؟ نقطه آغاز و حرکت جدی نوسازی دوره پهلوی دوم با برنامه «انقلاب سفید» و به‌ویژه «اصلاحات ارضی» پیوند خورده است که در سال ۱۳۴۱ کلید خورد. در سال ۱۹۶۱(۱۳۳۹ه.ش) حضور «جان.اف.کندی» از حزب دموکرات در کاخ سفید، فشار بر محمدرضا شاه  برای اجرای سیاستهای اصلاحی را افزایش داد. انتخاب «علی امینی» به عنوان چهره‌ای نسبتاً مستقل از یک سو و کاهش فشار برمخالفان از سوی دیگر تبلور این رویکرد جدید بود.کندی با توجه به بروز بحرانهای سیاسی و اجتماعی در کشورهای جهان سوم، رویکرد جدیدی را با عنوان «پاسخ انعطاف پذیر» مطرح کرد. از نظر او  «اتکای بیش از حد جمهوریخواهان به قدرت هسته‌ای و تلاش برای به قدرت رساندن دولتهای دست نشانده در جهان سوم، قابلیت خود را درجلوگیری از نفوذ کمونیسم در جهان سوم از دست داده بود. دولت آمریکا تلاش کرد با بازسازی نیروهای متعارف نظامی از کمکهای مستقیم نظامی بکاهد و بر ضرورت انجام اصلاحات اقتصادی و اجتماعی در جهان سوم تاکید داشت. سیاستی که ایالات متحده آمریکا در این زمان در روابط خود با ایران در پیش گرفت، پیگیری همان سیاستی بود که با عنوان «اتحاد برای پیشرفت» در کشورهای آمریکای لاتین به اجرا گذارده شده بود».۵ . «احمد اشرف» بر این اعتقاد است که «انقلاب دهقانی قریب‌الوقوع در ایران» و «اجتناب‌ناپذیری اصلاحات ارضی به دلیل توسعه سرمایه‌داری» که به نوعی محور برنامه های کندی  محسوب می شد، توهماتی و در حقیقت بهانه‌هایی بیش نبودند. دهقانان ایرانی رغبت چندانی به انجام اقدامات انقلابی از خود نشان نداده و سطح مشارکت آنان در جنبشهای سیاسی- اجتماعی کشور بسیار پایین بوده است... . در این دوران «کندی» از مشاوره استادان بخشهای مختلف دانشگاه «هاروارد» برای تدوین سیاستهای اجتماعی و اقتصادی در حوزه‌های مختلف برخوردار بود و متقابلاً از آنان حمایت مالی می‌کرد. شعاری که دولت آمریکا تحت تاثیر این گروه برای سیاستهای خود برگزید «تحمل رنج مبارزه طولانی علیه جباریت، فقر، بیماری و جنگ» بود که رویکردی منطبق بر رویکردهای توسعه رایج در محافل دانشگاهی آمریکا در آن زمان داشت.۶ تجویز اصلاحات از ترس  نفوذ رقیب «کندی» پس از ورود به کاخ سفید، تغییر در شیوه کشاورزی سنتی و به ویژه «اصلاحات ارضی» در کشورهای توسعه‌نیافته را به عنوان راهی برای جلوگیری از نفوذ کمونیسم در این کشورها مطرح کرد. دولت آمریکا، تمرکز بر حوزه کشاورزی را «مانعی موثر بر سر راه توسعه کمونیسم و یا بروز انقلاب زمین از نوع چینی آن و پیش شرط موفقیت در اجرای هرگونه برنامه صنعتی‌سازی قلمداد می کرد. «جولیوس هلمز» سفیر وقت آمریکا در ایران تأکید کرد که موفقیت این اصلاحات برای منابع ما اهمیت زیر‌بنایی دارد و باید از هر موقعیتی که دنبال کردن برنامه تقسیم اراضی و نیز بهبود اوضاع اقتصادی کشور به ما کمک می‌کند استفاده کنیم».۷ «احمداشرف» امّا بر این اعتقاد است که «انقلاب دهقانی قریب‌الوقوع در ایران» و «اجتناب‌ناپذیری اصلاحات ارضی به دلیل توسعه سرمایه‌داری» که به نوعی محور برنامه‌های کندی  محسوب می شد، توهماتی و در حقیقت بهانه‌هایی بیش نبودند. دهقانان ایرانی رغبت چندانی به انجام اقدامات انقلابی از خود نشان نداده و سطح مشارکت آنان در جنبشهای سیاسی ـ اجتماعی کشور بسیار پایین بوده است. ۸  شاه در ابتدا موافقت چندانی با سیاستهای اصلاح‌طلبانه دموکراتها نداشت و خواهان انجام آن به شیوه مدنظر و تحت کنترل خویش بود، امّا با توجه به جدیت واشنگتن در عملیاتی‌سازی این ایده، چند ماه پس از تشکیل کابینه «علی امینی» برای جلب حمایت آمریکا از  همان موضع کمرنگ انتقادی هم دست برداشت. او  در سفری به واشنگتن ضمن کسب حمایت دولت جدید آمریکا و اطمینان از موقعیت خود، قول پشتیبانی کامل از اصلاحات ارضی را به «کندی» داد.۹ با این حال نتایج اصلاحات ارضی  نه تنها موقعیت کشاورزی ایران را بهبود نبخشید بلکه به گفته بسیاری از صاحب‌نظران و حتی کارشناسان غربی، این حوزه مهم اقتصادی را به ضعف و زوال نزدیک کرد. رویکرد کشاورزی مورد حمایت آمریکا اگر چه تعداد روستاییان صاحب زمین را ظاهراً افزایش داد امّا زمین کافی در اختیار آنان قرار داده نشد تا بتوانند کشاورزانی خوداتکا بشوند.۱۰ سطح زندگی اکثریت جمعیت روستایی بهتر نشد و به بدی سابق ماند و اگر مزیتی هم به دست آمد، در مقایسه با مزایای جمعیت شهرنشین بسیارکم بود.۱۱  «نیکی کدی» هم معتقد است اگرچه تعدادی از کشاورزان صاحب زمین شده، از امکاناتی نظیر چاه عمیق و موتور پمپ برخوردار شدند امّا این کار پس از چند سال سطح آب زیرزمینی را کاهش داد  و برخی مناطق قابل کشت را غیر قابل کشت کرد. ضمن اینکه شیوه‌های سنتی امّا مفیدی همچون احداث و احیای قنات هم با بی اعتنایی دولت مواجه شد. کنترل قیمت محصولات توسط دولت هم بیشتر به نفع شهرنشینان بود. حتی دولت به نوعی به کشاورزان خارجی و نه ایرانی  سوبسید می‌داد. چرا که مثلاً گندم آنها را به قیمت بین المللی می‌خرید. در مجموع طبقه کشاورز برخلاف تبلیغات صورت گرفته مورد توجه و حمایت جدی دولت نبود.۱۲این در حالی بود که پیشرفت صنایع سنگین و بنیادی نه مورد حمایت دولت آمریکا قرار داشت و نه در اولویتهای شاه بود. در سالهای دهه۱۳۴۰ و۵۰ بخش صنعتی جدید از نظر سرمایه، تکنولوژی، مدیریت و فرآورده تا حد زیادی به مشارکت خارجیان وابسته بود. صنایع کلیدی اتومبیل و لوازم برقی اساساً «آچاری» بودند یعنی اکثر قطعات و اجزا از خارج می آمد و در داخل کار چندانی جز برروی هم سوار کردن قطعات و افزودن اجزاء ناچیز صورت نمی‌گرفت.۱۳ . فرجام سخن  تمرکز دولت ایالات متحده بر تغییر ساختار کشاورزی و انجام اصلاحات ارضی در ایران، تابع رقابت با شوروی در دورانی بود که جنگ سرد میان این دو ابر قدرت  به شرایط حساسی رسیده بود. این وضعیت در کنار غلبه فکری هواداران مکتب نوسازی در نظام تصمیم‌گیری سیاست خارجی آمریکا باعث شد تا ایران هم در معرض محک برنامه‌های توسعه گرایانه این مکتب قرارگیرد. با این حال، هم برآورد کندی و اخلاف او درباره احتمال نفوذ کمونیسم در ایران و بروز انقلاب دهقانی و هم تحلیل نخبگان فکری حامی این سیاست‌ها غلط از آب درآمد. نا آشنایی با ریشه‌های تاریخی عقب‌ماندگی اقتصادی ــ که بخش اعظم آن حاصل استعمارگری و دخالتهای گسترده قدرتهای بزرگ بود ــ درکنار فقدان برنامه‌ریزی واقعی و منطبق با نیازهای جامعه، باعث شد برنامه تحول ساختار کشاورزی به اهداف مدنظر خود دست پیدا نکند. از سوی دیگر غفلت از گسترش صنایع سنگین باعث غلبه صنایع مصرفی و مونتاژی در این سالها شد. تغییرات اجتماعی و فرهنگی ناشی از اصلاحات ارضی به مهاجرت گسترده کشاورزان به شهرهای بزرگ انجامید. این خود یکی از زمنیه‌های افزایش نارضایتی و گسترش زیرپوستی مخالفتهایی شد که با یک جرقه شعله انقلاب اسلامی سال ۵۷ را روشن کرد. ............................................................................................................................................ منبع http://www.iichs.ir/s/5616 ۱٫آلوین سو، تغییر­ اجتماعی و توسعه، ترجمه محمود حبیبی مظاهری، تهران، انتشارات پژوهشکده مطالعات راهبردی،۱۳۸۰،ص۳۰٫ ۲٫محمد جواد زاهدی، توسعه و نابرابری، تهران، مازیار،۱۳۸۶، ص۷۱٫ ۳٫سیدمرتضی حسینی، بررسی مقایسه‌ای کارکرد مذهب در فرایند نوسازی ایران: پهلوی دوم(۵۷-۱۳۴۱) و دوره سازندگی(۷۶-۱۳۶۸)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد،دانشگاه فردوسی،۱۳۹۰، ص۳۸٫ ۴٫یحیی فوزی، مذهب و توسعه در ایران، پژوهش­نامه­متین، سال اوّل،شماره دوّم، بهار۱۳۷۸، ص۲۰۶­. ۵٫علیرضا ازغندی، روابط خارجی ایران(دولت دست نشانده)۵۷-۱۳۲۰، تهران، قومس،۱۳۷۶،ص۲۸۰٫ ۶٫محمد جواد زاهدی، همان،ص۷۲٫  ۷٫محسن میلانی، شکل‌گیری انقلاب اسلامی از سلطنت پهلوی تا جمهوری اسلامی. ترجمه مجتبی عطارزاده، تهران، گام نو،۱۳۸۳، ص۱۰۰٫ ۸٫احمد اشرف و علی بنوعزیزی، طبقات اجتماعی، دولت و انقلاب در ایران، ترجمه سهیلا ترابی فارسانی، تهران:نیلوفر،۱۳۸۷،ص۱۱۱٫ ۹٫محمدعلی کاتوزیان، اقتصاد سیاسی ایران از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی، ترجمه محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی.تهران،مرکز،۱۳۷۷،ص۲۶۹٫ ۱۰٫یرواند آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ترجمه کاظم فیروزمند و دیگران، تهران، نشر مرکز، ۱۳۷۸، ص۳۹۲٫ ۱۱٫جان فوران، مقاومت شکننده، ترجمه  احمد تدین،تهران،موسسه خدمات فرهنگی رسا، ۱۳۸۲، ص۴۷۷٫ ۱۲٫احمد موثقی، نوسازی و اصلاحات در ایران،تهران، قومس، ۱۳۸۵، ص۲۴۱٫ ۱۳٫فوران،همان، ص۴۸۶٫ .................................................................................................................................................... منبع : موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران

چرا اصلاحات ارضی باعث کاهش ضریب امنیت غذایی در ایران شد؟

بسم الله الرحمن الرحیم  چرا اصلاحات ارضی باعث کاهش ضریب امنیت غذایی در ایران شد؟   سیدمحسن موسوی‌زاده جزایری . اشاره :  پیشی گرفتن نرخ رشد مصرف از تولید محصولات کشاورزی باعث شد تا کشور برای تأمین امنیت غذایی به واردات متکی شود. آمار نشان می‌دهد که ارزش واردات مواد غذایی تا سال ۱۳۵۱ به ۱۰/۵ درصد واردات کشور افزایش یافت. در سالهای ۵۲ تا ۵۶ حدود ۵/۵ میلیارد دلار ارز فقط بابت واردات مواد غذایی هزینه شد. کلید واژه ها: اصلاحات ارضی، کشاورزی، واردات، مواد غذایی . درحالی‌که محمدرضا پهلوی در دهه ۱۳۴۰ با اجرای اصلاحات ارضی و تقسیم زمین بین کشاورزان به دنبال برهم زدن مناسبات قدیمی اجتماع و افزایش نفوذ قدرت خود در روستاها بود، در کمتر از دو دهه بعد با سیل جمعیتی مواجه شد که خواهان سرنگونی او بودند. بخش قابل‌توجهی از این افراد روستاییانی بودند که قرار بود به دلیل اصلاحات ارضی به حامیان رژیم اضافه شوند، اما در عمل نه‌تنها این مسئله محقق نشد، بلکه آنها به مخالفان حکومت تبدیل شدند. بااین‌حال اصلاحات ارضی فقط  تأثیر سیاسی بر جامعه ایران نگذاشت، بلکه طرحی که به گفته مجریان آن قرار بود باعث توسعه و رشد بخش کشاورزی کشور شود، سبب شد در دهه ۱۳۵۰، ایران به یکی از کشورهای واردکننده مواد غذایی تبدیل شود. براین اساس در این نوشتار درصدد هستیم این مسئله را بررسی کنیم که چرا اصلاحات ارضی باعث کاهش ضریب امنیت غذایی در ایران شد. در سال ۱۳۳۸، در دولت اقبال تلاش شده بود اصلاحات ارضی در کشور به‌صورت قانونی درآید. مخالفت آیت‌الله بروجردی باعث شد تا این اقدام به تأخیر بیفتد. در سال ۱۳۴۰، در زمان نخست‌وزیری امینی، او از آمریکا یک وام بلندمدت ۷۵۰ میلیون دلاری خواست، ولی واشنگتن که آن روزها به‌شدت نگران بی‌ثبات شدن ایران به دلیل انجام نشدن اصلاحات اجتماعی بود، پرداخت وام به ایران را به اجرای برنامه اصلاحات ارضی موکول نمود. در این زمان امینی با کمک ارسنجانی، وزیر کشاورزی، اصلاحات ارضی را شروع کرد. بااین‌حال محمدرضاشاه بعد از برکناری امینی، خود مدیریت تغییرات اقتصادی و ازجمله اصلاحات ارضی را برعهده گرفت و در سالهای آینده در چند مرحله به توزیع زمین در بین کشاورزان اقدام کرد.۱ در مدت اجرای اصلاحات ارضی دولت حدود ۱/۲ میلیارد دلار به بخش کشاورزی اختصاص داد. دولت تلاش می‌کرد این بودجه را در زمینه احیای اراضی و پرداخت یارانه برای استفاده از تراکتور، کود شیمیایی و از بین بردن آفتهای زارعی هزینه کند. در سالهای ۱۳۴۲ تا ۱۳۵۶ با اجرای طرحهای آبیاری بیش از ۲۴۰ هزار هکتار زمین به زیر کشت رفت، شماره تراکتورها از سه‌هزار به پنجاه‌هزار دستگاه رسید.۲ آمارها نشان می‌دهد که در مدت اجرای اصلاحات ارضی، ۷۶۴۰ شرکت بزرگ زارعی به تقلید از آمریکا شکل گرفت. وام پرداختی به کشاورزان نیز شتابی بی‌سابقه به خود گرفت و جمعا به ۲/۲ میلیون فقره وام به ارزش ۱۱/۱ میلیارد ریال رسید. این عملکرد در مقایسه با عملکرد بانک کشاورزی در تمام سی سال قبل، از نظر تعداد ۴/۷ برابر و از نظر مبلغ ۳۷ درصد افزایش نشان می‌داد.۳ بعد از اجرای اصلاحات ارضی، دولت مدعی شد که تولید محصولات کشاورزی ۱۰۰ درصد رشد داشته است، اما برآوردهای کارشناسان مستقل اعداد دیگری را نشان می‌داد. براین اساس گراهام، نرخ رشد را ۲ درصد، کدی،۲ تا ۲/۵ درصد، کاتوزیان ۲ تا ۳ درصد، سیف‌الهی ۳ درصد دانسته‌اند. اگر این ارقام را با نرخ رشد ۳ درصدی جمعیت مقایسه کنیم، متوجه می‌شویم که نرخ رشد تولیدات کشاورزی از نرخ رشد جمعیت بعد از اصلاحات ارضی عقب افتاد. در این زمان با وجود نرخ رشد حدود ۳ درصد تولیدات کشاورزی، نرخ رشد مصرف سالانه ۱۲ درصد بود. اصلاحات ارضی باعث شد تا سهم کشاورزی در تولید ناخالص داخلی از ۵۰ درصد به ۹/۲ درصد در سال ۱۳۵۶ کاهش یابد.۴ پیشی گرفتن نرخ رشد مصرف از تولید محصولات کشاورزی باعث شد کشور برای تأمین امنیت غذایی به واردات متکی شود. آمار نشان می‌دهد که ارزش واردات مواد غذایی تا سال ۱۳۵۱ به ۱۰/۵ درصد واردات کشور افزایش یافت. در سالهای ۱۳۵۲ تا ۱۳۵۶ حدود ۵/۵ میلیارد دلار ارز فقط بابت واردات مواد غذایی هزینه شد. در همین سالها در حالی رشد واردات مواد غذایی ۷/۴ برابر شده بود که میانگین رشد واردات کشور ۵/۷ برابر بوده است؛ به عبارتی سرعت رشد واردات مواد غذایی بسیار بیشتر از سایر کالاها بوده است.۵ . بعد از اصلاحات ارضی، ۱۴ واحد کشت و صنعت که هر یک بیش از پنج‌هزار هکتار زمین در اختیار داشتند ایجاد شد. اغلب اینها در نزدیکی سدهای بزرگ قرار داشتند و دولت برای توسعه مکانیزاسیون در آنها هزینه زیادی کرده بود. بااین‌حال به‌زودی مشخص شد که بسیاری از این واحدها غیراقتصادی هستند؛ به‌طوری‌که بهره‌وری آنها کمتر از مزرعه‌های دهقانی بود. . این سؤال به‌وجود می‌آید که چرا اصلاحات ارضی با وجود هزینه‌های مالی زیادی که برای اجرایش شد به چنین نتایجی منجر شد؟ آمار نشان می‌دهد از مجموع ۲ میلیون و ۸۰۰ هزار خانوار روستایی، که در مدت اصلاحات ارضی صاحب زمین شدند، زمین دریافتی یک‌میلیون و ۸۵۰ هزار خانوار (۶۵ درصد) کمتر از حداقل میزان لازم برای یک زندگی مناسب در اکثر مناطق بود. این مسئله باعث شد تا بعد از اصلاحات ارضی کشاورزان زیادی به دلیل کاهش درآمد از روستاها به شهر مهاجرت کنند.۶ اجرای اصلاحات ارضی سبب شد در دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ نرخ رشد سالانه تولیدات کشاورزی به دلیل کوچک شدن زمینها کاهش یابد و به ۲/۵ درصد رسد. با احتساب این عدد میانگین نرخ رشد بازدهی کشاورزی به صفر رسید. در همین دوران شاخص بازدهی زمین در بخش کشاورزی منفی شد؛ مسئله‌ای که نشان می‌دهد در عمل، سرمایه‌گذاری در بخش کشاورزی بعد از اصلاحات ارضی غیراقتصادی شده و امکان تشکیل سرمایه ثابت از این بخش گرفته شده است؛ همچنین در دوران اجرای اصلاحات ارضی، یکی از مواردی که حکومت بر روی آن تبلیغات می‌کرد، استفاده گسترده از کود شیمیایی و تراکتور در زمینها بود، اما بررسیها نشان می‌دهد که به دلیل استفاده نادرست نه تنها این مسئله کمکی به افزایش تولید نکرد، بلکه در برخی موارد تولید را کاهش داد.۷ دراین‌باره ناصر گل‌سرخی، از مدیران وزارت کشاورزی آن زمان، در سخنرانی در بانک مرکزی به مشکلات استفاده نادرست از تراکتور و ادوات کشاورزی در ایران اشاره کرد و گفت که ناآگاهی از این مسئله باعث شده تا به بافت خاکهای زمینهای کشاورزی آسیب وارد شود و میزان بهره‌وری آنها کاهش یابد؛ همچنین او تأکید کرده که توسعه صنایع جانبی نیز تناسبی با توسعه مکانیزاسیون نداشته و همین مسئله نرخ هدررفت محصولات را افزایش داده است.۸ آمارها نشان می‌دهد که تلاشهای رژیم برای افزایش بهره‌وریی از زمینهای کشاورزی از طریق ایجاد شرکتهای بزرگ کشت و صنعت نیز موفقیت‌آمیز نبوده است. بعد از اصلاحات ارضی، ۱۴ واحد کشت و صنعت، که هر یک بیش از پنج‌هزار هکتار زمین در اختیار داشتند، ایجاد شد. اغلب اینها در نزدیکی سدهای بزرگ قرار داشتند و دولت برای توسعه مکانیزاسیون در آنها هزینه زیادی کرده بود. بااین‌حال به‌زودی مشخص شد که بسیاری از این واحدها غیراقتصادی هستند؛ به‌طوری‌که بهره‌وری آنها کمتر از مزرعه‌های دهقانی بود.۹ در این زمان، کشاورزان ثروتمند با مازاد بیشتر محصول قابل‌عرضه به بازار نسبت به درآمدهای حاصل از رابطه مبادله تجاری از توان خریدهای بیشتر از خارج از بخش کشاورزی بهره‌مند شدند. بخش عمده اعتبارات یارانه‌ای و نهادهای دیگر، که از طریق شرکتهای تعاونی روستایی توزیع شد، توسط کشاورزان ثروتمند مورداستفاده قرار گرفت که بر شورای مدیریت این سازمانها مسلط بودند. تشویق دولت برای کشاورزی مکانیزه تقاضای نیروی کار را نسبت به گسترش زمینهای تازه‌کشت‌شده کاهش داد و همراه آن، درآمد نیروی کار مزدبگیر، که از بخشهای فقیرتر خانوارهای کشاورزی بودند، کاهش یافت.۱۰ به دنبال اصلاحات ارضی، بخش زیادی از کشاورزان به امید یافتن شغل به شهرها مهاجرت کردند. در این زمان مهاجرت گسترده روستاییها به شهرها باعث شد سهم اشتغال کشاورزی در کل اشتغال کشور، از ۵۶ درصد در سال ۱۳۳۵ به ۴۶ درصد در سال ۱۳۴۵ سقوط کند. روند مهاجرت به شهرها در دهه ۱۳۴۰ به حدی بود که برای مثال سهم مهاجران به نسبت جمعیت شهر تهران به ۳۳ درصد رسید. این آمار نشان می‌دهد بخش زیادی از جمعیتی که تا پیش از این تولیدکننده و تأمین‌کننده محصولات کشاورزی بودند، در اواخر دهه ۱۳۴۰ به مصرف‌کننده مواد غذایی تبدیل شدند.۱۱ این مسئله باعث شد ایران به واردکننده مواد غذایی از سایر کشورها تبدیل شود؛ برای مثال دولت هم‌زمان با اجرای اصلاحات ارضی مجبور شد شصت‌هزار تن گندم از شوروی، ۲۵ هزار تن ذرت و چهارده‌هزار تن گندم از آمریکا وارد کند. آمارها نشان می‌دهد که بعد از اصلاحات ارضی، مدام سال‌به‌سال بر واردات محصولات کشاورزی افزوده شده است، برای نمونه، در سال ۱۳۵۱، ایران ۱۳/۷ میلیارد ریال محصولات کشاورزی وارد کرد و این رقم در سال ۱۳۵۳ به ۱۷/۳ میلیارد ریال رسید. در سال ۱۳۵۳ روحانی، وزیر کشاورزی وقت، اعلام کرد که ایران نمی‌تواند مواد غذایی مورد نیاز خود را تأمین کند و در این زمینه کاملا به واردات وابسته است.۱۲ فرجام سخن بررسی نتایج اصلاحات ارضی نشان می‌دهد به‌رغم تبلیغات رژیم پهلوی مبنی بر افزایش عدالت اجتماعی و سطح رفاه خانوارهای روستایی، نه‌تنها این مسئله محقق نشد، بلکه شیوه اشتباه اجرای این اصلاحات باعث شد درآمد بسیاری از خانوارهای روستایی کاهش یابد و آنها برای تأمین هزینه زندگی مجبور شوند به شهرها مهاجرت کنند؛ همچنین اصلاحات ارضی در عمل به‌جای اینکه به توسعه کشاورزی در کشور کمک کند ایران را به کشوری وابسته به واردات مواد غذایی تبدیل کرد. بسیاری از کارشناسان اعتقاد دارند که هدف اصلی از اصلاحات ارضی نه بهبود وضعیت کشاورزی کشور، بلکه بسترسازی برای حل شدن ایران در اقتصاد کشورهای سرمایه‌داری بوده است تا از این طریق آنها بتوانند برای ده‌ها سال به بازار مصرف رو به گسترش ایران دسترسی داشته باشند. . به گفته ناصر گل‌سرخی، از مدیران وزارت کشاورزی، استفاده نادرست از تراکتور و ادوات کشاورزی در ایران باعث شد به بافت خاکهای زمینهای کشاورزی آسیب وارد شود و میزان بهره‌وری آنها کاهش یابد شماره آرشیو: ۱۵۴-۱۵۵س ................................................................................................................................................. منبع http://www.iichs.ir/s/6638 ۱٫ حسین عظیمی، «توزیع زمین و درآمد کشاورزی در آستانه اصلاحات ارضی»: مسائل ارضی و دهقانی، تهران، انتشارات آگاه، ۱۳۶۱، ص ۸۰٫ ۲٫ یرآوند آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران، نشر نی، ۱۳۸۳، چ دهم، ص ۵۲۶٫ ۳٫ سعید لیلاز، موج دوم توسعه آمرانه، تهران، انتشارات نیلوفر، ۱۳۵۲، ص ۹۸٫ ۴٫ جان فوران، مقاومت شکننده، تاریخ تحولات اجتماعی ایران، ترجمه احمد تدین، تهران، موسسه خدمات فرهنگی رسا، ۱۳۸۸، ص ۴۹۱. ۵٫ سعید لیلاز، همان، ص ۴۱۷٫ ۶٫ یرآوند آبراهامیان، همان، ص ۵۲۸٫ ۷٫ محمدعلی همایون کاتوزیان، اقتصاد سیاسی ایران، از مشروطیت تا پایان سلسله پهلوی، ترجمه محمدرضا نفیسی و کامبیز عزیزی، نشر مرکز، ۱۳۹۳، ص ۳۵۴٫ ۸٫ ناصر گل‌سرخی، «تحولات ارضی بعد از اصلاحات ارضی»، اقتصاد بورس، دوره اول، ش ۲۶ (مهر ۱۳۴۴)، ص ۷۰٫ ۹٫ جان فوران، همان، ص ۴۷۹٫ ۱۰٫ مسعود کارشناس، نفت، دولت و صنعتی شدن در ایران، ترجمه علی‌اصغر سعیدی، تهران، گام نو، ۱۳۸۲٫ ص ۲۲۹٫ ۱۱٫ محمدتقی امامی خویی، «اصلاحات ارضی و نتایج آن بر اقتصاد ایران»، مسکویه، ش ۴ (تابستان ۱۳۸۷)، ص ۸۱٫ ۱۲٫ همان‌جا. ..................................................................................................................................... منبع : موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران

نقش و نقشه‌های آمریکا در برنامه اصلاحات ارضی ایران

بسم الله الرحمن الرحیم  نقش و نقشه‌های آمریکا در برنامه اصلاحات ارضی ایران . مرکز بررسی اسناد تاریخی . مقدمه  روابط سیاسی ایران و آمریکا همواره یکی از موضوعات بحث‌برانگیز و پرتنش‌ در تاریخ روابط خارجی ایران است. کشور ایران همواره به لحاظ موقعیت جغرافیایی ممتاز خود در خاورمیانه و ذخائر فراوان زیرزمینی‌اش، مورد توجه سایر کشورهای استعمارگرِ قدرتمند، قرار داشته است. انگلیس سال‌های متمادی در این سرزمین به دنبال اجرای طرح‌های استعماری و غارت مخازن نفتی بود. روسیه نیز به عناوین مختلف و در مقاطع تاریخی متفاوت، به خاک ایران یورش می‌آورد.[۱] در این شرایط بود که ایران به دنبال قدرتی می‌گشت تا با کمک آن بتواند از فشارهای روسیه و انگلیس، رهایی پیدا کند. بنابراین، اولین روابط سیاسی بین دو کشور ایران و آمریکا، از دهه‌ی سوم قرن نوزدهم میلادی به وجود آمد. در ابتدا با حضور میسیونرها در ایران که تحت لوای فعالیت‌های مذهبی و فرهنگی، اهداف خاصی را انجام می‌دادند، این ارتباطات آغاز شد، شاید بتوان گفت که این فعالیت‌ها، ابتدای شروع ارزیابی‌های اولیه از شرایط کشور ایران برای اجرای اهداف آمریکا در این منطقه بوده است.[۲] بر همین اساس اهمیت یافتن نفت ایران و موقعیت آن، آمریکا را برآن داشت تا در امور ایران نظارت بیشتری داشته باشد. با این حال، مقامات آمریکایی، کماکان استراتژی‌های انزواطلبانه خود را در برابر ایران حفظ کردند اما با پایان یافتن جنگ جهانی دوم، شرایط جهانی، به لحاظ سیاسی، اقتصادی، حقوقی و حتی فرهنگی با تغییرات عمیق و گسترده‌ای مواجه شد. از جمله‌ی این تغییرات می‌توان به تأسیس سازمان‌های ‌بین‌المللی، از بین رفتن امپراطوری‌ها، تشکیل دولت- ملت‌های جدید و در نهایت تقسیم جهان به دو بلوک شرق و غرب اشاره کرد. در این اوضاع، جنگ سرد که در نتیجه‌ی رویارویی دو قدرت بزرگ جهانی، یعنی آمریکا و شوروی به وجود آمده بود، تمامی معادلات سیاسی- اقتصادی نظام بین‌الملل را به خود معطوف کرد.[۳] آمریکا با ورود به عرصه‌ی سیاست بین‌المللی، توازن قدرت را در سطح جهانی تغییر داد و دیگر نمی‌توانست نسبت به منافع و تعهداتی که در گوشه و کنار جهان داشت بی‌تفاوت بماند. به خصوص اینکه قدرت یافتن شوروی و گسترش اندیشه‌ی کمونیسم که با هدف و شعار حمایت از ملل محروم و قشرهای آسیب‌پذیر اجتماعی، به سرعت در حال پیشروی به سمت کشورهای شرق و غرب جهان بود، آمریکا را با تهدید ناگهانی منافع کشورش در سایر جوامع مواجه کرد و سردمداران آمریکایی را به فکر طرحِ استراتژی‌هایی برای مقابله با آن، انداخت. از مهم‌ترین طرح‌هایی که در این زمینه به اجرا گذاشته شد، دکترین ترومن[۴] بود که در آن، ضمن تشریح اوضاع جهانی و ابراز نگرانی از منافع آمریکا در کشورهای دیگر، در مقابل خطر رشد کمونیسم، خواستار تخصیص منابع مالی هنگفتی برای کمک به دولت‌های تحت نفوذ این کشور به منظور رفع مشکلات اقتصادی بود. نتیجه‌ی این تحولات، در پایان دهه‌ی ۱۹۵۰ میلادی، باعث شد تا منطقه‌ی خاورمیانه، شاهد کشمکش‌های حاد جنگ سرد بین آمریکا و شوروی، برای تسلط بر منطقه باشد و به خصوص کشور ایران به لحاظ داشتن مرزهای مشترک با شوروی در مرکز توجه قرار گرفت.[۵] به این ترتیب آمریکا در قالب مناسبات سیاسی و اجتماعی، ایران را تبدیل به پایگاه مهم و بزرگی نمود، پایگاهی که برای آمریکایی‌ها نقش بسیار مهم و استراتژیک داشت. به همین دلایل، سیاست اغلب رؤسای جمهور آمریکا از آیزنهاور تا کارتر بر پایه‌ی برقراری هر چه بهتر روابط دوستانه و نفوذ هر چه بیشتر در ایران بنا گردید. محمدرضا پهلوی نیز که با کمک نیروهای آمریکایی- انگلیسی و کودتای طراحی شده توسط آنان[۶] توانست سلطنت خویش را حفظ کند، به آمریکا برای تحکیمِ پایه‌های قدرت و مشروعیتِ خویش نیاز داشت. این شرایط به تدریج به عمیق شدن مناسبات ناسالم سیاسی و اقتصادی و به بیان دیگر، موجب تحکیم وابستگی رژیم پهلوی به آمریکا شد. بسیاری از این برنامه‌ها که تحت عنوان مدرنیزاسیون مطرح شد، برنامه‌هایی اصلاحگرانه اما در اصل استعمارگرانه بود که از طرف سیاستمداران کاخ سفید برای ایران اتخاد می‌شد. بسیاری از این اصلاحات با ارزش‌های جامعه‌ی دینی و فرهنگی ایرانی مطابق نبود، به همین دلیل واکنش جامعه‌ی ایران را به رهبری حضرت امام خمینی(ره) برانگیخت.[۷] حضرت امام خمینی(ره)، ضمن اینکه بر اساس مبانی نظری و عقل گرایانه‌ی خویش، حامی هر نوع اصلاحات واقعی بودند، اما الگوی خاص نوسازی در دوران پهلوی دوم را الگویی منحرفانه، استعماری، تقلیدی و ناقص می‌دانستند که دارای پیامدهای منفی برای اقتصاد، سیاست و فرهنگ کشور بود.[۸] برنامه‌ی اصلاحات ارضی نیز یکی از همین طرح‌های آمریکا بود که با اوج بحران‌های سیاسی و اقتصادی در اوایل دهه ۱۳۴۰، برای جلوگیری از بروز حرکت‌های انقلابی در ایران، به اجرا درآمد. . اصلاحات ارضی، طرحی آمریکایی برای ایران اصلاحات ارضی، تغییری است که دولت در سیستم مالکیت و بهره‌برداری از زمین‌های کشاورزی ایجاد می‌کند و در نظام‌های مختلف سیاسی به روش‌های متفاوت انجام می‌پذیرد. اصلاحات ارضی علاوه بر علل و عوامل اقتصادی، انگیزه‌های سیاسی و به تبع آن، پیامدهای سیاسی نیز به دنبال دارد. در بسیاری از کشورهای جهان سوم، اصلاحات ارضی به معنای گرفتن زمین از مالکین بزرگ و تقسیم آن بین کشاورزان است. اصلاحات ارضی می‌تواند دلایل اجتماعی داشته باشد و اجرای آن منجر به فروپاشی مناسبات ظالمانه‌ی فئودالی شود.[۹] در نظام‌های مالکیت ارضی و سنتی، زمین، منبع اصلی درآمد و سرمایه‌ی اولیه‌ی ثروت به شمار می‌رود و در کشورهای در حال توسعه به طور طبیعی به عنوان قدرت سیاسی و مقام اجتماعی و عمدتاً امری سیاسی تلقی می‌گردد. بارزترین نمونه‌ی اصلاحات ارضی، نوع اجاره‌ای است که برای ایجاد شرایط بهتر برای کشاورزی، به وجود می‌آید. در واقع اصلاحات ارضی راهی برای رشد و توسعه‌ی کشاورزی، ریشه‌کن نمودنِ فقر روستایی و بهبودِ معیشتِ اقتصادی روستائیان است.[۱۰] پیشینه‌ی زمین‌داری و تحدید مالکیت بزرگ مالکان در ایران در دوره معاصر به دوران مشروطه بر‌می‌گردد که اولین اقدام در این راستا، الغای اعطای تیول[۱۱]بود که توسط مجلس شورای ملی در سال ۱۲۸۶ شمسی تصویب شد[۱۲] این قانون گرچه دارای نقص‌های فراوان بود و در بعضی مناطق به اجرا در نمی‌آمد، اما به طور کلی تا حدودی از وابستگیِ رعیت به مالک یا تیولدار می‌کاست. در سال ۱۳۰۴ شمسی مالیات ارضی یکسانی در سراسر کشور برقرار شد و املاک اربابی بر پایه‌ی صورت ممیزی جدید ارزیابی می‌شد، اما همه‌ی مناطق کشور را در بر ‌نگرفت و اجرای این قانون تا حدودی بی‌نتیجه ماند و در تاریخ ۲۴ آذر ۱۳۱۳ ملغی و مالیات ارضی لغو گردید و به جای آن مالیات بر درآمد و عوارض وضع شد.[۱۳] در سال‌های بعد از جنگ جهانی دوم که ایران در اشغال بلوک غرب قرار گرفت، هیئت‌های کارشناسی آمریکا اجرای طرح اصلاحات ارضی را یکی از مهمترین راه‌های تحول در ساختار سنتی مالکیت و اقتصاد سنتی ایران می‌دانستند. به خصوص اینکه ایران در همسایگی اَبَر قدرت شرق یعنی شوروی قرار داشت و عاملان آن از جمله حزب توده در ایران فعالیت فراوانی داشتند و به زعم آمریکایی‌ها، کمونیست‌ها در تلاش بودند تا با شعارهای فریب دهنده، دهقانان کشورهای مختلف از جمله ایران را به سمت خود جذب نمایند. به خصوص اینکه ساختار سنتی حاکم بر کشاورزی ایران، فضای بسیار مستعدی را برای پذیرش این شعارها فراهم می‌نمود که سکوت در مقابل این موضوع می‌توانست، موجب شورش‌ها و نا آرامی‌هایی در جامعه‌ی روستایی ایران شود و به تدریج، به بروز انقلابی بزرگ بیانجامد.[۱۴] در این رابطه سازمان سیا در نوامبر ۱۹۵۸ میلادی (۱۳۳۷ شمسی)، طی گزارشی اعلام کرد که اگر شاه برنامه‌ی اصلاحات را آغاز نکند، حکومتش سقوط خواهد کرد. در این گزارش تأکید شده بود که باید به شاه فشار آورد تا به منظور جلوگیری از پیروزی کمونیست‌ها در ایران، این اقدامات را انجام دهد.[۱۵] سفر ویلیام داگلاس (قاضی دادگاه عالی آمریکا) به ایران در شهریورماه ۱۳۲۹ نیز به همین دلیل بود. داگلاس در ملاقات با محمدرضا پهلوی، یکی از شرایط کمک کشورش به ایران را اصلاحات ارضی دانست. او همچنین در سخنرانی خود در تالار دانشکده حقوق دانشگاه تهران وضعیت کشاورزی را مهم‌ترین مشکل ایران برشمرد و اجرای اصلاحات ارضی را برای جلوگیری از رشد و نفوذ کمونیسم به مقامات ایران توصیه کرد. طبق نوشته‌های روزنامه باختر امروز، با توجه به اینکه، این قاضی عالیرتبه‌ی آمریکایی در مورد رفورم‌های کشاورزی و اصلاحات ارضی ایران، تحقیقات مفصلی انجام داده بود و این تحقیقات، در تعیین خط‌مشیء سیاست‌های امریکا در ایران مؤثر بوده است، می‌توان این طور نتیجه گرفت که آمریکا با توجه به اوضاع ایران از اواخر دهه ۳۰ همواره به موضوع اصلاحات ارضی و ایجاد رفورم‌های اجتماعی دقت نظر داشته است و حتی توسعه و اصلاح کشاورزی در ایران، پیش شرط کمک‌های آمریکایی‌ها بوده است.[۱۶] در این رابطه جولیوس هلمز سفیر آمریکا در ایران نیز تأکید کرده بود که: «موفقیت این رفورم برای منابع ما اهمیت زیربنایی دارد و باید از هر موقعیتی که در دنبال کردن برنامه‌های تقسیم اراضی و نیز بهبود اوضاع اقتصادی کشور به ما کمک می‌کند، استفاده کنیم.»[۱۷] همچنین یک گروه از مشاوران آمریکایی با مطالعه امکانات بالقوه‌ی ایران، پیشنهاد کردند که این کشور باید بیشتر فعالیت‌های خود را بر بهبود وضع کشاورزی متمرکز کند.[۱۸] اما در آبان ۱۳۳۹ با به قدرت رسیدن جان اف کندی، از حزب دموکرات، شرایط جدیدی در عرصه‌ی سیاست آمریکا حاکم شد که موجب تحول در صحنه‌ی سیاسی ایران نیز گشت.[۱۹] سیاست اصلی کندی در سطح بین‌المللی، همانند همتایان سابق خود، مقابله با تهدید کمونیسم و اتحاد جماهیر شوروی بود. وی برای نیل به این هدف، در تقلیل کمک‌های نظامی و جایگزین کردن آن با سرمایه‌گذاری و کمک در امر توسعه و پیشرفت اقتصاد در کشورهای جهان سوم، تأکید داشت. استراتژی کندی در قبال کشورهای توسعه نیافته و جهان سوم، اجرای رفورم از بالا بود. این برنامه تحت عنوان اتحاد برای پیشرفت، در ۱۳ مارس ۱۹۶۱ (‌اسفند ۱۳۳۹)، اعلام شد.[۲۰] مبتکر طرح اتحاد برای پیشرفت والت ویتمن روستو[۲۱] جامعه‌شناس مشهور آمریکایی و مشاور جان کندی بود که نظریات خود را در کتاب مراحل توسعه‌ی اقتصادی، به تفضیل بیان کرده است. به طور خلاصه، روستو معتقد است که برای توسعه‌ی اقتصادی در یک جامعه‌ی سنتی مبتنی بر نظام کشاورزی و تبدیل آن به یک جامعه‌ی صنعتی، بایستی در شیوه‌های تولید محصولات کشاورزی و به طور کلی رشته‌های غیر صنعتی، تحولاتی عمیق و دگرگون‌ساز صورت پذیرد که این تحولات مستلزم وجود یک دولت مرکزی نیرومند است. به باور روستو مهمترین این تحولات، مسئله‌ی اصلاحات ارضی می‌باشد. در نتیجه اصلاحات ارضی یک قشر دهقانی جدید پدیدار می‌شوند که به توسعه‌ی بازار یاری می‌رسانند. بر اساس همین تئوری، رئیس جمهور آمریکا و مشاورانش معتقد بودند که اجرای برنامه ‌اصلاحات ارضی، تغییر در سیستم مالکیت زمین، ایجاد دگرگونی در شیوه‌های تولید محصولات کشاورزی، اصلاح سیستم مالیاتی، بهداشت و تعلیم و تربیت، افزایشِ خانه‌سازی و... بهترین راه برای پیشگیری از رشد افکار تند و افراطی از جمله کمونیسم[۲۲] و به وجود آمدن انقلاب دیگری همانند انقلاب کوبا خواهد بود. دولت جدید آمریکا، به موازات برنامه‌های رفورم، طرح دیگری به منظور مقابله با کمونیسم در کشورهای جهان سوم در نظر گرفته بود تا اگر برنامه‌های اصلاحات در این کشورها به شکست انجامید، حاکمان مورد تائید آمریکا، برای سرکوب شورش‌های مردمی به نیروهای نظامی متوسل شوند.[۲۳]  کندی، گذشته از اینکه آمریکای لاتین را در معرض تهدید کمونیسم می‌پنداشت، اوضاع ویتنام را در برابر چین کمونیست و آشفتگی‌های ایران را در همسایگی اتحاد جماهیر شوروی، مخاطره‌آمیز می‌دانست.[۲۴] بنابراین آمریکا پیشنهاد چهارده ‌گانه‌ای[۲۵] را به شاه ارائه کرد که کاهش بودجه‌ی نظامی، تعدیل جو اختناق و تظاهر به مبارزه با زمینداران بزرگ از طریق اجرای اصلاحات ارضی در رأس آنها بود.[۲۶] به غیر از گزارش و ارائه‌ی دستورالعمل ۱۴ ماده‌ای بولینگ، گزارش دیگری توسط تی کویلر یانگ، استاد دانشگاه پرینستون آمریکا، به دولت کندی رسید. وی در سفر تحقیقاتی که به ایران داشت، اوضاع داخلی ایران را بررسی نمود و اعلام کرد که: «اگر این شرایط خطرناک نباشد، حداقل نگران کننده است.» وی همچنین از طرز تفکر مردم نسبت به اینکه حمایت‌های نظامی آمریکا، باعث حفظ رژیم پهلوی شده است، نیز در گزارش خود، صحبت نموده بود. یانگ نیز به مانند بولینگ، پیشنهادهایی به دولت کندی و مشاور او، روستو، ارائه نمود. به این ترتیب گزارش‌ها و تحقیق‌هایی که به کندی می‌رسید، وی را به این نتیجه رساند که اگر اقدامی در خصوص فشار به شاه برای انجام اصلاحات انجام ندهد، ممکن است یک انقلاب خشونت‌آمیز، حکومت پهلوی را نابود و منافع آمریکا را به خطر بیاندازد.[۲۷] با توجه به این شرایط، دولت کندی برنامه‌ی اصلاحات ارضی را پیش‌شرط موفقیت در اجرای هر‌گونه برنامه‌ی صنعتی قلمداد می‌نمود.[۲۸] .  اصلاحات ارضی و دولت دکتر علی امینی در میان دولت‌های ایران، پس از شهریور ۱۳۲۰، نخستین دولتی را که می‌توان طرفدار آمریکا معرفی کرد، دولت قوام‌السلطنه است. وی در اولین کابینه‌ی خود در زمان محمدرضا پهلوی، دکتر علی امینی را به عنوان معاون نخست وزیر و رئیس هیئت نمایندگی ایران به آمریکا فرستاد. وابستگی امینی به سیاست‌های آمریکایی تقریباً در همین زمان شکل گرفت. وی که در کابینه‌ی زاهدی به عنوان وزیر دارایی و رئیس هیئت نمایندگی ایران برای حل مسئله‌ی نفت در نظر گرفته شده بود، سرانجام با عقد قرارداد کنسرسیوم، این مشکلِ بین‌المللی را به نفع بیگانگان خاتمه داد و به همین دلیل نزد خارجیان و به ویژه آمریکایی‌ها موقعیت ویژه‌ای پیدا کرد. علاقمندی رهبران سیاسی ایالات متحده به امینی باعث شد تا او بعد از این که مدتی عهده‌دار وزارت‌خانه‌های دارایی و دادگستری در کابینه‌ی حسین علاء بود، به منظور جلب کمک و حمایت بیشتر آمریکا به عنوان سفیر کبیر عازم این کشور شود. او در مدت حضور دو ساله‌ی حضور خود در واشنگتن، توانست نظر مقامات آمریکایی را نسبت به خود جلب کند. ارتباط و دوستی امینی با سران حزب دموکرات آمریکا و به ویژه شخص جان اف کندی، جایگاه ویژه‌ای را برای او ایجاد کرد.[۲۹] کندی در راستای اجرای طرح اصلاحات در ایران، خواستار حضور یک شخصیت لیبرال و طرفدار آمریکا در رأسِ دولت ایران بود که علی امینی به دلیل سوابقش، از دیدگاه آمریکا تمام شاخص‌های مورد نظر آنها را دارا بود. در این رابطه یکی از نزدیکان امینی اظهار داشت: «کندی با دکتر امینی از نزدیک آشناست و پس از شروع به کار، دکتر امینی را تقویت و حمایت خواهد کرد و نیز گفته شده است که ریاست کندی در ایران، تقویت جناح دکتر امینی و از طرف دیگر حمایت از جبهه ملی است.»[۳۰] در سند دیگری از ساواک آمده است که: «دکتر امینی در یکی از جلسات خصوصی که با حضور چند نفر از دوستانش در منزل خود تشکیل داده، اظهار داشته، موقعی که من سفیر کبیر ایران در آمریکا بودم، در میان نمایندگان سیاسی کشورهای کوچک، رابطه کندی با من نزدیک‌تر و صمیمانه‌تر از دیگران بود و وسیله آشنایی سید‌حسن تقی‌زاده را با پرزیدنت کندی، من فراهم کردم.»[۳۱] بنابراین تحت فشار آمریکایی‌ها، شاه مجبور به انتخاب امینی شد. محمدرضا پهلوی، خود در‌این‌باره گفته است: «‌... بدین ترتیب، آمریکا هم نفت خود را در اختیار گرفت و هم عامل داخلی خود را در مقام نخست‌وزیری دید. این فرد کسی جز علی امینی نبود. در آن هنگام به ویژه پس از انتخاب کندی به عنوان رئیس جمهور، فشار بر من به قدری افزایش یافت که چاره‌ای جز تسلیم نداشتم...»[۳۲] به این ترتیب در تاریخ ۱۷ اردیبهشت ۱۳۴۰ محمدرضا پهلوی طی حکمی، دکتر علی امینی را به سمت نخست‌وزیری منصوب نمود.[۳۳] اما پس از تصویب قانون اصلاحات ارضی در تاریخ ۱۹ دی ماه ۱۳۴۰ مقامات آمریکایی همچنان به شاه و دولت امینی فشار می‌آوردند تا اصلاحات ارضی را اجرا کنند. روزنامه‌های کیهان و اطلاعات در تاریخ ۲۳ بهمن ماه ۱۳۴۰ نوشتند که چتر پاولز، مشاور کندی و جولیوس هلمز سفیر آمریکا با محمدرضا پهلوی و امینی و ارسنجانی دیدار و گفتگو کردند. مشاور رئیس جمهور آمریکا، در دیدار با ارسنجانی وزیر کشاورزی، مذاکراتی را در مورد لایحه اصلاحات ارضی انجام داد و از نحوه‌ی چگونگی آن، تعداد دهات و زارعین، ایجاد شرکت‌های تعاونی و ازدیاد تولید و توسعه‌ی وضع کشاورزی اطلاعاتی به دست آورد. همچنین پاولز در مذاکره با ارسنجانی، اقدام دولت ایران را در مورد اصلاح ارضی، یک اقدام شجاعانه خواند[۳۴] وی در بدو ورود خود به ایران، برای نخستین بار عبارت انقلاب سفید را به کار برد. او همچنین در جریان ملاقات خود با امینی اعلام کرد: «این دولت انجام یک انقلاب سفید را از نظر مصلحت مردم، ضروری تشخیص داده و در پی اجرای کامل آن پس از تصویب قانون اصلاحات ارضی می‌باشد.»[۳۵] این همه پیگیری و نظارت از طرف مقامات آمریکایی، به خوبی نشان می‌دهد که اجرای قانون اصلاحات ارضی در ایران، در آن مقطع از زمان، چقدر برای آمریکا مهم بوده است. در این رابطه سند مهمی نیز وجود دارد که اهمیت اجرای موفقیت آمیز این طرح را به خوبی نشان می‌دهد، در این سند آمده است که: «... برابر اطلاع رسیده، شایع است که چون نماینده‌ی مخصوص رئیس جمهور آمریکا در ایران، آقای چتر پاولز بر روی اقدامات دولت دکتر امینی صحه گذاشته است و لزوم لایحه‌ی اصلاحات ارضی و اجرای آن را متذکر شده است و حتی اعلیحضرت همایونی را یادآور شدند که اگر اقدامات آقای دکتر امینی به ثمر نرسد و تقسیم املاک در ایران عملی نگردد، دولت آمریکا مجبور است در کمک‌های خود نسبت به ایران تجدید نظر کند.»[۳۶] امینی برای اجرای اصلاحات مورد نظر آمریکا نیاز به کمک‌های مالی داشت و دولت کندی نیز مصمم به حمایت مالی از دولت امینی بود و در همین راستا برای تأمین بخشی از هزینه‌های اصلاحات ارضی، کنسرسیوم نفتی را وادار به افزایش تولید خود کرد تا جایی که ایران به مقام سوم کشورهای صادر‌کننده‌ی نفت در جهان درآمد.[۳۷] برنامه‌ی دیگر آمریکا برای تأمین هزینه‌های اصلاحات ارضی در ایران، محدود‌کردن برنامه‌های فروش اسلحه به ایران و تشویق دولت امینی به کاهش بودجه‌ی نظامی بود. [۳۸] به این ترتیب مرحله‌ی اول اصلاحات ارضی، توسط کابینه امینی به اجرا درآمد. اصلاحات ارضی که علی امینی به دنبال آن بود، سه هدف عمده را دنبال می‌کرد: ۱- تحدید قدرت زمین‌داران بزرگ، ۲- پیوستن نسق‌داران[۳۹] به جمع بزرگ مالکان اراضی ۳- فروپاشی سازوکارهای قدیمی جامعه‌ی روستایی از طریق تحمیل سرمایه‌داری. در این مرحله، مالکانِ اراضی، مجاز به مالکیت یک روستا و یا داشتن سهمی شش دانگ (‌هر دانگ، یک ششم مالکیت) اراضی مختلف بودند. مزارع چای، باغات میوه و اراضی مکانیزه از شمول این ماده مستثنی بودند. زمین‌داران موظف شدند، مازاد اراضی خود را به دولت بفروشند و دولت نیز آنها را با همان قیمتِ خرید به اضافه‌ی ده درصد هزینه‌های اداری به دهقانان می‌فروخت. اما این شرایط اعتراض بزرگ مالکان را علیه شاه و به جنبش درآمدن دهقانان را به حمایت از امینی و ارسنجانی به دنبال داشت.[۴۰] در حقیقت سال ۱۳۴۰، عرصه‌ی مبارزه‌ی قدرت میان امینی و شاه بود. وی می‌کوشید آمریکاییان را قانع کند که توانایی انجام اصلاحات مورد نظر آنها را دارد و مصمم شد به هر قیمت ممکن، رهبری اجرای بسیاری از اصلاحات اجتماعی و اقتصادیِ پیشنهادی آمریکا را خود شخصاً به دست بگیرد. تصمیمی که می‌توانست با توجه به بحران‌های موجود در جامعه از قبیل مشکلات اقتصادی، خشونت و تبعید، برگزار نکردن انتخابات و... مورد استقبال آمریکا واقع شود. ضمن اینکه امینی در پیشبرد برنامه‌های اصلاحی نتوانست موفقیتی به دست آورد. لذا شاه از این شرایط بهره برد و تلاش ‌نمود تا توجهات دولت‌مردان کاخ سفید را از امینی به سوی خود متمایل نماید.[۴۱]  بنابراین در تاریخ ۲۱ فروردین ۱۳۴۱ عازم آن کشور شد. شاه در این سفر مراتب پای‌بندی خود را به اجرای رفرم آمریکایی به مقامات آن کشور اعلام کرد. روزنامه‌ی اطلاعات نیز در تاریخ ۲۶ فروردین ۱۳۴۱، در این مورد نوشت: «...شاهنشاه اطمینان یافتند که آمریکا پشتیبانی سیاسی و نظامی خود را از ایران ادامه خواهد داد. دستگاه دولتی آمریکا نیز به نوبه خود اطمینان یافت که شاهنشاه یک متحد استوار است که تصمیم قاطع به اصلاحات اقتصادی و اجتماعی دارند...»[۴۲] بدین ترتیب، پس از بازگشت محمدرضا پهلوی، علی امینی پس از ۱۴ ماه نخست‌وزیری در ۲۷ تیرماه ۱۳۴۱ استعفا داد.[۴۳] درباره‌ی استعفای دکتر امینی نظرها مختلف بود. یک عده، علت را اختلاف را بر سر بودجه می‌دانستند و اینکه او در تلاش بود تا بودجه‌ی ارتش را کم نماید و شاه با این مسئله مخالفت می‌کرد.[۴۴]  ساواک نیز در گزارشی نوشته است که: «شایع است که آقای دکتر امینی در نظر داشته است از بودجه‌ی ارتش بکاهد، لیکن اعلیحضرت همایونی مخالفت نموده و به همین جهت آقای امینی استعفا داده است.»[۴۵] روایت دیگری نیز از این قضیه مطرح شده بود و آن اینکه، گفته می‌شد امینی به پشت گرمی آمریکایی‌ها برای کم کردن بودجه‌ی ارتش، روبروی شاه ایستادگی کرد. مطلبی که روزنامه‌ی باخترِ امروز نیز در تاریخ ۱۵ مرداد ۱۳۴۱ به آن پرداخته بود.[۴۶] اما از آنجایی که امینی در انجام اصلاحات مورد نظر سران آمریکایی، ناموفق بوده و علاوه بر این شرایط، ناآرامی‌های داخلی نیز شدت بیشتری یافته بود، از این جهت دیگر مهره‌ی کارسازی برای آمریکایی‌ها محسوب نمی‌گردیده و به همین دلایل آنها نیز از امینی در برابر شاه حمایت نکردند. . اهداف سیاسی و اقتصادی آمریکا و محمدرضا پهلوی از اصلاحات ارضی در ایران به دنبال لزومِ اجرای اصلاحات ارضی، شاه از این موقعیت جهت تحکیم پایه‌های قدرت خود در روستاها و کاهش نفوذ قدرت مالکین بزرگ استفاده نمود. نویسنده و تحلیلگر غربی به نام هوگلند، در نوشته‌های خود در مورد انگیزه‌ی محمدرضا پهلوی از اجرای اصلاحات ارضی، چنین نوشته است: «شاه به دنبال گسترش اقتدار دولت مرکزی به روستاها و بسط و گسترش تسلط و اقتدارِ تهران، بر مناطق روستایی دورافتاده بود. انگیزه‌های شاه از گسترانیدن حوزه‌ی اقتدار خود و دسترسی به روستاها، پیچیده و چند لایه بود...»[۴۷] علاوه بر این اصلاحات ارضی، فرصتی برای شاه به وجود آورد تا خوانین و مالکین بزرگ مناطق مختلف کشور را که با وی مخالف بودند را سرکوب نماید. به عنوان مثال در استان فارس، از ابتدای اجرای قانون اصلاحات ارضی و به خصوص به دنبال قتل مهندس ملک عابدی، مأمور اجرای اصلاحات ارضی در منطقه فیروزآباد فارس به تاریخ ۲۳ آبان ۱۳۴۱[۴۸] و همچنین مسائلی که در زمستان ۱۳۴۱ به وقوع پیوست، جوی متشنج داشت. طبق اسناد موجود، نامه‌ای که عزیزالله قوامی به اسدالله علم در تاریخ ۱۷ / ۸ / ‌۱۳۴۱ درباره‌ی اوضاع فارس نوشته، این نکته را تایید می‌کند. وی که از ملاکین بزرگ فارس بوده و با علم نیز نسبت فامیلی داشته،[۴۹] از اوضاع فارس، ابراز نگرانی کرده بود و به وی هشدار داد که «...سران عشایر، یعنی بویر احمد علیا و بویر احمدی سفلی و منطقه رستم، قشقایی‌ها و بهارلوها هم‌ قسم شده‌اند که به هر ترتیبی که پیش آید، از تقسیم املاک جلوگیری نمایند و فردی به نام فریدون قشقایی نیز برای اتحاد و ایجاد درگیری، از یکی از سران عشایر به نام محمدحسین خان قشقایی مجوز گرفته است و به این ترتیب وضع فارس را به منزله خرمن باروتی دانست که منتظر یک جرقه‌ی کوچک باشد...»[۵۰] به دنبال این وقایع، ساواکِ فارس، فعالیت‌های سران عشایر را زیر نظر داشته و در گزارشی به تاریخ ۱۸ / ۸ / ۱۳۴۱ به استاندار فارس اعلام کرد که: «در این چند روزه جنب و جوش بی‌سابقه‌ای از طرف طبقه‌ی مالک در زمینه‌ی مخالفت با اصلاحات ارضی مشاهده گردیده که کانون این فعالیت‌ها، انجمن اتحادیه‌ی فلاحتی فارس (اتحادیه‌ای مرکب از زمین‌داران بزرگ فارس)، است و علاوه بر اعضای اتحادیه، در این چند روز، تعدادی از مالکین سایر مناطق فارس، اعم از ایلی و غیر ایلی، در جلسات حاضر {شده} و ضمن ایراد سخنرانی‌های شدید‌الحنی مبنی بر شکایت از اوضاع و لزوم اتخاذ تدابیر قاطع و عملی و فوری و انجام مراسم سوگند از طرف اعضاء، درباره‌ی ایستادگی در برابر قانون اصلاحات ارضی، که آن را مغایر قانون اساسی و شعائر دینی می‌دانند،{صحبت نمودند}...»[۵۱] و همین طور، بر طبق گزارش‌های ساواک، چندین اتفاق دیگر نیز روی داد از جمله فتوای علمای شیراز از جمله فتوای آیت‌الله شیخ بهاء‌الدین محلاتی بر علیه قانون اصلاحات ارضی به تاریخ ۲۱ / ۸ / ۱۳۴۱[۵۲] و همچنین که همین مسائل، بهانه‌ای را به دست حکومت سپرد تا بتواند با ایجاد حکومت نظامی و درگیری با مخالفین، مقاومتِ سران ایلات و عشایر را خنثی و در نهایت به کوشش‌های آنان بر ضد اصلاحات ارضی، در تیر ماه ۱۳۴۲ پایان دهد.[۵۳] از دیگر اهداف مهمی که آمریکا به بهانه‌ی اصلاحات ارضی در ایران، در سر داشت، مهیا نمودن شرایط مناسب برای ورودِ ایران به دنیای سرمایه‌داری صنعتی بود که این امر با از بین رفتن سیستم سنتی که مرکز آن در روستاها قرار داشته، امکان پذیر بوده است و به وسیله‌ی اصلاحات، قدرت خریدشان بالا می‌رفته و می‌توانستند به عنوان خریداران کالاهای دنیای سرمایه‌داری درآیند. بدین ترتیب بازار جدیدی نیز برای کالاها و خدمات غربی به وجود می‌آمد. به این ترتیب، قانون اصلاحات ارضی را می‌توان، نوعی از استراتژی و تسلط سرمایه‌داری آمریکایی در ایران دانست. به بیان دیگر، اصلاحات ارضی به منظور تسهیلِ نفوذِ سرمایه‌ها و کالاهای خارجی در روستاها و شهرهای کوچک ایران وارد شده و به طور فراگیری، سیستمِ اقتصادی کشور را از سرمایه‌ها و کالاهای خارجی فرا گرفت.[۵۴] . واکنش حضرت امام خمینی(ره) به برنامه اصلاحات ارضی درباره‌ی مواضع حضرت امام خمینی(ره) باید یک اصل کلی را در نظر داشت و آن اینکه بر اساس نظام فکری- سیاسی حضرت امام خمینی(ره)، ایشان اساساً حکومت پهلوی را به دلیل نداشتن مشروعیت الهی در ردیف حکومت‌های طاغوت قرار می‌دادند.[۵۵] حکومت طاغوت از دیدگاه حضرت امام، به حکومت‌هایی نسبت داده می‌شود که در مقابل حکومت الهی طغیان کرده و سلطنت و حکومت بر پا داشته‌اند زیرا که مبنای مشروعیتِ حکومت، تفویض الهی است و نه قدرت.[۵۶] اما درباره‌ی رفورم ارضی، اولین مواضع امام به سال ۱۳۳۹ بر می‌گردد که طی آن آیت‌الله العظمی سیدحسین بروجردی طی نامه‌ای، اجرای این لایحه را خلاف اسلام  و شریعت دانست. شاه نیز در پاسخ به نامه با لحنی تند، خطاب به ایشان نوشت که: «ما دستور داده‌ایم قانون اصلاحات ارضی، مثل سایر ممالک اسلامی اجرا شود.» به دنبال این ماجرا، آیت‌الله بروجردی به منظور ارائه‌ی پاسخ مناسب به او، از بزرگان حوزه علمیه از جمله حضرت امام خمینی(ره) دعوت نمود تا در جلسه‌ای مشورتی حضور یابند. امام در این جلسه ضمن اعتراض به جمله‌ی «ما دستور داده‌ایم...» پیشنهاد کردند که شما نیز قاطعانه بنویسید: «این خلاف قانون اساسی است شاه چه حقی دارد بگوید ما دستور داده‌ایم. کشور مشروطه است و مجلس دارد.» آیت‌الله بروجردی در روز دیگری همه‌ی افراد جلسه را برای خواندن متن جوابیه فراخواند. مضمون جوابیه این بود: «شما که می‌گویید: ممالک دیگر اسلامی، قانون اصلاحات اجرا شده است، آن ممالک اول جمهوری شدند، بعداً اصلاحات ارضی اجرا شد.»[۵۷]  با توجه به نوع موضع امام، می‌توان این طور استنباط کرد که ماهیت مخالفت امام خمینی با مخالفت سایر مراجع مانند آیات عظام بروجردی، سید محمدرضا گلپایگانی، سیدمحسن حکیم و محمدعلی اراکی، از یک سنخ نبوده است. به نظر می‌رسد آیت‌الله بروجردی و به تَبَع ایشان اکثر مراجع با رویکردی فقهی و با استناد به اصل «الناس مسلطون علی اموالهم و انفسهم» و به دلیل تضادِ قانونِ اصلاحات ارضی با شرع مقدس، به مخالفت برخاستند. استدلال مراجع در این مخالفت با استناد به اصل مزبور این بود که بر آنها معلوم نبود که کدامیک از زمین‌ها غصبی بوده است و کدام یک نبوده. در این شرایط باید دست نگه داشت تا به اشکال شرعی برخورد نکند. اما می‌توان دریافت که حتی در همان جلسه‌ی مشورتی، در نظر امام، انگیزه‌های سیاسی بسیار پررنگتر از انگیزه‌های شرعی و فقهی است. اما به طور کلی، در این دوره، امام خمینی(ره) تحت مرجعیت آیت‌الله بروجردی به مخالفت پرداختند و دیدگاهی متفاوت از موضع‌گیریِ رسمی حوزه از خود نشان ندادند. [۵۸] حتی زمانی که علی امینی در تاریخ ۱۳ رجب ۱۳۸۱ هجری قمری برابر با اول دی ماه ۱۳۴۰ شمسی، برای دیدار و گفتگو یا علمای عظام و مراجع عالیقدر درباره‌ی مشکلات و نابسامانی‌های موجود در جامعه به قم رفت و با حضرت امام خمینی(ره) ملاقات نمود، حضرت امام اشاره‌ای به موضوع اصلاحات ارضی نکردند.[۵۹] بعضی از پژوهشگران معتقدند که ایشان به دلیل اینکه هنوز ابعاد و نتایج عملی اصلاحات ارضی روشن نشده بود، مخالفت مشهودی با برنامه‌ی اصلاحات ارضی نداشتند. از طرف دیگر تحلیلگران و رسانه‌های غربیِ حامی شاه، در پی این بودند که با تبلیغات فراوان مراجع و علما، را مخالف اصلاحات ارضی و رعایا و طرفدار فئودالها و زمین‌داران معرفی کنند و بدین وسیله حیثیت اجتماعیشان را خدشه‌دار کنند،[۶۰] در همین رابطه از ابتدای شروع این طرح روزنامه‌ی واشنگتن پست نیز به حمایت از اقدامات دولت آمریکا و شاه پرداخته و مطالب را به این صورت جمع‌بندی نمود که «‌شاه ایران خواهان مدرنیزه کردن ایران است و به این منظور برنامه‌هایی را اجرا کرده است ولی آخوند‌ها، مخالف آزادی زنان و اصلاحات ارضی هستند و ارتجاع سرخ و سیاه دست به دست هم داده تا جلوی اقدامات مترقیانه را بگیرند.»[۶۱] این در حالی بود که در پی تصویب و اجرای طرح اصلاحات ارضی در سال ۱۳۴۰ شمسی، هیچگونه حرکتی از سوی حضرت امام و علمای اسلام که نمایانگر مخالفت رسمی ایشان با این رفرم باشد، دیده نشد.[۶۲]  این مسئله از طرف دولت امینی، این طور برداشت شد که علما و روحانیون، هیچ نوع مخالفتی با اصلاحات ارضی ندارند. در این زمینه می‌توان به نامه دکتر حسن ارسنجانی وزیر کشاورزیِ دکتر امینی اشاره کرد که طی تلگرامی به آیت‌الله العظمی محمدرضا گلپایگانی به دلیل موافقتِ علما با برنامه اصلاحات ارضی، از ایشان تشکر نموده است در این تلگراف آمده است: «به مناسبت حلول روز عید فطر تبریکات صمیمانه خود را تقدیم می‌نمایم و با توجهی که حضرت{حضرات} آقایان علماء دین به حفظ حقوق عامه‌ی مسلمین در اجرای عدالت اسلامی و زمین‌دار شدن زارعین مبذول فرموده‌اند، صمیمانه سپاسگزارم...» [۶۳] آیت‌الله گلپایگانی نیز در جواب، تلگرافی را به حسین قدس‌نخعی، نایبِ نخست وزیر (امینی)، فرستادند و عنوان کردند که «... از طرف علما با قانون اصلاحات ارضی اظهار موافقتی نشده و هر قانونی که بر خلاف احکام مقدسه دین مبین اسلام باشد، لغو و بلااثر است...»[۶۴] همان طور که از مفاد این سند برمی‌آید، موضع ایشان علیه اصل اصلاحات ارضی نبوده، بلکه واکنشی برابرِ ارسنجانی بوده است که تلاش داشت علما را با اصلاحات آمریکاییِ شاه موافق جلوه دهد،[۶۵] همان طور که حضرت امام خمینی(ره) خودشان نیز در تاریخ ۱۰ اردیبهشت ۱۳۴۲ در سخنرانی که در جمع اعضای انجمن اسلامی دانشگاه تهران داشتند درباره‌ی این قضیه صریحاً اعلام کردند، با ماهیت و اصل برنامه‌ی اصلاحات ارضی مخالفتی ندارند. ایشان فرمودند: «حوزه‌ی علمیه هرگز مخالف اصلاحات ارضی نبوده،{اما}آیا دولت به ما پیشنهاد کرد و از ما نظر خواست؟ ما می‌دانیم که این موضوع برای سرگرمی کشاورزان فراهم شده است.»[۶۶] همچنین به مرور زمان و پس از گذشت بیش از یک دهه از شروع برنامه اصلاحات ارضی و مشخص شدن نتایج منفی طرح، حضرت امام(ره)، در بیانات خویش، از تبعات مخرب آن در کشاورزی و اقتصاد جامعه سخن گفتند. ایشان همچنین در پیامی در تاریخ ۲۱ / ۱۲ / ۱۳۵۳، به ملت ایران درباره تأسیس حزب رستاخیز شاه، با اشاره به پیامدهای بدِ اصلاحات ارضی برای کشاورزی ایران اعلام کردند: «... شاه که در آغاز طرح به اصطلاح انقلاب سفید به دهقانان نوید می‌داد که در سایه‌ی اصلاحات ارضی، غله‌ی مورد نیاز کشور در داخل تأمین می‌شود، اکنون به جای خجلت‌زدگی، افتخار می‌کند که دو میلیون و نیم تن گندم و چهارصد هزار تن برنج در سال جاری وارد کرده است...»[۶۷] ایشان در بین سال‌های ۱۳۵۳ الی۱۳۵۷ و تا پیروزی انقلاب اسلامی، در سخنرانی‌ها و مصاحبه‌های خویش به مناسبت‌های گوناگون درباره‌ی نتایج طرح اصلاحات ارضی، صحبت نمودند و پیامد‌های آن را برای ایران، وابسته شدن به غرب و به خصوص آمریکا برای تأمین نیازهای کشاورزی و دامپروری، از بین رفتن کشاورزی ایران و مهاجرت روستائیان به شهرها و زندگی آنها در شرایط بد اقتصادی، دانستند. ایشان همچنین اصلاحات ارضی را برنامه و تز آمریکا دانستند که برای درست کردن یک بازار مصرفی بزرگ، ایران را مستعمره‌ی خویش نموده است. به عنوان مثال در جواب پیام تسلیت یاسر عرفات به مناسبت شهادت فرزندشان حاج سید‌مصطفی خمینی در آبان ماه ۱۳۵۶، فرمودند: «...ما شاهد به اصطلاح اصلاحات ارضی بودیم که زراعت ایران را به باد داد و بازار برای آمریکا درست کرد و ایران را تا لب پرتگاه کشاند و شاه، ایران را به شکل مستعمره برای آمریکا درآورده است...»[۶۸] ایشان در مصاحبه‌ای با روزنامه‌ی لوموند به تاریخ ۴ / ۲ / ۱۳۵۷، فرمودند: «...اصلاحات ارضی را که ما خواستارش هستیم، کشاورز را از محصول کارش بهره‌مند خواهد ساخت و مالکانی را که بر خلاف قوانین اسلامی عمل کرده‌اند را مجازات خواهد کرد...»[۶۹] این مصاحبه نشان می‌دهد که حضرت امام خمینی(ره)، در مورد اصلِ مبحث اصلاحات ارضی، موضع منفی نداشتند. حتی امام معتقد بودند که برای از بین بردن ظلم و ستم مالکین بزرگ به دهقانان باید از  طریق راه‌های شرعی و اسلامی، اقدام شود. ایشان به دلیل شیوه اجرای نامناسب و فرآیند معیوب آن که باعث به وجود آمدن مشکلات حاد و جدی در ایران شد، در مقاطع متفاوت، به انتقاد از برنامه اصلاحات ارضی پرداختند. ایشان اساساً حکومت شاه را به دلیل وابسته بودن به غرب، شایسته‌ی انجام اصلاحات نمی‌دیدند و این طرح را نیز برنامه‌ای تحمیل شده از طرف غرب می‌دانستند که نتیجه‌ی آن، نابودی کشاورزی و وابستگی بیشتر به غرب برای تأمین مایحتاج کشور بود. همان طور که در همین مصاحبه در این رابطه، فرمودند: «...سیاست شاه از لحاظ صنعتی و کشاورزی، مملکت ما را به نفع قدرت‌های استعماری به صورت یک جامعه‌ی مصرفی درآورده است...»[۷۰] و در این شرایطی که دستگاه‌های تبلیغاتی آمریکا، نویسندگان روزنامه‌ها، رادیو و تلویزیون‌های غربی تلاش داشتند تا حضرت امام خمینی(ره) را مخالفت اصلاحات معرفی کنند، ایشان به خوبی در مصاحبه‌ای در تاریخ ۷ دی ماه ۱۳۵۷، با کرک کروفت، استاد دانشگاه روتکرز آمریکا به این مسئله پاسخ گفتند. در این مصاحبه کرک کروفت از حضرت امام پرسیده بود: «...آیا اصلاحاتِ ارضی شاه که طبق نوشته‌های روزنامه نیویورک تایمز به تاریخ ۱۱ دسامبر ۱۹۷۹، به روحانیونی که دومین طبقه‌ی زمین‌داران بزرگ را تشکیل داده‌اند، صدمه زده است؟ و این یکی از دلایلی است که شما با شاه مخالفت می‌کنید؟» «...ایشان فرمودند: به طور کلی هیچ یک از روحانیونِ مخالفِ شاه از زمین‌داران بزرگ نبودند... و من هم اعلام کرده‌ام که چون زمین‌داران بزرگ، مالیات‌های اسلامی خود را نپرداختند، ما زمین‌ها را از رعایا پس نخواهیم گرفت و مخالفت من و علما با شاه هرگز به این خاطر نبوده است. این هم از تبلیغات سوء شاه است که رنگ خود را باخته است.»[۷۱] .  نتایج و پیامدهای اصلاحات ارضی همان گونه که گفته شد اصلاحات از بالا، توسط آمریکایی‌ها مطرح شد تا در ساختارهای جوامع سنتی و عقب نگه داشته شده، دگرگونی ایجاد شود و قدرت‌های سیاسی حاکم در آن کشورها را از بحران‌ها و انقلاب‌های احتمالی مصون نگه دارد. طبق نظر تحلیلگرانی مانند لازول و هانتینگتون، اصلاحات متوالی و برنامه‌ریزی شده و به اصطلاح انقلاب کاخی، به عنوان جانشین انقلاب‌های سیاسی و اجتماعی عمل می‌کنند. البته خلاف این نظریه نیز ممکن است رخ دهد به این معنی که اصلاحات نه تنها ممکن است تأثیر مثبتی در استواری سیاسی نداشته باشد، بلکه این امکان نیز وجود دارد که به نااستواری بیشتر و حتی به انقلاب نیز منجر شود. اما به هر جهت تحلیلگران آمریکایی از تئوری اول بهره بردند و از آن تحت عنوان طرح اتحاد برای پیشرفت استفاده کردند. بر این مبنا، طرح آمریکا برای ایران، بر اساس تغییرات اجتماعی و برچیدن بساط مالکان بزرگ و تقسیم زمین کشاورزان، بود. به این ترتیب، شاه با فروش املاک وسیعی که پدرش از مردم و مالکان غصب کرده بود، از یک فئودال بزرگ به یک سرمایه‌دار درجه اول، بانکدار و مالک کشتی و نفتکش‌های بزرگ تبدیل می‌شد. در واقع طراحان سیاست خارجی آمریکا در تلاش بودند تا با تغییر نظام کشاورزی به نظام صنعتی، ایرانِ نفت‌خیز را تبدیل به بزرگترین پایگاه نفتی، انرژی و نظامی آمریکا در خاورمیانه نمایند و لازمه‌ی این شرایط، تغییر روابط سنتی روستاها، گسترش بازار مصرف و رشد و توسعه‌ی سرمایه‌داری بود. بنابراین آنها برای ایران، یک سیستم معیوبِ وابسته‌ای طراحی کرده بودند که مصرف‌کننده‌ی محصولات دنیای صنعتی باشد.[۷۳] اجرای طرح اصلاحات ارضی، با سیستم معیوبی که داشت نمی‌توانست تغییرات اساسی و بنیادین را به نفع همه کشاورزان و زارعان به وجود آورد. تعداد محدودی از زارعان از این وضع منفعت بردند، درحالی که تعداد فراوانی از کشاورزان در سراسر کشور، بی‌بهره ماندند. اصلاحات ارضی گرچه باعث گسترش مالکیت خصوصی روستاییان شد، اما مقدار زمینی که به آنها تعلق می‌گرفت، به مراتب کمتر از مقدار لازم برای تأمین زندگی‌شان بود. به طور مثال به ۶۸ درصد دهقانان زمین‌هایی کمتر از ۵ هکتار رسید و حال آنکه حداقل زمینی که می‌تواند برای یک خانواده، بازده‌ی اقتصادی داشته باشد (‌غیر از شمال ایران) ۷ هکتار است. نتیجه چنین اوضاعی، پایین آمدن تولید محصولات کشاورزی بود. همچنین، همزمان با اجرای مرحله دوم اصلاحات، دولت ۶۰ هزارتن گندم از شوروی و ۱۴ هزارتن گندم از آمریکا وارد کرد. نتیجه اصلاحات ارضی شاه بدان جا انجامید که در اواسط دهه ۱۹۷۰ میلادی ایران از یک کشور تولید کننده‌ی محصولات غذایی به وارد کننده تبدیل شد.[۷۴] در سال ۱۳۵۳ شمسی وزیر کشاورزی وقت رسماً ورشکستگی ایران را در بخش کشاورزی تایید کرد و گفت: «‌ما نمی‌توانیم نیازهای داخلی خویش را تأمین کنیم و هیچ وقت قادر نخواهیم بود نیازهای داخلی خود را تأمین کنیم.» وی در توجیه این ورشکستگی چنین ادامه می‌دهد: «ایران خیلی از محصولات کشاورزی را ارزان‌تر از آنچه که در داخل کشور کشت می‌شود، می‌تواند از خارج تأمین نماید.»[۷۵] اشکال دیگر اصلاحات ارضی، به نحوه‌ی توزیع نامناسب آن بر می‌گشت. بر اساس قوانین اصلاحات ارضی، تقدم به افرادی داده می‌شد که اصطلاحاً صاحب نسق بودند و این مساله می‌توانست به محرومیت عده‌ی فراوانی از روستائیان، در به دست آوردن اراضی منجر شود. اما یکی از اساسی‌ترین تأثیراتی که اصلاحات ارضی بر ساختار سیاسی ایران بر جای گذاشت، گسترش تحرکات اجتماعی و در نتیجه، تحولات سیاسی متأثر از آن بود. بر طبق آمار و ارقام علیرغم افزایشِ جمعیت، بین سال‌های ۱۳۳۵ الی ۱۳۵۵ شمسی، میزان جمعیت روستایی از ۶۸٫۶ درصد به ۵۳ درصد کاهش یافته است که اساسی‌ترین دلیل آن، مهاجرت روستاییان به شهرها به دنبال طرح اصلاحات ارضی است[۷۶] و نه تنها تولیدات کشاورزی و سطح زندگی روستائیان بهبود نیافت بلکه بسیاری از کشاورزان، به دلیل خرد شدنِ زمین‌های زراعی یا به دلیل کارگر فصلی بودن و تعلق نگرفتن زمین به آنها بیکار شده، روستاها را رها کردند و راهی شهرها شدند. این امر موجب جابه‌جایی و مهاجرت بسیاری از روستائیان به شهرها شد. پس از تقریباً یک دهه از اجرای اصلاحات ارضی، تنها ده درصد نیروی انسانی کارآمد روستاها بر سر زمین‌ها باقی مانده بودند که نتیجه‌ی آن، ضربه به اقتصاد تولید کشاورزی و خودکفایی کشور در تولید محصولات غذایی بود.[۷۷] همچنین مالکان بزرگ نیز که در اثر اجرای اصلاحات ارضی، زمین‌های خود را از دست داده بودند، در قبال آن مبلغی را به عنوان غرامت از دولت دریافت کردند و به تجارت پرداختند و عده‌ای از آنها در کارخانجات سهام خریدند و به سهامداران بزرگ تبدیل شدند و با سرمایه‌گذاری در شرکت‌های سهامی زراعی و کشت و صنعت و تعاونی‌ها موقعیت خودشان را در مناطق روستایی تحکیم بخشیدند.[۷۸]  بنابراین اصلاحات ارضی که در چارچوب اهداف سیاسی آمریکا و حفظ منافع این کشور در منطقه خاورمیانه، مطرح شد، با توجه به نبود ساختارهای مناسب برای انجام این طرح و توزیع نادرست آن و از همه مهمتر ماهیت تحمیلی و استعماری آن از طرف آمریکا، فاقد فواید اجتماعی و اقتصادی مؤثری برای ایران بود و به همین جهت نه تنها به بهبود وضع رفاه کشاورزان و دهقانان ایران کمکی نکرد، بلکه باعث به وجود آمدن بحران‌های جدیِ اجتماعی همانند مهاجرت روستاییان به شهرهای بزرگ، بی‌کاری، وضعیت بد معیشتی، حاشیه‌نشینی در شهرها، از رونق افتادن کشاورزی ایران و واردات محصولات کشاورزی از کشورهای غربی، شد. ........................................................................................................................................................ منابع و مآخذ کتاب‌ها: ال. شوئل، فرانک، آمریکا چگونه آمریکا شد، ترجمه ابراهیم صدیقانی، چاپ سوم، انتشارات امیرکبیر، تهران، ۱۳۸۳٫ آمارهای روستایی و کشاورزی ایران، مسائل ارضی و دهقانی، انتشارات آگاه، تهران،۱۳۶۱٫ بداقی، حمیدرضا، بررسی روابط سیاسی ایران و ایالات متحده ی آمریکا از ۱۳۳۲ تا ۱۳۴۷ با نگاهی به اسناد وزارت امور خارجه، مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی تهران؛ وزارت امور خارجه، چاپ اول، تهران، ۱۳۸۷٫ بنی لوحی، سید‌علی، ایران و آمریکا، امام خمینی(ره) و تبیین سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، نشر فرهنگی دانش و اندیشه‌ی معاصر، چاپ اول، ۱۳۷۸٫ بیل، جیمز، عقاب و شیر؛ تراژدی روابط ایران و آمریکا، ترجمه مهوش غلامی، چاپ اول، نشر کوبه، تهران، ۱۳۸۱٫ پهلوی، محمدرضا، پاسخ به تاریخ، به کوشش شهریار ماکان، چاپ نهم، نشر البرز، ۱۳۸۷٫ خمینی، روح‌الله، ولایت فقیه (حکومت اسلامی)، تقریر بیانات حضرت امام خمینی (س)، چاپ سی‌ام، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، تهران، ۱۳۹۴٫ رجبی، محمد‌حسن، زندگی‌نامه سیاسی امام خمینی،انتشارات فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، تهران، ۱۳۶۹٫ سواین فورد لمتون، آن کاترین، اصلاحات ارضی در ایران (‌۱۳۴۵-۱۳۴۰‌)، ترجمه مهدی اسحاقیان، چاپ اول، انشارات امیرکبیر، ۱۳۹۴٫ صحیفه امام مجموعه آثار امام خمینی(س)، بیانات، مصاحبه‌ها، احکام، اجازات شرعی و نامه‌ها، جلد‌های اول، سوم، چهارم، پنجم و بیست و یکم، چاپ پنجم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی و چاپ و نشر عروج، ۱۳۸۹٫ عشقی، حمید، تاریخ سازمان سیا و تحولات جهانی، انتشارات آرمان رشد، تهران، ۱۳۹۵٫ عمید، حسن، فرهنگ عمید، جلد اول، چاپ سوم، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۶۰٫ فارسی، جلال‌الدین، زوایای تاریک، چاپ اول، مؤسسه چاپ و انتشارات حدیث، تهران، ۱۳۷۳٫ فلاحی، اکبر، سال‌های تبعید امام خمینی(ره)؛ علل و زمینه‌های تبعید امام خمینی، چاپ اول، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران، ۱۳۸۷٫ گازیوروسکی، مارک، دیپلماسی آمریکا و شاه، ترجمه جمشید زنگنه، چاپ اول، انتشارات رسا، ۱۳۷۱٫ لاجوردی، حبیب، خاطرات علی امینی؛ مجموعه تاریخ معاصر ایران به روایت تاریخ‌سازان۱، نشر صفحه سفید، چاپ اول، ۱۳۸۳٫ مرکز بررسی اسناد تاریخی، رجال عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک؛ علی امینی، جلد اول، چاپ اول، تهران، ۱۳۷۹٫ ملک محمدی، حمیدرضا، ژاندارم و ژنرال، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تهران، ۱۳۸۷٫ منصوری، جواد، ۲۵ سال حاکمیت آمریکا بر ایران، چاپ اول، بی‌جا، ۱۳۶۴٫ میلانی، محسن، شکل‌گیری انقلاب اسلامی، ترجمه مجتبی عطارزاده، چاپ ششم، انتشارات گام نو، ۱۳۸۸٫ هانتینگتون، ساموئل، سامان سیاسی در جوامع دستخوش دگرگونی، ترجمه محسن ثلاثی، نشر علم، چاپ اول، ۱۳۷۰٫ ................................................................................. مقاله‌ها: امامی خوئی، محمد‌تقی و نرگس ضیایی، مقاله اصلاحات ارضی و تاثیرات اقتصادی آن بر جامعه کشاورزی ایران، مجله مسکویه، شماره ۴، تابستان ۱۳۸۷، صفحات ۵۹ الی ۸۶٫ امین‌آبادی، سیدروح‌الله، مقاله روایت اسناد لانه جاسوسی از توطئه‌های آمریکا، پایگاه مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳ آبان ۱۳۹۴٫ بدلا، سید‌حسین، مصاحبه با حجت‌الاسلام سیدحسین بدلا، پرتال جامع علوم انسانی به نقل از مجله حوزه سال ۱۳۷۰، شماره ۴۳ و ۴۴٫ تجدد، حسین، مقاله پیامدهای مثبت و منفی اجرای قانون اصلاحات ارضی در ایران، گذرستان؛ نشریه الکترونیکی تاریخ سیاسی معاصر ایران، ۱۳۹۷٫ جنگروی، مهدی، مقاله اصلاحات ارضی، پایگاه مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، ۱۳۹۷٫ حسن‌زاده، اسماعیل، مقاله تأملی بر نگرش امام خمینی(ره) به اصلاحات ارضی، خبرگزاری فارس، ۱۲ / ۳ / ۱۳۸۵٫ روحانی، سیدحمید، رفرم ارضی در ایران، نگاهی به جریان اصلاحات ارضی شاه، فصلنامه مطالعات تاریخی، فایل پی دی اف. فوزی، یحیی، مقاله رهبران مذهبی و مدرنیزاسیون در دوره ی پهلوی دوم- بررسی مواضع امام خمینی(س)، فصلنامه متین، شماره ۱۰، سال ۱۳۸۵٫ قرشی، یوسف و جمیری، محمد، مقاله اصل چهار ترومن در ایران، فصلنامه تاریخ معاصر ایران، سال دوازدهم، شماره ۴۶، تابستان ۱۳۸۷٫ متولی حقیقی، یوسف، مقاله دولت امینی و اصلاحات پیشنهادی آمریکا، پژوهش‌نامه تاریخ، سال سوم، شماره نهم، ۱۳۸۷٫ هوگلند، اریک، مقاله اصلاحات ارضی؛ اراده‌ی نیمه تمام، فصلنامه فرهنگی، اجتماعی گفتگو، شماره ۳۲، اسفند ۱۳۸۰، صفحه ۳۷٫ ..................................................................................... پایان‌نامه: شهوه، مرتضی، پایان‌نامه نقش آمریکا در اصلاحات دهه ۱۳۴۰ شمسی در ایران، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران مرکزی، ۱۳۸۴-۱۳۸۳٫ اسناد: مجموعه اسناد کودتای سفید، بخش دوم، به کوشش جلال فرهمند، مجله تاریخ معاصر ایران، سال ۸، شماره ۳۲، زمستان ۱۳۸۳٫ مجموعه اسناد مرکز اسناد انقلاب اسلامی. مجموعه اسناد مرکز بررسی اسناد تاریخی ، کتاب رجال عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک؛ علی امینی، چاپ اول، تهران، ۱۳۷۹٫ ....................................................................................... روزنامه‌ها: روزنامه اطلاعات به تاریخ ۲۶ / ۱ / ۱۳۴۱٫ روزنامه اطلاعات، سال سی و چهارم، شماره ۱۰۱۴۰، به تاریخ ۲۶ بهمن ۱۳۳۸٫ روزنامه اطلاعات، سال سی و ششم، شماره ۱۰۷۳۰، ۲۳ بهمن ماه ۱۳۴۰٫ روزنامه باختر امروز شماره ۳۳، تاریخ ۱۵ مرداد ۱۳۴۱، صفحه ۲٫ روزنامه باختر امروز، سال دوم، شماره ۳۳۵، به تاریخ ۲۳ شهریور ۱۳۲۹٫ روزنامه کیهان، شماره ۵۵۸۲، ۲۳ بهمن ماه ۱۳۴۰٫ روزنامه مجلس، سال اول، شماره ۲۴، ۲۲ ذی القعده ۱۳۲۴ قمری. ...................................................................................................... پیوست‌ها: الف- پیوست شماره ۱: روزنامه اطلاعات شماره ۱۰۷۰۲، دی ماه ۱۳۴۰، تصویب لایحه اصلاحات ارضی. ب- پیوست شماره ۲: الغای تیولداری: روزنامه مجلس شماره ۲۴٫ ج- پیوست شماره ۳: روزنامه اطلاعات، شماره ۱۰۷۷۵، ۲۶ دی ماه ۱۳۴۱، مسافرت شاه به آمریکا. د- پیوست شماره ۴: روزنامه اطلاعات شماره ۳۴، ۲۶ بهمن ۱۳۳۸ صفحات ۱۸، ۱۹ و ۲۳، متن گزارش کمیسیون خاص مجلس شورای ملی در مورد لایحه اصلاحات ارضی. ه- پیوست شماره ۵: روزنامه باختر امروز، ۲۳ شهریور ۱۳۲۹، شماره ۳۳۵، صفحات ۱ و۴ سفر ویلیام دوگلاس به ایران در مورد اصلاحات ارضی.   پی‌نوشت‌ها: [۱]‌- ایران و آمریکا، امام خمینی(ره) و تبیین سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران به اهتمام سید‌علی بنی‌لوحی، صفحه ۱٫ [۲]‌- در این رابطه به کتاب نگرشی تاریخی بر رویارویی غرب با اسلام، تألیف دکتر جهانبخش ثواقب، نشر مؤسسه بوستان کتاب، چاپ دوم، ۱۳۸۷ صفحات ۱۹۳ الی ۱۹۶ با عنوان هیأت‌های تبلیغ‌گری در خدمت استعمار ارجاع شود. [۳]‌- مقاله اصل چهار ترومن در ایران، یوسف قرشی و محمد جمیری، فصلنامه تاریخ معاصر ایران، سال دوازدهم، شماره ۴۶، تابستان ۱۳۸۷، صفحه ۷۱٫ ‌۴- اصل چهار ترومن که از سوی هری. اس. ترومن رئیس جمهور آمریکا در سال ۱۹۴۷ میلادی ارائه شد. [۵]‌- آمریکا چگونه آمریکا شد، تألیف فرانک ال. شوئل، ترجمه ابراهیم صدیقانی، چاپ سوم، انتشارات امیرکبیر، ۶۵ صفحه و مقاله روایت اسناد لانه جاسوسی از توطئه‌های آمریکا، سید‌روح‌الله امین آبادی، پایگاه مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳ آبان ۱۳۹۴، صفحه ۱٫ [۶]‌- نخستین عملیاتی که در زمان ریاست آلن دالس در سازمان سیا اجرا شد، عملیات چکمه بود که به کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ (‌۱۹ آگوست ۱۹۵۳) مشهور شده است. این عملیات یک ماه پس از جنگ کره اجرا شد و با هدایت کیم روزولت؛ مأمور سازمان سیا و همکاری ام آی ۶ و ارتش اجرا شد و موجب سقوط حکومت دکتر مصدق و آغاز خودکامگی محمدرضا پهلوی گردید. این کودتایی بود که به منظور کنترل نفت، توسط سازمان سیا اجرا شد. بنگرید به: تاریخ سازمان سیا و تحولات جهانی، گردآوری و ترجمه حمید عشقی، انتشارات آرمان رشد، صفحات ۵۶ الی ۵۸ و ۳۴۱ و همین طور ارجاع شود به کتاب اسناد سازمان سیا درباره کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و براندازی دکتر مصدق ترجمه غلامرضا وطن‌دوست، انتشارات رسا، چاپ دوم، ۱۳۹۷٫ [۷]‌- سال‌های تبعید امام خمینی(ره)؛ علل و زمینه‌های تبعید امام خمینی، اکبر فلاحی، چاپ اول، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی، صفحه ۵۳٫ [۸]- مقاله رهبران مذهبی و مدرنیزاسیون در دوره‌ی پهلوی دوم- بررسی مواضع امام خمینی(س)، یحیی فوزی، فصلنامه متین، شماره ۱۰، صفحات ۲۲۳ و ۲۲۴٫ [۹] - مقاله اصلاحات ارضی، مهدی جنگ‌روی، پایگاه مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، ۱۳۹۷، صفحه ۱٫ [۱۰]- روزنامه اطلاعات، سال سی و چهارم، شماره ۱۰۱۴۰، به تاریخ ۲۶ بهمن ۱۳۳۸، صفحات ۱۸ و ۱۹ و ۲۳، (متن گزارش کمیسیون خاص مجلس شورای ملی در مورد لایحه اصلاحات ارضی). [۱۱]‌- تیول، ملک و آب و زمینی که در قدیم از طرف پادشاه به شخصی واگذار می‌شد که از درآمدِ آن زندگانی کند. در دوره‌ی تیموریان و صفویه از طرف پادشاه به برخی از رجال، ملکی واگذار می‌شد که وظیفه و مستمری خود را از مالیات آن وصول کنند. چنین ملکی را تیول و آن شخص را تیولدار می‌گفتند. در دوره‌ی قاجاریه نیز این رسم برقرار بود و در دوره‌ی اول مجلس شورای ملی به موجب قانون، ملغی گردید. فرهنگ عمید، تألیف حسن عمید، جلد اول، صفحه ۶۵۴٫ [۱۲]‌- روزنامه مجلس، سال اول، شماره ۲۴، ۲۲ ذی القعده ۱۳۲۴ قمری، ۲۲ دی ماه ۱۲۷۲ شمسی، صفحه ۴، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. [۱۳]‌- اصلاحات ارضی در ایران ( ۱۳۴۵-۱۳۴۰ )، آن کاترین سواین فورد لمتون، ترجمه مهدی اسحاقیان، صفحات ۳۶ و ۴۸٫ [۱۴] - مقاله پیامدهای مثبت و منفی اجرای قانون اصلاحات ارضی در ایران، حسین تجدد، گذرستان؛ نشریه الکترونیکی تاریخ سیاسی معاصر ایران، ۱۳۹۷، صفحه ۱٫ [۱۵] - دیپلماسی آمریکا و شاه، مارک گازیوروسکی، ترجمه جمشید زنگنه، صفحه ۲۲۰٫ [۱۶]‌- روزنامه باختر امروز، سال دوم، شماره ۳۳۵، به تاریخ ۲۳ شهریور ۱۳۲۹، صفحات ۱ و ۴، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. [۱۷]‌- شکل‌گیری انقلاب اسلامی، محسن میلانی، ترجمه مجتبی عطارزاده، چاپ ششم، انتشارات گام نو، صفحه ۱۰۰٫ [۱۸]‌- جنگ‌روی، همان. [۱۹]‌- رجال عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک؛ علی امینی، جلد اول، صفحه ۲۷٫ [۲۰]‌- ژاندارم و ژنرال، حمیدرضا ملک محمدی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، صفحات ۹۲ و ۹۳٫ [۲۱]- Walt Witman Rostow [۲۲] - بررسی روابط سیاسی ایران و ایالات متحده‌ی آمریکا از ۱۳۳۲ تا ۱۳۴۷ با نگاهی به اسناد وزارت امور خارجه، حمیدرضا بداقی، مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی تهران؛ وزارت امور خارجه، چاپ اول، صفحات ۱۲۸، ۱۲۹ و ۱۳۰٫ [۲۳]‌- ملک محمدی، همان. [۲۴]‌- عقاب و شیر؛ تراژدی روابط ایران و آمریکا، جیمز بیل، ترجمه مهوش غلامی، صفحه ۲۱۷٫ [۲۵]‌- پیشنهاد چهارده‌گانه، از مجموع مباحثات گزارش جان دبلیو. بولینگ اخذ شده است که درباره شرایط ایران، در ماه مارس ۱۹۶۱ به جان اف کندی ارائه شد. (میلانی، همان، صفحات ۹۸ و ۹۹). [۲۶]‌- مقاله دولت امینی و اصلاحات پیشنهادی آمریکا، یوسف متولی حقیقی، پژوهش‌نامه تاریخ، سال سوم، شماره نهم، صفحات ۱۴۰ و ۱۴۱٫ [۲۷]‌- نقش آمریکا در اصلاحات دهه ۱۳۴۰ شمسی در ایران، مرتضی شهوه، صفحه ۱۰۵٫ [۲۸]‌- میلانی، همان، صفحه ۱۰۰٫ [۲۹] - حقیقی متولی، همان، صفحه ۱۳۹٫ [۳۰]‌- علی امینی به روایت اسناد ساواک، جلد اول، صفحه ۲۷٫ [۳۱]‌- سند ساواک به تاریخ ۲۹ بهمن ۱۳۳۹ به نقل از کتاب علی امینی به روایت اسناد ساواک، صفحه ۵۶٫ [۳۲]‌- پاسخ به تاریخ، محمدرضا پهلوی، به کوشش شهریار ماکان، چاپ نهم، نشر البرز، صفحه ۴۳۲ و ۴۳۳ و میلانی، صفحه ۹۹٫ [۳۳]‌- سند شماره ۱۱۵۰ به تاریخ ۱۷ اردیبهشت ۱۳۴۰، به نقل از علی امینی به روایت اسناد ساواک، جلد اول، صفحه ۵۹٫ [۳۴]‌- روزنامه اطلاعات، سال سی و ششم، شماره ۱۰۷۳۰، ۲۳ بهمن ماه ۱۳۴۰ و روزنامه کیهان، شماره ۵۵۸۲، ۲۳ یهمن ماه ۱۳۴۰٫ [۳۵]‌- علی امینی به روایت اسناد ساواک، جلد اول، صفحه ۳۳٫ [۳۶]‌- سند مربوط به ستاد بزرگ ارتشتاران، از اداره دوم دائره‌ی سازمان ضد اطلاعات، سند شماره‌ی ۵۴۶۲ رک (۵۰۲۲۰۰۰۴۲ ) به تاریخ ۳ / ۱۲ / ۱۳۴۰، مرکز اسناد انقلاب اسلامی. [۳۷] - زوایای تاریک، جلال الدین فارسی، چاپ اول، صفحه ۵۲٫ [۳۸] - علی امینی به روایت اسناد ساواک، همان. [۳۹] - آنهایی که به موجب نظام سنتی بهره برداری از اراضی، حق زراعت داشتند. [۴۰] - میلانی، همان، صفحات ۱۰۰ و ۱۰۱٫ [۴۱]‌- حقیقی متولی، صفحه ۱۴۶٫ [۴۲]‌- روزنامه اطلاعات به تاریخ ۲۶ / ۱ / ۱۳۴۱٫ [۴۳]‌- علی امینی به روایت اسناد ساواک، جلد اول، صفحه ۶۲٫ [۴۴]‌- در این رابطه علی امینی در گفتگوی خود با حبیب لاجوردی به این مسئله اشاره نموده و به اختلاف خود با شاه بر سر بودجه‌ی وزارت جنگ، پرداخته است: «... بالاخره صحبت بودجه شد... با جهانگیر آموزگار، بودجه‌ای تعیین کردیم که به الف و ب تقسیم شده بود...آمریکا هم گفته بود، ما دیگر بیش از این نمی‌توانیم کمک بکنیم... به شاه گفتم که، بودجه همین مقدار است و این قدر هم کسری بودجه است... شاه گفت که همه‌ی بودجه‌ی الف و ب برای وزارت جنگ باشد. گفتم، آقا، بنده، الان ۱۵ درصد از اعتبار تمام وزارت‌خانه‌ها را حذف کردم.... من چه طور بگویم که همه‌ی بودجه‌ها مال وزارت جنگ است. من نمی‌توانم همچین کاری بکنم... شاه گفت: خوب، دروغ می‌گفتید، همان طور که در وزارت دارایی می‌گفتید...گفتم من نمی‌توانم، چون واقعاً از آن اشخاص نیستم... تعهد من باید تعهدی درست باشد و وضع اقتصادی مملکت اجازه نمی‌دهد. به علاوه، در هر موقعیتی، یک اولویتی هست. الان به نظر من اولویت، وزارت جنگ نیست، اولویت بهداشت است، کشاورزی است، فرهنگ است...این یک مخارج غیر‌تولیدی است و این نمی‌گذارد ما به جایی برسیم... خلاصه گفتم من نمی‌توانم و بالاخره یک استعفایی تهیه کردم و پهلوی ایشان بردم...» خاطرات علی امینی؛ مجموعه تاریخ معاصر ایران به روایت تاریخ‌سازان۱، حبیب لاجوردی، نشر صفحه سفید، چاپ اول، صفحات ۱۴۷ و ۱۴۸ و علی امینی به روایت اسناد ساواک،جلد اول، صفحه ۴۱٫ [۴۵]‌- گزارش ساواک به تاریخ ۳۱ / ۴ / ۴۱ به نقل از علی امینی به روایت اسناد ساواک، جلد اول، صفحه ۶۲٫ [۴۶]‌- روزنامه باختر امروز شماره ۳۳، تاریخ ۱۵ مرداد ۱۳۴۱، صفحه ۲٫ به صورت مجلد، محل نگهداری مرکز اسناد و کتابخانه ملی ایران، بخش پیایندها. [۴۷]‌- اصلاحات ارضی؛ اراده‌ی نیمه تمام، اریک هوگلند، فصلنامه فرهنگی، اجتماعی گفتگو، شماره ۳۲، اسفند ۱۳۸۰، صفحه ۳۷٫ [۴۸]‌- مجموعه اسناد کودتای سفید بخش دوم، به کوشش جلال فرهمند، مجله تاریخ معاصر ایران، سال ۸، شماره ۳۲، زمستان ۱۳۸۳، صفحات ۲۴۰ و ۲۴۱٫ [۴۹]‌- عزیزالله قوامی، فرزند قوام الملک شیرازی و نماینده‌ی آخرین مجلس شورای ملی بود. وی پسرعموی زن اسدالله علم بوده است که در منطقه صیدون حدود ۵۰۰۰ هکتار اراضی مرغوب درجه یک و یک باغ به مساحت ۱۰۰ هزار هکتار داشت که در وسط آن کاخی زیبا و مجلل بنا کرده بود. برگرفته از مجموعه اسناد کودتای سفید بخش دوم، صفحه ۲۲۶٫ [۵۰]‌- مجموعه اسناد کودتای سفید، بخش دوم، به کوشش جلال فرهمند، صفحه ۲۲۲٫ [۵۱]‌- همان، صفحه ۲۲۸٫ [۵۲]‌- همان، صفحه ۲۳۹٫ [۵۳] - همان، صفحات ۲۲۱ و ۲۲۲٫ [۵۴] - مرتضی شهوه، همان، صفحات ۱۲۸ و ۱۲۹٫ [۵۵]‌- ارجاع شود به کتاب کشف اسرار، تألیف حضرت امام خمینی(ره). [۵۶] - ولایت فقیه (حکومت اسلامی)، تقریر بیانات حضرت امام خمینی(س)، صفحه ۸۸٫ [۵۷]‌- مصاحبه با حجت‌الاسلام سید‌حسین بدلا، پرتال جامع علوم انسانی به نقل از مجله حوزه سال ۱۳۷۰، شماره ۴۳ و ۴۴٫ [۵۸]‌- مقاله تأملی بر نگرش امام خمینی(ره) به اصلاحات ارضی، اسماعیل حسن زاده. [۵۹]‌- هدف از این ملاقات جلب نظر و به دست آوردن حمایت ایشان از برنامه‌های به اصطلاح، اصلاحی دولت بود. حضرت امام(رحمه‌الله علیه) با بیان مطالبی درباره‌ی دیکتاتوری حکومت پهلوی و معضلات و مشکلات جامعه، دولت او را مورد انتقاد و تذکر قرار داده و فرمودند: «... شما که امروز عهده‌دار ریاست دولت هستید و نخست‌وزیری کشور در اختیارتان است، مسئولیت سنگین‌تری دارید. شما در امور دین با مردم، آن چنان رفتار کنید تا ذکر خیری از شما و خاطره‌ی خوبی از دوران نخست‌وزیری شما در میان مردم بماند.» سپس امام تذکراتی درباره‌ی خدمات فرهنگی روحانیت و توسعه و گسترش مسائل معنوی در دانشگاه‌ها و حل مسائل اقتصادی جامعه به نخست‌وزیر ارائه دادند. صحیفه امام، چاپ پنجم، جلد ۲۱، صفحه ۴۸۱ و علی امینی به روایت اسناد ساواک، جلد اول، صفحه ۳۴٫ [۶۰] - زندگی‌نامه سیاسی امام خمینی، محمد‌حسن رجبی، صفحه ۲۵۰٫ [۶۱] - سند شماره ۳۱۸۹۰۰۸۲ مرکز اسناد انقلاب اسلامی، آرشیو اسناد و مدارک شماره ۸۲٫ [۶۲] - رفرم ارضی در ایران، سید حمید  روحانی، فصلنامه مطالعات تاریخی، صفحه ۶۲٫ [۶۳] - سند تلگراف حسن ارسنجانی به علما، به شماره ۳۹۱ ک ۳۷ ت ۱۶ / ۱۲ به تاریخ ۱۶ اسفند ۱۳۴۰، به نقل از مجوعه اسناد کودتای سفید، گردآوری جلال فرهمند، صفحه ۲۶۷٫ [۶۴] - سند تلگراف آیت‌الله العظمی سید محمدرضا گلپایگانی به قدس نخعی، به تاریخ ۲۰ اسفند ۱۳۴۰ به نقل از مجموعه اسناد کودتای سفید، همان، صفحه ۲۶۸٫ [۶۵] - روحانی، همان. [۶۶]‌- صحیفه امام، جلد اول، صفحه ۱۹۱٫ [۶۷]- همان، جلد سوم، صفحه ۷۲٫ [۶۸]‌- همان، صفحه ۲۵۵٫ [۶۹] - همان، جلد چهارم، صفحه ۵۰۶٫ [۷۰] - همان. [۷۱] - همان، جلد پنجم، صفحه ۲۹۵٫ [۷۲] - سامان سیاسی در جوامع دستخوش دگرگونی، ساموئل هانتینگتون، ترجمه محسن ثلاثی، صفحه ۵۲۳٫ [۷۳] - فارسی، همان، صفحه ۵۳٫ [۷۴] - مقاله اصلاحات ارضی و تأثیرات اقتصادی آن بر جامعه کشاورزی ایران، محمد تقی امامی خوئی و نرگس ضیایی، فصلنامه مسکویه، شماره ۴، تابستان ۱۳۸۷، صفحات ۷۶ و ۷۹٫ [۷۵] - ۲۵ سال حاکمیت آمریکا در ایران، جواد منصوری، صفحه ۱۶۱٫ [۷۶] - آمارهای روستایی و کشاورزی ایران، مسائل ارضی و دهقانی، انتشارات آگاه، صفحه ۱۷۵٫ [۷۷] - امامی خوئی و ضیایی، همان، صفحات ۷۵ و ۸۰٫ [۷۸] - مرتضی شهوه، همان، صفحه ۱۳۴٫ .................................................................................................................. منبع : مرکز بررسی اسناد تاریخی

باغسازی در «ارشاد الزراعه»

بسم الله الرحمن الرحیم  باغسازی در «ارشاد الزراعه»   غلامرضا جمال الدین . (متن کامل مقاله : pdf - باغسازی در ارشاد الزراعه)   چکیده :  یکی از مهم ترین منابع جهت شناخت باغ و باغسازی دوران اسلامی ایران، کتاب «ارشاد الزراعه» ابونصر هروی است که در ۹۲۱ ه.ق، چند سال پس از سقوط تیموریان، به نگارش درمی آید. این کتاب منبع ارزشمندی جهت آشنایی با مباحث گوناگون باغبانی و باغسازی محسوب می شود و در هشت بخش با عنوان «روضه»، به توصیف مهم ترین ضرورت های باغسازی می پردازد. هدف این مقاله پاسخ گویی به این سؤال است که مهم ترین مؤلفه های سازنده یک باغ در این دوران چه بوده است؟ و نویسنده ارشادالزراعه چه ارکان و اصولی را برای باغسازی و باغ آرایی که جزء جدایی ناپذیری از کشاورزی و زراعت بودند معرفی می کند؟ تحلیل و تفسیر روضه های این کتاب، نشان از پیچیدگی مقوله باغسازی دارند. سه امر گیاه، آب و عمارت، که هریک قواعد خاص خود را می طلبند، در پیوند با شش اصل زراعت و دهقنت، علم سیاق، منطق کاشت، احوال سال دانستن، هندسه کرت ها و هم نشینی و هم جواری گیاهان، چارچوب های سازنده یک باغ ایرانی را تشکیل می دهند. با بازخوانی این کتاب می توان در بررسی و تاریخ نگاری باغ های ایرانی نگاه و تفسیری مجدد داشت.   کلید واژه ها: باغ ، باغسازی، ارشاد الزراعه، ابونصر هروی ...................................................................................................................... منبع: نشریه منظر -پاییز ۱۳۹۴ -شماره ۳۲

کتاب ارشاد الزراعه

بسم الله الرحمن الرحیم   ارشاد الزراعه   نویسنده : قاسم بن یوسف ابونصری هروی مترجم : به اهتمام: محمد مشیری ناشر: دانشگاه تهران . . تعداد صفحات: 338 نوبت چاپ: سوم تاریخ انتشار: 1395 شابک: 978-9640362679 اندازه : وزيري . معرفی کامل کتاب (pdf) : https://press.ut.ac.ir/bfile?__file=e2Ff6YpN0ka.KjkssFD7WQlcU1tb5slqyOS0UVMcxZE-   ........................................................................................................................................................ معرفی مختصر کتاب: «ارشاد الزراعة» تالیف قاسم بن یوسف ابونصری هروی ، در موضوع اصول و روش زراعت و کشاورزی و شناخت گیاهان و درختان از جمله نگاشته‌های کهن فارسی عهد صفوی است. تاریخ تالیف این اثر چنان که در آغاز آن آمده سال ۹۲۱ ق است.   فهرست مندرجات ۱ - معرفی اجمالی ۲ - ساختار ۳ - گزارش محتوا ۴ - وضعیت کتاب ۵ - منبع   معرفی اجمالی مؤلف سبب تالیف کتاب را بر حسب امر و اشاره خواجه عبدالله انصاری ، در عالم خواب ، ذکر می‌کند که به وی دستور می‌دهد کاری را شروع کند تا سبب خشنودی باری تعالی باشد. وی برای رفع سرگردانی از کلام خداوند ( قرآن کریم ) تفال می‌کند و چون آیات مناسبی مشتمل بر محسنات زراعت می‌آید، لذا شروع در امر زراعت را واجب می‌داند و از مردم صاحب تجربه قواعد آن را پرسیده و پس از مراجعه به اهل تحقیق و صاحبان صلاحیت کتاب را به نگارش در آورده است. ساختار کتاب با مقدمه‌ای از محقق کتاب درباره کتاب و مؤلف آن آغاز شده است. متن اثر نیز در هشت بخش (روضه) تحریر و تدوین شده است. گزارش محتوا کتاب ارشاد الزراعه از متون ارزشمند و علمی زبان فارسی در رشته کشاورزی است فوائدی که از چاپ این کتاب می‌توان منظور داشت علاوه بر حفظ و نگهداری یکی از متون علمی قدیمی زبان فارسی عبارت است از: ۱. آشنا شدن با اصطلاحات معمول زمان مؤلف درباره کارهای زراعی و نام انواع مختلف میوه‌ها (مثلا متجاوز از صد نوع انگور )، غلات (نام‌های مختلف انواع گندم ، جو ، ارزن ، سبزی‌ها و صیفی کاری) و حبوبات و امثال آن. ۲. اصطلاحات باغداری و طرز باغبانی، طرح و احداث باغهای میوه و امثال آن. ۳. آشنا شدن به طرز آیش گذاردن و تناوب زراعی معمول آن زمان. ۴. شرایط و رسوم کشت باغ و تاکستان و طرز نشاندن تاک. ۵. آشنا شدن به طرز زراعت‌های بزرگ: یونجه، کنجد و کرچک، خشخاش، شاهدانه، گندم و جو و غیره. ۶. فهرست سبزی‌های معمول آن زمان و طرز کشت سبزی‌های مختلف. ۷. نامهای میوه‌ها و طرز پیوند آنها که چه درخت میوه‌ای را به کدام درخت میوه دیگر می‌توان پیوند نمود. ۸. گلاب کشی و عرق کشی از انواع گیاهان معطر. ۹. زنبورداری و پرورش زنبورعسل . ۱۰. پرورش کرم ابریشم . ۱۱. طرز ساختن پنیر و انواع مرباها و حلوبات و پختن شیرینی‌های مختلف. ۱۲. سرکه انداختن و طرز تهیه ترشی‌های متنوع و طرز تهیه آب غوره. ۱۳. خشک کردن میوه‌ها و نگهداری سبزی‌ها به طور صحیح. ۱۴. طرز کود دادن به زراعات و آبیاری و شناختن خاکها. و بسیاری مطالب دیگر که امروز هم می‌تواند برای مشتاقان این مباحث راهنمای بسیار ارزنده‌ای باشد. وضعیت کتاب کتاب ارشاد الزراعة برای اولین بار با چند رساله دیگر توسط مرحوم عبدالغفار نجم الدوله به سال ۱۳۲۳ ق به صورت سربی و سنگی طبع شد و پس ازآن که نسخ آن کمیاب گردید، محمد مشیری براساس چهار نسخه خطی موجود این کتاب را تصحیح و تحقیق نموده‌اند و در سال ۱۳۴۶ ش در ۳۲۸ صفحه آن را چاپ و منتشر نمود. محقق پس از نگارش مقدمه‌ای پیرامون کتاب و مؤلف آن، متن تصحیح شده کتاب را می‌آور و در پایان نیز فهرست نام‌ها، اماکن، اصطلاحات نجومی، پرندگان، حشرات و حیوانات، گیاهان و نام علمی آنها، لغات و اصطلاحات، خوردنی‌ها و آشامیدنیها، اوزان و مقادیر، آلات و ابزارها، و فهرست موضوعات تدوین و تنظیم نموده است. .................................................................................................................................. منبع نرم افزار جامع طب، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی. .................................................................................................................................. مراجعه شود به مقاله :  باغسازی در «ارشاد الزراعه» غلامرضا جمال الدین

نهضت تولید علم در تمدن اسلامی

بسم الله الرحمن الرحیم  نهضت تولید علم در تمدن اسلامی   احمدرضا بهنیافر عضو هیأت علمی گروه معارف اسلامی دانشگاه آزاد اسلامی واحد دامغان . اشاره: تولید و توسعه علم در تمدن اسلامی که به لحاظ تئوری و در شیوه عملی مورد عنایت خاص قرار گرفته است نشان دهنده آن است که از یک طرف بن مایه های این توسعه، منابع اصیل اسلامی(قرآن، سنت و روایات) بوده و دین اسلام با علم و تمدن تعارضی ندارد و از طرف دیگر در ایجاد تمدن اسلامی ملت های متمدن دیگر نیز نقش داشته و مسلمانان از اندوخته های علمی سایر تمدن ها بهره برده اند ولی فقط مصرف کننده و تقلید کننده صرف از فرهنگهای دیگر و پیشرفتهای علمی آنان نبودند بلکه آن را نقد کرده و سره را از ناسره جدا نموده و خود در سایه اسلام و تعالیم آن به تولید علم پرداختند به طوری که در طول چند قرن در علوم مختلف از جمله ریاضیات، نجوم، شیمی، فیزیک، پزشکی و... پیشرفت شگفتی نمودند. در تاریخ ملت ها موضوعاتی چون فرهنگ و تمدن نقش و اثر بسیار مهمی داشته و دراین میان شناسائی میراث علمی آنان حائز اهمیت است. چون پدیده های علمی یک جامعه نتیجه افکار و اندیشه های آن جامعه است و از این راه می توان به رشد و بلوغ فکری آنها پی برد.اسلام با تشویق و تحریک مسلمانان به علم اندوزی زمینه را برای توسعه علمی آنها فراهم نموده و اجازه استفاده از پیشرفتهای علمی سایر تمدن ها را داده است و از پیروان خود می خواهد که فقط مصرف کننده پیشرفتهای علمی دیگران نبوده و خود تولید کننده علم باشند. به همین دلیل در تمدن اسلامی، اسلام، قرائنی جدید از فرهنگ و تمدن بشری ارائه کرده که در آن اصول و مبانی خاصی مطرح شده و ساختار، ابعاد و دست آوردهای مطابق با آن اصول را بیان داشته است.در ضرورت این موضوع همان بس که برخلاف برخی نظریه پردازان غربی، مسلمانان فقط استفاده کننده صرف نبودند بلکه خود تولید علم و دانش داشته و تمدن جدیدی را به وجود آوردند به طوری که تمدن نوین غرب از تولیدات علمی مسلمانان نهایت بهره برداری را کرده است. مسئله اصلی در این مقاله آن است که با استفاده از روش تاریخی و تطبیقی، پس از بیان نگرش اسلام به علم و تمدن و استفاده مسلمانان از تمدن های پیشین به تولیدات علمی مسلمانان در علوم به ویژه ریاضی و تجربی پرداخته تا ثابت شود که در تمدن اسلامی تولید علم امری قطعی بوده است و نشان دهد که فرهنگ اسلامی زمینه ساز نقد سایر تمدن ها و ایجاد نهضت تولید علم بوده و ثابت کند که مسلمانان چراغ تمدن های پیشین که در حال خاموشی بود را روشن نگه داشتند و در علوم مختلف پیشرفت هایی نمودند که در تمدن های گذشته بی سابقه بوده است و اساس ایجاد تمدن جدید غرب، تولیدات علمی و پیشرفت علوم در تمدن اسلامی بوده و به تعبیر صحیح تر، جهان غرب در تمدن امروز خود وامدار جهان اسلام و فرهنگ و تمدن اسلامی است.   نگرش اسلام به علم و تمدن مثلث زندگی بشر را دین، فرهنگ و تمدن می سازد. به طوری که فرهنگ و تمدنی را در نزد هیچ قومی نمی توان یافت مگر آنکه شکلی از مذهب در آن وجود داشته باشد.[۱] فوستل دوکولانژ فرانسوی هم تمدن و اجتماع بشر را از قدیمی ترین مراحل خود، زائیده مذهب و تحت تأثیر شدید آن دانسته است.[۲] برای پی بردن به تأثیر دین اسلام در پیشرفت های علمی و فرهنگی ابتدا باید با مبانی نظری آن که برخاسته از متون دینی است آشنا شد. در اسلام، این مبانی برگرفته از قرآن کریم و سنت نبوی و سیره اهل بیت(ع) است. اسلام در زمان و مکانی ظهور کرد که دنیا را آتش جهل و بیسوادی فرا گرفته بود و در محیط ظهور اسلام تعداد تحصیل کرده ها از عدد انگشتان تجاوز نمی کرد در ایران نیز علم و دانش در حیطه نفوذ طبقات خاصی بود و اکثریت از آن بی بهره بودند. ولی اسلام به فراگیری دانش و نشر آن تأکید فراوان نمود و نخستین پیام الهی که برپیامبر(ص) وحی شد با «اقرا» آغاز گردید.[۳] در قرآن کریم این سئوال انکاری مطرح می شود که آیا کسانی که می دانند و کسانی که نمی دانند برابرند؟ در حقیقت خردمندان هستند که پند می پذیرند.[۴] و مسلم است که برتری و رجحان مختص آنان است که می اندیشند و می دانند. قرآن به عنوان کتابی خردگرا و جهل ستیز علم را بسان اهل ایمان مراتب والائی می بخشد و ایمان و علم را مایه سرافرازی و بلند مرتبگی انسان می داند و می فرماید:«یَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَالَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ»[۵] از نظر اسلام انسان به وسیله دانش از فرشتگان برتر گردیده و جانشین خدا در روی زمین شده است. سرانجام اینکه خداوند در قرآن می فرماید: «إِنَّمَا یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ؛ دانشمندان دلهایشان از ترس خدا لبریز است.»[۶] در احادیث و روایات معصومین(ع) به اندازه ای از علم اندوزی و دانشمندان علوم مختلف تجلیل به عمل آمده که هیچ موضوعی به این اندازه مورد سفارش قرار نگرفته است. سیره عملی و رفتاری پیامبر(ص) فراگیری علم و دانش را تأئید می نماید. آن حضرت در مواجهه با معتکفین مسجد در قالب دو گروه که عده ای دعا می خواندند و عده ای دیگر گفتگوی علمی می نمودند با نیک شمردن هر دو کار، گفتگوی علمی را افضل دانسته و خود به آن گروه می پیوست.[۷] بنابراین قرآن و سنت منابع اصلی علم و تمدن سازی محسوب شده و دین اسلام به اندازه ای به علم و دانش اهمیت داده که در قرآن کریم ماده علم بیش از ۷۵۰ بار به شکل های گوناگون به کار رفته است. از طرف دیگر این کتاب آسمانی با کاربرد اصطلاحات «أَفَلا تَعْقِلُونَ، لَعَلَّهُمْ یَتَذَکَّرُونَ» و.... انسانها را به تفکر و تدبر در آفریده ها دعوت نموده است و از این جهت مسلمانان موظف بودند که درباره طبیعت مطالعه و آن را به وجهی عقلانی تعبیر و تفسیر کنند. قرآن به این ترتیب با دمیدن روح جدید برپیکر نیمه جان جهان آن روز فضای علمی و فرهنگی تازه ای پدید آورد و این امر نشان دهنده نگرش اسلام به علم و تمدن بوده و تمدن پر شکوه اسلامی ناشی از رویکرد قرآن به علم و علم اندوزی بود. استفاده اسلام از تمدن های پیشین: هر تمدن جدیدی که ایجاد می شود بر بستری از دست آوردهای تمدن های پیشین استوار بوده و حرکت خود را از صفر آغاز نمی کند، بلکه بر دوش مواریث و دست آورد تمدن های قبلی قرار می گیرند. از این جهت جذب نقاط مثبت تمدن های دیگر به پیدایش و گسترش فرهنگ و تمدن اسلامی مدد رساند و تمدن اسلامی در عین اصالت شخصیت خویش از نکات مثبت فرهنگ ها و تمدن های دیگر سود جست و با جذب آنها موجود تازه ای آفرید. از جمله این تمدن ها یونان، هند و ایران بودند که به اختصار اثرات و میزان استفاده تمدن اسلامی از آنها بررسی می شود. تمدن ایران تمدن ایران یکی از تمدن های مهم و تأثیرگذار برتمدن اسلامی است که نقش بسیار مهمی در بالندگی آن داشت و این اثرگذاری به واسطه پیشینه کهن و غنی تمدن ایران است. در پیشرفت علمی ایران در عهد باستان، عنایت پادشاهان به علم و دانش و بهره گیری از علوم هندی، سریانی و یونانی از طریق ترجمه آنها به زبان پهلوی موثر بود.[۸] مهمترین ویژگی ایرانیان آن بود که برخلاف نواحی تحت سلطه امپراطوری روم، فرهنگ ملی خود را فراموش ننموده و زبان عربی را جایگزین زبان فارسی نکردند، بلکه در اعتلای آن کوشیده و هنگام مواجهه با فرهنگ اسلامی ابتدا بخشهای مهمی از آن را پذیرفتند و سپس درصدد اعتلای سایر بخش های علمی و معرفتی آن برآمدند.[۹] عواملی چون تدریجی بودن گسترش دین اسلام در میان ایرانیان، آشنایی نسبی دو طرف از یکدیگر و تشابهات اعتقادی آئین زردشتی با دین اسلام[۱۰] به اشاعه فرهنگ اسلامی ایرانی کمک زیادی کرد. شاخص اصلی تمدن ایرانی کانون علمی جندی شاپور بود که محل اتصال علوم و تمدن سریانی، هندی و ایرانی با سایر ملت ها به ویژه مسلمانان محسوب می شد. دراین مرکز با همکاری ایرانیان، نسطوریان و هندیان، علوم مختلف به ویژه علم پزشکی پیشرفت نمود. بعد از ورود اسلام به ایران، مرکز علمی جندی شاپور به یکباره از بین نرفت و تا دو سده دوام یافت و پس از آنکه بغداد مرکزیت علمی یافت، علوم مختلف از جمله پزشکی از جندی شاپور به بغداد منتقل شد و بسیاری از دانشمندان ایرانی هم به بغداد رفتند که معروفترین آنها بازماندگان بختیشوع و شاپور بن سهل بودند. بیشتر خاندان بختیشوع از لحاظ خدمت به دانش پزشکی موقعیتی ممتاز داشتند.[۱۱] بنابراین ایرانیان در بارور کردن فرهنگ و علوم اسلامی نقش اساسی داشته و در بسیاری از زمینه ها از اعراب پیش افتادند و با نبوغ خویش به اسلام صبغه جهانی بخشیدند.[۱۲] از این جهت طی چهارده قرن همراهی تاریخ ایران و اسلام، فرهنگی غنی و گسترده پدید آمد که در آن فرهنگ ایرانی بدون اسلام به همان اندازه محال بوده که فرهنگ اسلامی بدون ایران غیر قابل تصور است. به طور کلی ایران به عنوان یکی از پیشتازان کهن فرهنگ و دانش بشری در انتقال علوم به تمدن اسلامی سه نقش مهم داشت: ۱٫ انتقال سنت علمی خود به جهان اسلام؛ ۲٫ انتقال برخی از علوم یونانی که به زبانهای پهلوی و سریانی ترجمه شده بود به جهان اسلام؛ ۳٫ انتقال برخی از جنبه های علوم هندی مثل پزشکی، نجوم و تاریخ طبیعی به تمدن اسلامی. به علاوه مسلمانان نظامهای اداری خود را از ایرانیان اقتباس کردند، دفترها و دیوانهای دستگاه خلافت به سبک دفترها و دیوانهای قدیمی ایران تنظیم می شد و احیاناً زبان اداری و دفتری، زبان فارسی بود، اما بعدها خود ایرانیان ترجیح دادند که آن را به زبان عربی برگردانند.[۱۳] ابن ندیم در الفهرست می نویسد. «دومین ترجمه به زبان عربی، نقل دیوانها و دفاتر دولتی است که در زمان حجاج بن یوسف ثقفی به وسیله صالح بن عبدالرحمان که از نژاد ایرانی بود از فارسی به عربی برگردانده شد.[۱۴] یکی از تأثیراتی که فرهنگ ایرانی در تمدن اسلامی به جای نهاد راه یافتن ایرانیان در دستگاه حکومت و به دست گرفتن قدرت دولتی بود، چون ایرانیان سابقه زیادی در علوم داشتند و پس از روی کار آمدن عباسیان، رجال معروف ایرانی به دربار نفوذ کردند و تأثیر فراوانی در تمدن اسلامی گذاشتند.[۱۵] بنابراین نه تنها پس از فتح ایران بلکه پیش از ظهور اسلام نیز مردم جزیرهالعرب از راه یمن و حیره با تمدن و فرهنگ ایرانی مرتبط بودند. در رابطه با تأثیر تمدن ایران برتمدن اسلامی پ. ژ. مناشه می نویسد: «ایرانیان بقایای تمدن تلطیف شده و پرورده ای به اسلام تحویل دادند که براثر حیاتی که این مذهب در آن دمید جان تازه ای گرفت.»[۱۶] ادوارد براون انگلیسی نیز دراین رابطه چنین اظهار نظر می کند: «اما در علوم و فنون اسلامی به قدری ایرانیان کار کردند که اگر علومی که به اسم عرب معروف است اعم از تفسیر، حدیث، الهیات، فلسفه، طب، تراجم و حتی صرف و هر آنچه که ایرانیان در این مباحث نوشتند را مجزا کنید، بهترین قسمت آن علوم از میان می رود.»[۱۷] ابن خلدون معتقد است «واقعیتی برجسته است که بیشتر دانشمندان اسلام چه در علوم دینی و چه عقلی جز چند تن همه غیر عرب بودند، چنان که سیبویه، صاحب صناعت نحو و پس از او ابوعلی فارسی و به دنبال آن زجاج بودند که همه آنها از لحاظ نژاد، ایرانی به شمار می رفتند ولی تربیت یافته محیط عرب زبان بودند.»[۱۸] تمدن یونان: تأثیر فرهنگ و تمدن یونانی برتمدن اسلامی را نمی توان نادیده گرفت. این تأثیر مستقیم و گاه غیر مستقیم بود که تجارت موجود بین اعراب با سرزمین هایی چون فلسطین و سوریه باعث پیوستگی فرهنگی بین آنها با تمدن یونانی و رومی گردید و با آغاز فتوحات و ورود مسلمانان به مصر، شام و فلسطین آشنایی مستقیم اعراب مسلمان با مظاهر تمدن یونان صورت پذیرفت و در مرحله بعد با روی کار آمدن امویان و جایگزینی دمشق به جای مدینه به عنوان مرکز خلافت اسلامی بهره گیری مسلمانان از مظاهر فرهنگ و تمدن یونانی رومی و تماس با دانشمندان آنها به طور فزاینده ای ادامه یافت به طوری که در همین زمان نوشته های یونانی مربوط به علم کیمیا به درخواست خالدبن یزید، شاهزاده اموی، توسط استپان قدیس به عربی ترجمه شد.[۱۹] هرچند که تأثیر تمدن یونانی برتمدن اسلامی در ابتدا از طریق واسطه هایی چون پزشکان صورت گرفت که قبل و بعد از فتوحات در سرزمین های یونانی می زیستند و شاید به همین دلیل مسلمانان تصور روشنی از ترتیب زمانی و تحول علوم یونانی نداشتند[۲۰] ولی با توجه به خصوصیت فرهنگ و تمدن یونانی به ویژه پس از اسکندر که موضوع زندگی جهان وطنی را شعار اصلی خود قرار داده بود از راههایی چون نهضت ترجمه و مراکز علمی مانند اسکندریه، ادسا، نصیبین و انطاکیه انتقال علوم یونانی به جهان اسلام صورت گرفت. به ویژه از طریق مدرسه اسکندریه که بعد از تعطیلی مراکز علمی آتن اعتبار والائی یافت و جریان مستقیم انتقال فلسفه و علوم یونان به جهان اسلام از آن مرکز سرچشمه گرفت. در جریان نهضت ترجمه، تمدن اسلام و یونان در یک کنش خلاق آگاهانه با یکدیگر قرار گفتند و آثار فرهنگ و تمدن یونان به عربی برگردانده شد و دراین میان ترجمه کتابهای پزشکی، ریاضی، نجوم، فلسفه و گیاه پزشکی حائز اهمیت است. به ویژه در نجوم و پزشکی که نظرات بطلمیوس، بقراط، جالینوس و اهرون از منجمین و اطبای یونان در گذر زمان راهنمای مشتاقان این علوم گردید.[۲۱] استاد جلال الدین همائی در رابطه با تأثیر تمدن یونانی برتمدن اسلامی می نویسد: «در قسمت علوم عقلی، فلسفی و ریاضی شکی نیست که یونان در درجه اول قرار داشت.»[۲۲] بنابراین محیط عربی که اسلام در آن ریشه داشت با تمدن یونانی رومی در ارتباط بود. تمدن هند فاتحان مسلمان پس از ورود به سند با تمدن باستانی هند آشنا شده و آن را با تمدن خود ترکیب کردند و اسلام را درقسمت اعظم آن کشور پهناور منتشر ساختند.[۲۳] ولی این گسترش نه در ابعاد زمانی واحد بلکه در دوره های مختلف تاریخی و مرحله به مرحله صورت گرفت. دراین زمان هندیان واجد آثار علمی بودند که دست یافتن به آنها نسبت به پیشرفت تمدن اسلامی بی تأثیر نبود از این جهت مسلمانان برای رسیدن به این هدف از علومی چون ریاضیات، هندسه، طب، نجوم، ادبیات و حکمت هندیان استفاده کردند به ویژه آنکه هند معدن نجوم و حکمت بود.[۲۴] و به ترجمه کتابهایی چون سدهانته، سسرد، سندستاق، اریبهاطا، براهماگوپتا دست زدند. حتی مسلمانان از سرگرمی های هندی مثل نرد و شطرنج نیز بهره بردند.[۲۵] مسلمانان علاوه بر ترجمه کتب، در زمینه هنر معماری نیز از هندیان استفاده کردند. معماری غنی که با اثر خرّمی و سرسبزی و با تصاویر متعدد منظره های طبیعت مزین شده است[۲۶] به خصوص تلفیق هنر معماری اسلام با معماری هندی و استفاده از دقت سیستم ایرانی، شیوه جدیدی در هنر معماری اسلامی به وجود آورد. به طور کلی مجموعه اندوخته های علمی و فلسفی هند از چند راه وارد عالم اسلام شد: ۱٫ تعدادی از آثار هندی به زبان پهلوی راه یافته و در مراکز علمی جندی شاپور تدریس می شد مانند کلیله و دمنه که در زمان منصور عباسی ترجمه شد. ۲٫ برخی آثار هندی به طور مستقیم به وسیله مترجمان آن کشور که به دربار خلفای عباسی راه یافته بودند از زبان سانسکریت به عربی ترجمه شد، مثل منکه هندی و ابن دهن. ۳٫ سومین راه انتقال میراث هندی به وسیله اشخاص معروفی چون ابوریحان بیرونی انجام شد که با مسافرت خود به هند حکمت و علوم آن سرزمین را ترجمه کرده و به دنیای اسلام منتقل کردند. ۴٫ مناسبات تجاری فعال هند با ایران و سایر ممالک نیز در این انتقال نقش به سزائی داشت.[۲۷] اسلام و نقد تمدن های پیشین هرچند که تمدن اسلامی از دست آوردهای سایر تمدن ها استفاده کرد ولی تقلید کننده صرف و ادامه دهنده محض نبود بلکه ترکیب کننده و تکمیل سازنده بود.[۲۸] و بنابراصول، پایه ها و مبانی خود که برگرفته از قرآن و سنت بود قرائت جدیدی از فرهنگ و تمدن بشری ارائه کرد. یعنی به نقد آنها پرداخت و به رفع نقاط منفی و جذب نقاط مثبت تمدن های دیگر همت گماشت. اسلام از مبانی، علل و چگونگی پرورش، رشد و تکامل ذهنی، نفسانی و اخلاقی انسان قرائت و تفسیر جدید ارائه نمود و با تاکید بر دین مداری و ماهیت جهان وطنی، سادگی و بی پیرایگی تعالیم خویش، ارائه روش تربیتی مترقی و برنامه ای کامل در خصوص آزادی و برابری انسانها، طبیعی و فطری بودن قوانین و به ویژه با تساهل و تسامح دینی به رویارویی با سایر تمدن ها و نقد آنها پرداخت. منابع اصیل اسلامی، مسلمانان را به درک واقعیات فراخوانده و آنها را به فراگیری حکمت راهنمایی کرده تا با مبنا قرار دادن عدالت و با هدف رشد روحی انسانها وارد میدان شوند. فرهنگ و تمدنی که اسلام ارائه کرد تقوا و پرهیزکاری را پایه و اساس قرار داد[۲۹] و برای ملیت و نژاد هیچ ارزشی قائل نبود. بنابراین رویارویی اسلام با فرهنگها و تمدن های دیگر برمبنای ایدئولوژی قوی و نیرومند صورت گرفت و به همین دلیل در تمدن اسلامی روش تحقیقات علمی پیشرفت نمود و با بینش علمی ایجاد شده در بین دانشمندان مسلمان، شناخت و درک جهان هستی و نوع انسان و نیز با به وجود آمدن تکاپوی علمی در بین آنان سمت و سوی معرفت تغییر یافت و این امر بدون ارج نهادن اسلام به علم، دانش و تمدن امکان پذیر نبود. نتیجه اینکه اسلام هسته اصلی تمدن اسلامی است که برخاسته از تعامل و آمیزش با تمدن های پیرامون خود بود.[۳۰] و به همین دلیل پ. ژ. مناشه بیان می دارد «حیاتی که اسلام در تمدن ایرانی دمید باعث شد که این تمدن جان تازه ای بگیرد.» یا نهرو می نویسد: «.... و اسلام در ایران همانند هند یک حیات تازه برای فعالیت هنری ایجاد کرد».[۳۱] با این وجود بی دلیل نیست که پیدایش و پیشرفت تمدن اسلامی را چیزی شبیه به معجزه می دانند که علت آن ذوق معرفت جوئی و حس کنجکاوی بود که قرآن و سنت در بین مسلمانان برانگیخت.[۳۲] تولید علم در تمدن اسلامی: ویژگی اصلی فرهنگ و تمدن اسلامی وحیانی بودن آموزه ها و مبانی آن است که در آن نگرش توحیدی در جهان بینی، انسان شناسی و طبقه بندی علوم، نگرش معناگرائی و باطن گرائی در تربیت انسانها، جهان نگری و هنرمعماری و عقلانیت با تعبیر «افلاتعقلون» مورد تأکید قرار گرفته است. اسلام با چنین نگاهی به نقد سایر تمدن ها پرداخت و علوم آنها که در حال فراموشی و از بین رفتن بود را زنده نمود و زمینه ایجاد تمدنی عظیم و گسترده را فراهم کرد که تمدن جدید غرب با بهره گیری از علوم اسلامی پا به عرصه وجود نهاد. در نهضت ترجمه که گفتگوی تمدن های پیشین با تمدن اسلامی محسوب می شد میراث تمدن های گذشته به عالم اسلام منتقل گردید و پس از آن تمدن اسلامی چنان شکوفا شد که دیگر به ترجمه قانع نبود بلکه به دنبال ایجاد نهضت جدیدی با عنوان تولید علوم بودند. چون اکثر کتابهای دانشمندان یونانی، سریانی، هندی و ایرانی وقتی به جهان اسلام منتقل می شد به دست اهلش می افتاد.[۳۳] به عبارتی مترجمان نه تنها در آن زمینه از مهارت بالایی برخوردار بودند بلکه به تألیفات ارزنده ای درموضوعات مختلف دست زدند به گونه ای که ابویوسف یعقوب کندی افزون برترجمه بیش از ۲۶۵ کتاب و رساله در موضوعات هر یک از علوم تألیف کرد و تحت تأثیر افکار نوافلاطونی درصدد تلفیق فلسفه ارسطو با حکمت افلاطون برآمد. در ریاضیات می توان قرن های سوم و چهارم هجری را عصر زرین دانش ریاضی دانست زیرا اندیشمندان مسلمان دراین رشته نتایج خوبی به دست آوردند.[۳۴] به حق تاریخ ریاضیات را باید با خوارزمی[۳۵] که نخستین بار کتابی در باب جبر و مقاله تألیف نمود شروع کرد کتابی که تا قرن شانزدهم میلادی به عنوان کتاب درسی در مدارس اروپا رواج داشت، به طوری که نام او به شکل الگوریسم در اروپا معادل فن محاسبه تلقی شد.[۳۶] و کتابش «الجبرا » به عنوان علم جبر باقی ماند.[۳۷] ایجاد و توسعه شاخه های ریاضیات چون هندسه، مثلثات و جبر توسط خوارزمی،خواجه نصیرالدین طوسی، عمر خیام نیشابوری و ابوالوفای بوزجانی صورت گرفت که در سایر تمدن ها سابقه نداشت. علاوه برآن کشف ترتیب کسور اعشاری، وضع و کاربرد علامت صفر و تعمیم مفهوم اعداد و... از ابداعات مسلمانان بود.[۳۸] در علم نجوم نیز مسلمانان با نقد نظریات هندی و آثار بطلمیوس و ارسطو عامل مخالفت با نجوم کهن شدند و با ایجاد رصدخانه های مدرن، آلات و ابزار پیشرفته و تخصصی و جداول عددی نجومی(زیج) را ابداع کردند. در این میان رصدخانه مراغه که توسط خواجه نصیرالدین طوسی پدید آمد و بزرگترین رصدخانه در تمدن اسلامی است قابل ذکر می باشد. مسلمانان راههای تازه ای برای رصد ستارگان پیدا کردند و وسایل بسیاری اختراع نمودند که از آن جمله ذات السمت و ارتفاع و ذات اوتاد است.[۳۹] تصحیح رصدکواکب و تعیین طول سال شمسی توسط ابوعبدالله بتانی مشهور به بطلمیوس عرب از بزرگان ستاره شناس تاریخ انجام شد. وی با نظر بطلمیوس که اوج شمسی را ثابت می دانست مخالفت نمود و ثابت کرد که اوج شمسی تابع حرکت تقدیمی اعتدالین است و نتیجه گرفت که معادله زمان به کندی و با گذشت روزگاران تغییر می پذیرد.[۴۰] در علم فیزیک و مکانیک(علم الحیل) یعقوب بن اسحاق کندی، بنوموسی، ابن هیثم، عبدالرحمان خازنی و دیگران کارهایی انجام دادند که در دنیای آن روز سابقه نداشت. بنوموسی(احمد، حسن و محمد) کتاب الحیل که نخستین رساله درباره مکانیک است را نوشتند که در آن صد دستگاه شرح داده شده و پانصد سال قبل از اروپا برای اولین بار میل لنگ را در حوزه دانشهای فنی به کار بردند.[۴۱] ابن هیثم که در اروپا به الهاذن مشهور بود با کتاب المناظر شهرت جهانی یافت و در آن از مباحث نور و انعکاس آن سخن گفت. او اولین کسی است که پدیده «اتاق تاریک» را در خلال کسوف شرح داده و قرنها قبل از نیوتن به اصل «حداقل زمان » معتقد بود و درشت نمائی عدسی های مسطح محدب را اندازه گرفت.[۴۲] ویل دورانت دراین مورد می نویسد: «اگر ابن هیثم نبود راجربیکن به وجود نمی آمد.»[۴۳] عبدالرحمان خازنی ضمن ارائه نظریه های میل(گرانش) و انحراف و انعکاس(بازتاب نور) ابداعاتی در دو شاخه دینامیک و علم سیالات ساکن داشت[۴۴] درعین حال ساخت انواع ساعت های آبی و خورشیدی توسط مسلمانان صورت گرفت. نتیجه اینکه مهمترین دست آوردهای مسلمانان در فیزیک و مکانیک در آشناساختن اروپا با باروت و سلاح های آتشین بسیار مؤثر بود. بی شک جابربن حیان از شاگردان امام صادق(ع) بزرگترین حجت در شیمی که در قرن اول هجری مورد توجه مسلمانان قرار گرفت به شمار می رود و به قول دکتر گوستاولوبون نوشته های او مانند یک دایرهالمعارف علمی مشتمل بر مجموع مسائل شیمیایی است.[۴۵] نقش جابر در شیمی نظیرنقش ارسطو در فلسفه است و نظریات و کشفیات او در دوازده قرن پیش در شیمی و صنایع شیمیایی امروزه معتبر می باشد از جمله روش های تصفیه فلزات، رنگ کردن لباس و چرم، ضد آب کردن لباس از طریق نوعی روغن جلا و جلوگیری از زنگ زدن آهن. به طور کلی هنگامی که فرآورده های شیمیایی توسط شیمیدانان مسلمان در صنایع شیمیایی ممالک اسلامی و سپس برای صادرات به اروپا تولید شد و یا در صنایع ریسندگی و بافندگی در دنیا مورد استفاده قرار گرفت، قدم اول برای ایجاد شیمی جدید برداشته شد.[۴۶] محمدبن زکریای رازی که شیمی را از تفاسیر معنوی و متافیزیکی خارج کرد و به جنبه ای از آن که به آزمایشهای مختلف بر روی اجسام می پرداخت توجه نمود را بنیانگذار علم شیمی جدید می دانند.[۴۷] وی نخستین کسی بود که فرآورده های شیمیایی را به سه دسته معدنی، نباتی و حیوانی تقسیم کرد و اعلام نمود که فعالیت هر موجود زنده مبتنی بر واکنش های پیچیده شیمیایی است. کشف دو ماده زیت الزاج(اسید سولفوریک) و الکل از یافته های علمی اوست و دست آوردهای علمی او در علم شیمی تحولات عظیمی ایجاد کرد.[۴۸] به علاوه رازی نخستین فردی است که فعل و انفعالات شیمی را در علم پزشکی به کار برد و از این راه اساس شیمی پزشکی را پایه گذاری کرد و پس از او روش شیمی درمانی به وسیله ابن سینا دنبال شد. در علم پزشکی اگرچه بیشتر دانشهای پزشکی به ویژه از راه ترجمه آثار بقراط و جالینوس به دست مسلمانان رسید اما بسیاری از مسائلی که پزشکان مسلمان درخصوص بیماران خود با آن روبرو بودند به سرزمینهای اسلامی و شرایط خاص آن مربوط بود که در آثار یونانی ذکری از آن نشده بود. شاید به این دلیل وقتی که دیوسقوریدس یونانی در کتاب الحشائش ۴۵۰ نوع دارو را بیان کرد در تمدن اسلامی توسط ابن بیطار به ۲۵۰۰ دارو رسید. به علاوه دستورات بهداشتی قرآن و پیامبر اسلام و ائمه معصوم (علیهم السلام) نقش به سزایی در طب اسلامی داشت که هچ سابقه ای در تمدن های گذشته نداشته است. از طرف دیگر در تمدن اسلامی در زمینه علم پزشکی چهار دانشنامه تألیف شد که بسیار ارزشمند بوده و حاوی نکات بدیع پزشکی می باشد که قبلا به آنها پرداخته نشده بود. کتابهایی که به قول زیگرید هونکه سیر تاریخ را تغییر داد[۴۹] از جمله کتابهای المنصوری فی الطب و الحاوی محمدبن زکریای رازی، کامل الصناعه الطبیه علی بن عباس مجوسی اهوازی و نیز ابن سینا، نامی به صلابت تمدن ایرانی اسلامی، با نگارش قانون طب شاهکار پزشکی را در جهان ایجاد نمود. ابوالقاسم زهراوی اندلسی نیز نزد غربی ها، بزرگترین پزشک و جراح عصر خود بلکه مشهورترین جراح مسلمانان بود و کتاب او به نام «التصریف لمن عجز عن التالیف» دایره المعارفی است که در آن شرح عملهای جراحی و تشریح و ترسیم حدود دویست وسیله جراحی، ارائه شده است. ضمناً او بیماریهای هموفیلی، شیوه سوزاندن زخم و شکستن سنگهای مثانه را نیز نشان داد.[۵۰] ایجاد بیمارستانهای مجهز، تخصص در طب اطفال، جراحی و کالبدشکافی و اختراع ابزار آن، بیماری های چشم، تشخیص تفاوت آبله و سرخک، وجود بیماری های مسری، داروسازی و ترکیب داروها، گردش خون ریوی و به طور کلی ایجاد پزشکی بالینی از مهمترین ابتکارات مسلمانان در علم پزشکی بود. ادوارد براون انگلیسی در این رابطه می نویسد: «مسلمانان مشعل طب را از دست جانشینان ناخلف بقراط و جالینوس که به خاموش شدن آن چیزی نمانده بود گرفتند و پس از پنج قرن آن را با فروغی بیشتر از سابق بازپس دادند.[۵۱] بی دلیل نیست که در مدرسه طب دانشگاه پاریس دو تصویر رنگی از دو طبیب مسلمان یعنی، رازی و ابن سینا آویخته اند.[۵۲] در ایجاد نهضت شکوفائی علمی در تمدن اسلامی به جز توصیه های قرآن و احادیث درخصوص کسب علم که نقش محوری داشت عواملی مانند فتوحات مسلمین و تثبیت اندیشمندان اسلامی،آشنائی مسلمانان با فرهنگ و تمدن های گذشته،فراغت نسبی اندیشمندان اسلامی از تدوین اساسی علوم اسلامی،سیاست های تشویقی برخی از خلفا و وزرا، ثروتهای کلان بیت المال و رواج صنعت کاغذ و به ویژه تلاش و همت مسلمانان بسیار مؤثر بود. همانطوری که مشاهده می شود، در تمدن اسلامی واقعیت هایی کشف گردید که باعث تحول دنیای آن روز شد. به تعبیر دیگر تولید علم توسط دانشمندان مسلمان هم بنیادی بود و هم کاربردی. یعنی از یک طرف به کشف روابط میان پدیده ها و وضع نظریه و قانون علمی پرداخته شد و از طرف دیگر برای کارها ابداعات و اختراعاتی صورت گرفت. تولید علم در تمدن اسلامی نه تنها با نیازهای جامعه اسلامی کاملاً متناسب بود بلکه دیگران نیز از آن بهره مند شدند. به طوری که مونت گمری وات مورخ مشهور انگلیسی می نویسد:«به منظور پنهان ساختن و یا انکار نمودن آن، نشانه غرور و مباهات، بی جا و اشتباه است. سپس تصریح می کند که «من مسلمانان را رقیبانی که به زور و سر زده وارد اروپا شدند نمی دانم بلکه آنها را نمایندگان یک تمدن با دست آوردهای بزرگ می دانم که به خاطر اعتبار منزلتشان در بخش وسیعی از کره زمین مسلط شدند و منافعشان به سرزمین های مجاور نیز جریان یافت.»[۵۳] دکتر هونکه نیز می نویسد:«تمدن اسلامی که به وسیله مسلمانان آغاز شد نه تنها میراث یونان را از انهدام و فراموشی نجات داد و آنان را اسلوب و نظم بخشید و به اروپا داد بلکه آنان پایه گذار علوم به مفهوم امروزی آن هستند. تمدن اسلامی تعداد زیادی کشفیات گران بها و اختراعاتی در همه بخش های علوم به مغرب زمین هدیه داد ولی شاید گران بها ترین آنها اسلوب تحقیقات علم طبیعی است که منجر به شناخت قوانین طبیعت و تفوق و کنترل آنها گردید»[۵۴] اما با این وجود اشرافی گری حکومت های خود کامه، دور شدن از معیارهای اصیل اسلامی،تحجر گری و محدودیت های سیاسی و اجتماعی، دنیاپرستی و انحطاط اخلاقی، انحراف از اسلام راستین و نیز حملات مغول و جنگ های صلیبی آسیب هایی بود که تولید علم در تمدن اسلامی را تهدید نمود. اما اگر تمدن اسلامی انحطاط پیدا کرد ولی هرگز اسلام در مقام دین که همواره امکان تکوین تمدنی را داشت به پایان نرسیده و نخواهد رسید.همان تمدن کهن اسلامی و آثار سنتی باقی مانده از آن که بر بنیاد حکمت نبوی استوار است هنوز می تواند شهروندان نیمه مدرن مسلمان را در این سرزمین ها جذب نماید. بنابراین می توان گفت تولید علم در تمدن اسلامی هر چند که دچار وقفه شد ولی به پایان نرسیده و با توجه به قابلیت ها و استعدادهای بالقوه موجود به پایان نخواهد رسید. سوتیترها مثلث زندگی بشر را دین، فرهنگ و تمدن می سازد. به طوری که فرهنگ و تمدنی را در نزد هیچ قومی نمی توان یافت مگر آنکه شکلی از مذهب در آن وجود داشته باشد. مهمترین ویژگی ایرانیان آن بود که برخلاف نواحی تحت سلطه امپراطوری روم، فرهنگ ملی خود را فراموش ننموده و زبان عربی را جایگزین زبان فارسی نکردند، بلکه در اعتلای آن کوشیده و هنگام مواجهه با فرهنگ اسلامی ابتدا بخشهای مهمی از آن را پذیرفتند و سپس درصدد اعتلای سایر بخش های علمی و معرفتی آن برآمدند. به طور کلی ایران به عنوان یکی از پیشتازان کهن فرهنگ و دانش بشری در انتقال علوم به تمدن اسلامی سه نقش مهم داشت: ۱٫ انتقال سنت علمی خود به جهان اسلام؛ ۲٫ انتقال برخی از علوم یونانی که به زبانهای پهلوی و سریانی ترجمه شده بود به جهان اسلام؛ ۳٫ انتقال برخی از جنبه های علوم هندی مثل پزشکی، نجوم و تاریخ طبیعی به تمدن اسلامی. ایجاد و توسعه شاخه های ریاضیات چون هندسه، مثلثات و جبر توسط خوارزمی،خواجه نصیرالدین طوسی، عمر خیام نیشابوری و ابوالوفای بوزجانی صورت گرفت که در سایر تمدن ها سابقه نداشت. در علم نجوم نیز مسلمانان با نقد نظریات هندی و آثار بطلمیوس و ارسطو عامل مخالفت با نجوم کهن شدند و با ایجاد رصدخانه های مدرن، آلات و ابزار پیشرفته و تخصصی و جداول عددی نجومی(زیج) را ابداع کردند. در علم فیزیک و مکانیک(علم الحیل) یعقوب بن اسحاق کندی، بنوموسی، ابن هیثم، عبدالرحمان خازنی و دیگران کارهایی انجام دادند که در دنیای آن روز سابقه نداشت. نقش جابر در شیمی نظیرنقش ارسطو در فلسفه است و نظریات و کشفیات او در دوازده قرن پیش در شیمی و صنایع شیمیایی امروزه معتبر می باشد. محمدبن زکریای رازی که شیمی را از تفاسیر معنوی و متافیزیکی خارج کرد و به جنبه ای از آن که به آزمایشهای مختلف بر روی اجسام می پرداخت توجه نمود را بنیانگذار علم شیمی جدید می دانند. دستورات بهداشتی قرآن و پیامبر اسلام و ائمه معصوم (علیهم السلام) نقش به سزایی در طب اسلامی داشت که هچ سابقه ای در تمدن های گذشته نداشته است. ادوارد براون انگلیسی در این رابطه می نویسد: «مسلمانان مشعل طب را از دست جانشینان ناخلف بقراط و جالینوس که به خاموش شدن آن چیزی نمانده بود گرفتند و پس از پنج قرن آن را با فروغی بیشتر از سابق بازپس دادند. .................................................................................................................................. پی نوشت ها: * . عضو هیأت علمی گروه معارف اسلامی دانشگاه آزاد اسلامی واحد دامغان. [۱] . حجازی،فخرالدین،نقش پیامبران در تمدن انسانی ص ۵۸٫ [۲] . همان،ص۲۰٫ [۳] . علق / ۵-۱٫ [۴] . زمر/۹٫ [۵] . مجادله /۱۱٫ [۶] . فاطر /۲۸ [۷] . کلینی، محمد، اصول کافی، ج۱، ص ۲۵ و ۴۲ – شریف، میان محمد، منابع فرهنگ اسلامی،ص ۲۴ – ۲۶، مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج ۱، ۲۰۲٫ [۸] . محمدی، محمد، فرهنگ ایران پیش از اسلام و... ص ۶۵ به بعد. [۹] . جان احمدی،تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی،۷۴٫ [۱۰] . فرای ریچارد، میراث باستانی ایران، ص۳۷۸، افتخارزاده، محمدرضا،اسلام وایران، ۱۳۹-۱۴۲٫ [۱۱] . موسوی،سید حسن، فرهنگ و تمدن ساسانی، ص ۶۵٫ [۱۲] . اشپولو، برتولد،تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی،۲۳۹٫ [۱۳] . حقیقت، عبدالرفیع،نقش ایرانیان در تاریخ تمدن جهان، ص ۲۴۳-۲۴۶٫ [۱۴] . ابن ندیم، ۱۳۶۶ الفهرست، ۳۵۲و۳۵۳ – بلاذری، فتوح البلدان، ص ۱۱۰٫ [۱۵] . صفا، ذبیح الله، تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی، ج ۱، ص ۳۶٫ [۱۶] . جمعی از خاورشناسان، تمدن ایرانی، ص ۲۴۷٫ [۱۷] . مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلا و ایران، ص ۶۲۴٫ [۱۸] . ابن خلدون، مقدمه، ج ۲، ص ۱۱۵۰٫ [۱۹] . ۱۰/Rosental ,1975:1. [۲۰] . بارتلد، واسیلی ولادیمیر، فرهنگ و تمدن اسلامی، ص ۶۸٫ [۲۱] . اولیری، دلیسی، انتقال علوم یونانی به عالم اسلام،ص ۳۲٫ [۲۲] . همائی، جلال الدین،تاریخ علوم اسلامی، ص ۲۱٫ [۲۳] . گوستاولوبون، تمدن اسلام و عرب، ص ۲۴۴٫ [۲۴] . قاضی صاعد اندلسی، التعریف بالطبقات الامم،ص۱۵۳٫ [۲۵] . یعقوبی، تاریخ یعقوبی،ج۱، ص ۱۲۰- مسعودی،مروج الذهب، ج۱،ص ۷۹و ۸۰٫ [۲۶] . عزیز احمد، تاریخ تفکر اسلامی در هند،ص۱۷۷٫ [۲۷] . محمدی، ذکرالله،نقش فرهنگ و تمدن اسلامی در بیداری غرب، ص۵۹٫ [۲۸] . زرین کوب، کارنامه اسلام،ص۲۹٫ [۲۹] . حجرات /۱۳٫ [۳۰] . بورلو، ژوزف،تمدن اسلامی،ص۱۳٫ [۳۱] . نهرو، تاریخ جهان،ج ۲،ص۱۰۴۲٫ [۳۲] . زرین کوب، همان، ص ۳۴-۳۵٫ [۳۳] . زرین کوب، همان، ۴۹٫ [۳۴] . مکی، محمد کاظم،تمدن اسلامی در عصر عباسیان،ص۳۴۷٫ [۳۵] . نصر، حسین،علم و تمدن در اسلام،ص ۱۴۷٫ [۳۶] . حتی، فیلیپ،تاریخ عرب،۴۸۴٫ [۳۷] . قربانی،ابوالقاسم،زندگینامه ریاضی دانان دوره اسلامی،ص ۲۳۸و۲۳۹٫ [۳۸] . مسعودی،همان، ج ۱: ۱۰۳ ویل دورانت، تاریخ تمدن، ج ۴ - ۱۴۹ حکیمی، محمدرضا،دانش مسلمین،ص ۱۵۱و۱۵۲٫ [۳۹] . زیدان، جرجی،تاریخ تمدن اسلام،۶۱۴-۶۱۵٫ [۴۰] . الفاخوری، حنا،تاریخ فلسفه در جهان اسلام،ص ۳۶۵٫ [۴۱] . ولایتی،علی اکبر،فرهنگ و تمدن اسلامی،ص ۴۳٫ [۴۲] . نصر، همان،۱۲۲و۱۲۳٫ [۴۳] . ویل دورانت، تاریخ تمدن،ج۴،ص۳۶۸٫ [۴۴] . مکی، همان،ص ۳۴۸٫ [۴۵] . گوستاولوبون، تمدن اسلام و عرب،۶۱۱-۶۱۳٫ [۴۶] . برنال، جان،تاریخ علم،ص۳۵۹٫ [۴۷] . نصر، ۱۳۵۰: ۲۶۸-۳۰۱٫ [۴۸] . جان احمدی، همان،ص۲۲۲- زرین کوب،همان،ص ۷۴٫ [۴۹] . هونکه، زیگرید،فرهنگ اسلام در اروپا،۱۴۰٫ [۵۰] . بورلو، ژوزف،تمدن اسلامی،ص۲۰۲٫ [۵۱] . براون، ادوارد،تاریخ طب اسلامی،ص۱۰۴٫ [۵۲] . ویل دورانت، همان،ج۴،ص۳۱۷٫ [۵۳] . وات،۹ و۱۶٫ [۵۴] . صرفی،۱۰۶٫ ............................................................................................................... کلمات کلیدی: تمدن اسلام تمدن اسلامی تولید علم در تمدن اسلامی تمدن اسلام علم تولید علم شیمی ................................................................................................................. منبع: مجله  معارف   - شماره ۶۷ 

مبانی متافیزیکی علوم طبیعی در تمدن اسلامی

بسم الله الرحمن الرحیم  مبانی متافیزیکی علوم طبیعی در تمدن اسلامی بررسی موردی تأثیر آموزه های قرآنی بر دانش جغرافیا    زهرا منصوری دانشجوی دکترای فلسفه و روش شناسی علم در دانشگاه دولتی مسکو . (متن کامل مقاله pdf : مبانی متافیزیکی علوم طبیعی در تمدن اسلامی) . چکیده: تأثیرپذیری علم از مبانی متافیزیکی از مسائل بنیادین فلسفه علم است که ارتباط نزدیکی با مسئله اسلامی سازی علوم دارد. مقاله حاضر با تکیه بر دیدگاه های فیلسوفان جدید علم مانند پوپر، لاکاتوش، کوهن و برت و با الهام از آرای سید حسین نصر درباره ابتنای علوم اسلامی بر اصول دین اسلام، در بررسی موردی دانش جغرافیا کوشیده است بخشی از این اصول را که ملهم از قرآن است، شناسایی کند. با توجه به فراوانی چشمگیر منابع جغرافیایی در گستره تمدن اسلامی، در این مقاله سه کتاب صوره الأرض، معجم البلدان و تقویم البلدان واکاوی شده اند. افزون بر نگاه خاص قرآن به سودمندی علم که بر کارکردهای دینی و اجتماعی دانش جغرافیا اثر گذاشت، به نظر می رسد این آموزه ها نیز بر دانش جغرافیا تأثیرگذار بوده اند: سلسله مراتب هفت گانه هستی، پیوند جغرافیا با تاریخ و وجه عبرت آموزی آن، اماکن مقدس مذکور در قرآن و مؤلفه های جغرافیایی این جهانی قرآن مانند آب، گیاهان، حیوانات، کوه ها و راه ها. . کلمات کلیدی: قرآن متافیزیک جغرافیا تمدن اسلامی علوم طبیعی فلسفه علم ...................................................................................................................... منبع: نشریه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی سال پنجم - شماره ۱۴

جایگاه فرهنگ تغذیه و نقش در آن تمدن اسلامی از دیدگاه امام رضا

بسم الله الرحمن الرحیم جایگاه فرهنگ تغذیه و نقش در آن تمدن اسلامی از دیدگاه امام رضا . امروزه تغذیه از امور مهم انسانی و تمدنی است که توجه به ابعاد مختلف آن می‌تواند در پیشرفت تمدنی و تعالی فرهنگی مؤثر باشد. از این گذر بهداشت فردی و برخورداری از پاکیزگی در تغذیه نیز همانند ابعاد دیگر بهداشت فردی که منجر به استقرار بهداشت در جامعه است از اساسی‌ترین آموزه‌های دین اسلام است که اهل بیت (ع) به ویژه حضرت علی بن موسی الرضا (ع) به آن توجه ویژه داشته‌اند. . . به مناسبت میلاد سراسر نور هشتمین ستاره آسمان ولایت و امامت با حجت‌الاسلام والمسلمین امیرعلی حسنلو نویسنده کتاب «تغذیه و پوشش در سیره امام رضا (ع)» درباره «جایگاه فرهنگ تغذیه و نقش در آن تمدن اسلامی از دیدگاه امام رئوف (ع)» گفت‌وگو کردیم که مشروح آن در ادامه می‌آید: . تغذیه در شکل‌گیری بنیان آدمی موثر است حکمت این همه توجه به بهداشت تغذیه در اسلام در چیست؟ از آنجایی که تغذیه تأثیر اساسی در شکل‌گیری شخصیت، روان و هویت آدمی دارد؛ بنیان انسان قبل از پیدایش وجودی وابسته به امر تغذیه و بهداشت غذایی است. اگر وجوداولیه آدمی از تغذیه حلال شکل گرفته باشد، بسیاری از مسائل دیگر که پس از مراحل جنینی در پیش روی اوست، قابل کنترل و اصلاح خواهد بود. وقتی اعضای بدن از تغذیه حرام پیدا و پرورده شد. استعداد رسیدن به مراتب معنوی و انس با خدا و اولیا در او نخواهد بود؛ چون پرتو نور عالم بالا به دلی تابد که دودهای سیاه وتیره غذای حرام او را تاریک نکرده باشد. رهبران دینی آغاز تربیت دینی و تربیت اصولی را از این مرحله می‌دانند و به اهمیت مسأله تغذیه در شکل‌گیری بنیان آدمی و کارساز بودن آن در سعادت و موفقیت او اشاره و به دقت در این مرحله و انتخاب درست بر اساس موازین شرعی تأکید کرده‌اند. در تبیین جایگاه تغذیه با وجود معیارهای اساسی و مبانی مشترک، تفاوت ماهوی  بین نگرش و سیره ائمه نیست. از آن رو که ابعاد مختلف زندگی آن‌ها به علل متعددی به صورت جزئی مورد توجه قرار نگرفته یا به نوعی این مسائل برای علاقه‌مندان به سیره آن‌ها نامشخص بوده و یا به هر دلیل گزارش‌های محدود و اندکی در این موضوع وجود دارد. به ویژه درباره این موضوع از امام رضا (ع) روایات اندک و انگشت شمار است. اما با وجود محدودیت گزاره‌های روایی نکات کلیدی و مهمی می‌توان در زمینه بهداشت و تغذیه به دست آورد. آلودگی روح متأثر از آلودگی جسمی و تغذیه است با اشاره به این مقدمه، معارف رضوی درباره  تأثیر تغذیه در جسم و روح چه مواردی را مطرح می‌سازد؟ آنچه در دیدگاه و توصیه‌های حضرت وجود دارد، به منزله شاخه‌های مهمی از روش‌های صحیح تغذیه و بهداشت غذایی است. به همین خاطر فرمایشات حضرت (ع) از روی  علم و آگاهی بی‌مانند به این موضوعات است. وقتی مأمون از حضرت راهنمایی درباره سلامت و تغذیه درخواست کرد، امام رضا (ع) رساله‌ای موسوم به «ذهبیه» را برای او نوشت که مملو از علوم بی‌بدیل برای زیست سالم و تندرستی است. در ادامه به تبیین فرهنگ تغذیه و بهداشت در اسلام با نگاه تمدنی معطوف به مؤلفه‌های رویکرد ویژه امام رضا (ع) اشاره می‌کنم: انسان دارای ۲ بعد حیاتی؛ جسمی و روحی است. رشد او نیز ۲ بعدی است. جسم انسان به عنوان کالبد و قالب و به اصطلاح حکمای اسلامی  مرکب روحی است که وجود او را به عنوان انسان مفهوم خاص داده و او را از سایر موجودات متمایز می‌سازد. روحی که در کالبد انسان مستقر است، مدرک، محرک، دارای نوسان و متأثر از دریافت‌های پیرامون است. تغذیه انسان که عامل تأثیرگذار در حیات حیوانی اوست در روح او مؤثر است. توجه به تغذیه در حیات انسان تا حدی ضروری است که تأمین‌کننده سعادت و شقاوت او و نسل آینده او می‌تواند باشد. بر این اساس بی‌تردید روح انسان تحت تأثیر کنش‌های جسمی است که به منزله مرکب اوست، اگر در مسائل تغذیه اهتمام نباشد و هر نوع غذایی که برای حیات جسم مورد استفاده قرار گیرد، علاوه بر بیماری جسمی که سلامتی را تهدید می‌کند، بیماری روحی حاصل از تغذیه غیر اصولی نیز انسان را در رنج و عذاب قرار می‌دهد. چرا که روح و جسم در نوع کنش و انعکاس تأثیر متقابل دارند. از این رو معصومان به پیوستگی بین دو عنصر توجه داشته و برای مصون ماندن روح از تأثیرات منفی که از تغذیه به او می‌رسد، دستورات ویژه در امر تغذیه و تأمین آن دارند. اصول مهم و مشترکی در روش و نگرش ائمه در مسائل تغذیه وجود دارد، رعایت این اصول، تأمین کننده‌ تعالی روح و در نتیجه سعادت انسان است. جمله‌ معروف امام حسین (ع) در روز عاشورا خطاب به سپاه کوفه که برای کشتن او گرد آمده بودند، بیانگر این واقعیت است. وقتی امام برای هدایت و پند و اندرز آنان بر آمد، غوغا کردند تاصدای پند امام به گوش آن‌ها نرسد. به آنان فرمود: شکم‌های شما از غذای حرام اشباع شده و خون و پوست و گوشت شما از این لقمه‌های حرام به وجود آمده دیگر امیدی به هدایت شما نیست. بنابراین آلودگی روح متأثر از آلودگی جسمی و تغذیه است. امام رضا (ع) درباره‌ فلسفه حرمت خون به جهت تأثیرات منفی آن در روح انسان می‌فرماید: «… سبب آن این است که جنون و سنگدلی و بی‌مهری و فقدان عاطفه و قساوت قلب را به حدی در انسان ایجاد می‌کند که ممکن است خورنده خون و کسی که در تغذیه او خون وجود دارد و به عبارتی خون‌خوار است؛ پدر و مادرش را بکشد». در این باب روایات فراوانی وجود دارد که پیشوایان دینی ما  به تأثیر خوراکی‌های ناپاک، غیر مباح ، پاک و مباح در روح اشاره کرده‌اند که بیانگر ضرورت توجه به امر تغذیه در نگرش و روش آن بزرگان است. در آزمایشگاهی تغذیه در سلامت ذهنی و روانی افراد، مورد مطالعه قرار گرفت. به این افراد توصیه شد مصرف غذاهایی را که برای خلق‌و‌خو استرس زا هستند، قطع کنند و همزمان مقدار غذاهایی را که از ذهن و خلق فرد حمایت می‌کنند افزایش دهند. موادغذایی که برای خلق فرد، استرس‌زا یا تنش‌زا محسوب می‌شوند، شامل شکر، کافئین موجود در قهوه، الکل و شکلات(در صورت مصرف بیش از حد) است. در حالی که می‌توان برای مواد غذایی حمایت‌کننده خلق و خو به آب، سبزی، میوه و ماهی اشاره کرد. ۸۸ درصد افرادی که از رژیم های غذایی حمایت کننده خلق‌و‌خو استفاده کردند، از نظر ذهنی و روانی، وضعیت بهتری پیدا کردند. ۲۶ درصد آن‌ها اظهار داشتند تغییر خلق و خو در آن‌ها کمتر شده است. در ۲۶درصد دیگر تعداد حملات پانیک (هراس) و اضطراب کمتر شده بود و ۲۴ درصد دیگر عنوان کردند کمتر دچار حالت افسردگی شده‌اند. امام رضا (ع) می‌فرماید: «هیچ عبادتی بهتر از نگهداشتن شکم از مال حرام و پاکدامنی نیست» و نیز فرمود: «حق شکم تو آن است که آن را ظرف حرام قرار ندهی». چگونه یک کارگر ثواب جهاد را می‌برد+ پاسخ امام رضا (ع)  با این اوصاف رابطه کسب و کار با تغذیه حلال از دیدگاه امام رضا (ع) چیست؟ کسب حلال از آن جهت که به رزق و روزی انسان مرتبط است و هدف اصلی انسان از کسب در مرحله اول تأمین تغذیه خود و فرزندان است از اهمیت بیشتری برخورداراست که پیشوایان دین به داشتن شغل حلال و مناسب شأن توصیه و تأکید کرده‌اند. امام رضا (ع) نیز کارگری را که برای امرار معاش، تأمین نیازها و غذای خانواده تلاش می‌کند او را همدوش مجاهد فی سبیل الله و او را به منزله جهادگری می‌داند که در میدان جنگ و جهاد در رکاب پیامبر(ص) جنگیده باشد. بی‌گمان اگر کسب و شغل انسان از راه حلال نباشد، تأمین خوراک حلال امکان پذیر نخواهد شد. از این روی در فقه اسلام و تشیع بحثی به عنوان مکاسب وجود دارد و مکاسب حلال از حرام تفکیک شده و فلسفه حرمت وحلیت آن‌ها مورد بحث وکنکاش قرار گرفته است. در سیره رضوی توجه به فرهنگ غذای نیازمندان را می‌بینیم. توجه به این امور چه بازتابی در جامعه اسلامی خواهد داشت؟ امام رضا (ع) در مدینه به فقیران سرکشی و از آنان حمایت و برای آن‌ها غذا و خوراک تأمین می‌کرد. پس از اینکه حضرت (ع) به مرو منتقل شد و تحت مراقبت قرار گرفت، سرکشی به فقیران به صورت حضوری با محدودیت مواجه یا اساساً منع شد. مؤمنان فقیر در فرصت‌های پیش آمده در منزل آن حضرت حضور یافته و برای رفع مایحتاج و نیازمندی‌ها استمداد می‌کردند و گاهی حضرت سفره‌ای را مهیا می‌کرد و در آن از همه نوع غذا آماده می‌‌کرد و فقرا را دعوت کرده و این آیه را تلاوت می‌فرمود: «فلا اقتحم العقبه، و ما ادریک ما العقبه، فک رقبه، او اطعام فی یوم ذی مسغبه….». منظور از «اقتحام عقبه» انفاق‌هایی که مؤمن برای دیگران کرده، چنانکه در ادامه آیه «عقبه» را تفسیر می‌کند. سیره‌ همه اهل بیت (ع) توجه به تأمین خوراک فقرا بوده است، از این رو می‌توان دریافت که توجه و اهمیت به خوراک و تغذیه در نگرش و روش آنان به عنون یک ضرورت حیاتی مطرح بوده است. این قاعده واصل باید در تمدن اسلامی فرهنگ ثابت و محور همه متمکنان جامعه باشد. در این جامعه که بینش آن اینگونه بنا شده، هرگز مقهور سیاست‌های دشمنان دین نخواهد شد و همواره خودکفا بوده و برکات زمین وآسمان از آن رویش وریزش خواهد کرد. جامعه‌ای که متمکنان آن، از محرومان بی‌خبر و بی‌درد نسبت به درد وگرسنگی آنان باشند، یک جامعه دینی متمدن نیست. بلکه جامعه‌ای مترف است که به سوی انحطاط در حرکت است. زراندوزی و سکه‌بازی در فرهنگ اسلام جایی ندارد و هیچگاه در اسلام چنین تمدن‌هایی پا برجا نبوده‌اند. ۸ مورد درباره آداب تغذیه از منظر امام رئوف/ در ابتدای غذا نمک و سرکه بخورید درباره آداب تغذیه چه دستوراتی از حضرت رضا (ع) به ما رسیده است؟ پیشوایان دینی گاهی آغاز خوردن را با نمک و گاهی با سرکه و گاهی با هر دو توصیه کرده‌اند. امام رضا (ع) در خراسان که تقریباً منطقه‌ای سردسیر و دارای فصول سرما و گرمای مشخص است با سرکه غذا خوردن را آغاز می‌کردند و به اصحاب خود نیز چنین توصیه می‌فرمایند. چون بر اساس علوم تجربی امروز ثابت شده است که در نقاط سردسیری افتتاح با سرکه خیلی مناسب است. چون چاشنی‌های ترش مانند سرکه و آبلیمو سبب تعریق و کاستن جذب مواد ازته می‌‌شود و لذا تناسب غذایی و وجود و عدم مواد ازته و وضع سفره را نیز شاید فراموش کرد. معده محتویات خود را خالی نمی‌کند تا اینکه اسید موجود در معده خنثی شود و حتی اگر به کسی نمک هیپوتنیک بدهیم، سبب تخلیه معده نمی‌شود. تنها غذایی که می‌تواند نقش هر دو خاصیت (اسید و قلیا) را در معده داشته باشد، مواد بیاض البیضی است. زیرا پروتئین‌ها خود از اسیدهای آمینه‌اند که اسیدهای آمینه خود خاصیت اسیدی قلیایی دارند و بر حسب احتیاج عامل مربوطه را به کار می‌اندازند و حتی با آنکه اسیدند اسید را هم خنثی می‌‌کنند. سرکه حاوی چندین نوع اسید آمینه است ـ سدیم و کلر ـ دو عنصر موجود در نمک برای توازن و تعادل دستگاه گوارش؛ سدیم در انقباض عضلانی و هدایت موج عصبی ذی‌نفوذ بوده و در نقاط گرم مرطوب انقباض دردناک عضلانی یا شکمی و ضعف و ناتوانی با خوردن نمک برطرف می‌‌کند. نمک جای کلرورهایی که در انساج از بین رفته‌اند را می‌گیرد. دفع مواد غیر قابل جذب بدن را آسان می‌کند. بدن را تقویت و غذا را خوشمزه می‌سازد. افراط در خوردن نمک و شور خوردن غذاها نیز زیان‌های غیر قابل جبران را در پی دارد و همچنین افراط در خوردن سرکه احتمال بروز برخی از عوارض جسمی شود. بنابراین با وجود همه خصایص و ویژگی‌های خوراکی در این دو خوراک، نباید در خوردن آن‌ها افراط و تفریط کرد. با این وجود به برخی مسائل بهداشت و آداب تغذیه از دیدگاه امام رضا (ع) اشاره  می‌کنم: ۱ ـ شستن دست‌ها و داشتن وضو هنگام حضور بر سر سفره غذا ۲ ـ خشک نکردن دست‌ها در آغاز غذا (عدم تماس دست با دستمال و حوله بعد از شستن) ۳ ـ آغاز خوردن با نمک و سرکه ۴ ـ یاد نام خدا و گفتن جمله «بسم الله الرحمن الرحیم» ۵ ـ امام رضا (ع) می‌فرماید: پس از صرف غذا (بعد از چند قدم حرکت مثل کمک به جمع سفره یا شست‌وشوی ظرف غذاها یا رفتن برای شستن مجدد دست‌ها و.. ) برای هضم آسان به پشت خوابیده و پای راست را روی پای چپ بگذارید تا در سرعت هضم غذا شما را کمک کند و با شکم پر هرگز به راست و چپ نغلتید که برای معده عوارض خطرناک دارد. (از علل زخم اثنا عشر و معده و برگشت غذا شمرده شده) ۶ ـ امام رضا (ع) در دستور بهداشتی دیگر فرمود: «هنگامی که گرسنه هستید غذا بخورید و به محض اینکه احساس سیری کردید از سر سفره برخیزید». سه دستور کلی در اسلام وارد شده که مراعات آن‌ها سلامتی جامعه اسلامی را از تمامی بیماری‌ها بیمه می‌کند: الف ـ احساس گرسنگی قبل از غذا خوردن ب ـ دست از غذا کشیدن قبل از سیری کامل ج ـ (پرهیز از شکم‌بارگی و پرخوری) به حد تأمین نیاز، کم خوردن و خوردن یک نوع غذا که موافق با مزاج و معده باشد، اگر غذایی با مزاج ناسازگار است. خوردن آن خلاف بهداشت است. ۷ ـ یکی از اصحاب امام رضا (ع) گوید: ما همراه امام رضا (ع) گوشت کله (بدون پاچه چون خوردن پاچه کراهت دارد) خوردیم و حضرت (ع) پس از آن شربت قاووت تناول کرد و فرمود: به هضم آن کمک می‌کند. ۸ ـ خواندن دعا پس از پایان غذا خوردن که کوتاه‌ترین آن شکرگزاری با جمله «الحمدلله» است. تفصیل آن اینگونه است: «الحمد للَّه الّذی یطعم و لا یطعم و یجیر و لا یجار علیه و یستغنی و یفتقر إلیه. اللّهمّ لک الحمد على ما رزقتنا من طعام و إدام فی یسر منک و عافیه بغیر کدّ منّی و لا مشقّه. بسم اللَّه خیر الأسماء، بسم اللَّه ربّ الأرض و السّماء، بسم اللَّه الّذی لا یضرّ مع اسمه شی‏ء فی الأرض و لا فی السّماء و هو السّمیع العلیم. اللّهمّ أسعدنی فی مطعمی و مشربی هذا بخیره و أعذنی من شرّه و أمتعنی بنفعه و سلّمنی من ضرّه». فرهنگ وعده‌های غذایی/ سالمندان وعده شام را حذف نکنند درباره زمان وعده‌های غذایی نیز چیزی ذکر شده است؟ نظم در تمام امور از جمله اصول مسلم زندگی حضرات اهل بیت (ع) بوده است. داشتن برنامه تغذیه منظم نیز بی‌گمان در برنامه‌های آنان بوده است. از این رو رعایت وعده‌های غذایی در اسلام بیشتر به مضمون آیه کریمه توجه شده است «و لهم رزقهم فیها بکره و عشیا»؛ روزی آن‌ها صبح و در شامگاه  معین شده است. خوردن صبحانه را ضروری می‌دانستند و خودشان به آن عمل می‌‌کردند. چنان که در سیره همه پیشوایان  این پایبندی منعکس شده است. کم خوردن ضمن اینکه مانع و پیشگیری‌کننده از بسیاری از بیماری‌ها است سبب عمر طولانی نیز می‌باشد. چون بدن و اعضای بدن به جهت پرخوری در معرض استهلاک و نابودی قرار می‌گیرند. لذا مراقبت در خوردن از حیث کم و کیف غذا از دستورات اکید بهداشتی در فرهنگ اهل بیت (ع) است. امام رضا (ع) در نامه‌ای که به مأمون نوشت. برای هر فصلی وعده غذای خاصی معین شده است. شاید مناسب‌تر باشد که برای هر صنف به تناسب اشتغال نیز وعده تغذیه خاص در نظر گرفت. از آنجایی که برخی فصل‌ها دارای روزهای طولانی هستند که مصرف غذا به ویژه برای کسانی که کاربدنی سنگین مانند کشاورزی دارند، نیازمندی به غذا سه وعده یا بیشتر است. اما در روزهای کوتاه و برای کسانی که تحرک و تلاش بدنی کمتری دارند، نیازمندی کمتراحساس می شود. بر اساس دیدگاه امام رضا (ع) غذا خوردن و تغذیه به نیاز بدن بستگی دارد و این مسأله دراسلام یک اصل مسلم است که تغذیه جهت تأمین نیاز و ضرورت است. هر گاه بدن نیاز به غذا پیدا کرد و احساس گرسنگی کرد. باید غذای آن را تامین و تهیه کرد. از این رو در روایات اسلامی گزارش شده که وقتی گرسنگی کامل داشتید، غذا بخورید و هرگز با شکم پر غذا نخورید که منشا بیماری‌های گوناگون است. از طرفی پرخوری و مصرف بیش از نیاز غذا در اسلام از مصادیق اصراف و مورد مذمت فراوان قرار گرفته است. آنچه در دیدگاه امام رضا (ع) مورد توجه قرار گرفته، درباره وعده غذایی، ضرورت وعده غذایی شامگاه برای همه به ویژه سالمندان است که از نظر علمی موضوع شگفت‌انگیز و امربهداشتی ضروری برای سالمندان است که در نگرش امام (ع) نباید این وعده غذایی از آنان ترک شود. تأکید به غذای شامگاه برای عموم مردم در نظر امام وجود دارد. امابرای سالمندان تأکید زیاد شده که با شکم خالی به بستر خواب نرفته و استراحت نکنند. اگر بخواهید گفته‌های خودتان را در این مصاحبه جمع‌بندی کنید، چه خواهید گفت؟ فرهنگی که در مکتب اهل بیت (ع) برای رعایت بهداشت در تغذیه مقرر شده است، در صورت رعایت آن‌ها تمدن اسلامی به ترقی خود در ابعاد دیگر بالنده و رشد خواهد کرد. چون جامعه‌ای به ترقی، آسایش ، رفاه و تمدن متعالی راه می‌یابد که انسان‌ها در آن بیمار نباشند و بهترین پیشگیری از بیماری‌ها رعایت بهداشت تغذیه و کم و کیف غذاهاست. شیوع و بالا بودن آمار بیماری‌هایی چون دیابت، چربی خون، انواع سکته‌ها و بیماری‌های صعب العلاج همه متأثر از عدم توجه و اصلاح امر تغذیه است. برای اصلاح امر تغذیه و رسیدن به بهداشت و ترقی بهتر است به سیره و سبک زندگی اهل بیت (ع) و آموزه‌های قرآن کریم که سیره همه آن‌ها ملهم از این کتاب بی‌نظیر است. توجه بیشتر و به دستور «فلینظر الانسان الی طعامه» عمل کنیم تا زندگی شاد و زیبا داشته باشیم. ....................................................................................................... منبع: فارس

مهار آب های سطحی و سیلاب ها در دوران تمدن اسلامی

بسم الله الرحمن الرحیم  مهار آب های سطحی و سیلاب ها در دوران تمدن اسلامی . شرح عکس: سد کبار، قدیمی ترین سد قوسی جهان- قرن هفتم هجری- قم . قرن ها مهندسان مسلمان در دوران تمدن اسلامی کوشیدند، آب ها را با ساختن سدهایی که سیلاب های خروشان و خانمان برانداز را مهار و آب مورد نیاز طی دوره های خشک را تامین می کند، تحت کنترل درآورند. پروفسور سلیم الحسنی، استاد موسسه علوم و تکنولوژی دانشگاه منچستر و دانشگاه ویکتوریای شهر منچستر در کتاب "۱۰۰۱ اختراع، میراث مسلمانان در جهان ما" درباره مدیریت آب در دوران تمدن اسلامی می نویسد: "... سلسله اغالبه در تونس طراحی و زیبایی شناسی را در ساختن سدی باشکوه در نزدیکی پایتخت خود، قیروان در قرن سوم هجری به خوبی درهم آمیختند.... در این منطقه تونس، بیش از ۲۵۰ مخزن وجود داشته که هر یک دارای دو حوضه بوده است؛ از یکی برای رسوب زدایی و جداکردن مواد ته نشین شده از آب استفاده می شده و دیگری مخزن آب بوده است. گاهی در طرح های بزرگ، حوضه سومی هم برای آب رسانی وجود داشته است..." در واقع سدها و بندها و مخزن های آب به گونه ای طراحی و ساخته می شده که خود به خود لایروبی شده و نیازی به لایروبی جداگانه نداشته است. ابو نصر هروی، محقق و پژوهشگر قرن دهم هجری درباره سابقه مواجهه با آب های سطحی و سیلاب های فصلی در دوران تمدن اسلامی در کتاب ارشاد زراعه می نویسد: "... یکی از اموری که از مظاهر تمدن شمرده می شد، کنترل آب های جاری در سطح زمین و سیلاب ها به وسیله ساخت سد بوده است که از آب آن سدها برای آبیاری زمین های کشاورزی استفاده می کردند و هم از فرسایش و نابودی خاک حاصلخیز جلوگیری به عمل می آمده است ... " پروفسور سلیم الحسنی در کتاب "۱۰۰۱ اختراع، میراث مسلمانان در جهان ما" می نویسد: "...مهندسان مسلمان برای احداث چنین سازه های بزرگی از روش های مساحی پیچیده زمین، ابزارهایی چون اسطرلاب و نیز محاسبات مثلثاتی استفاده می کردند. آنان متناسب ترین مکان ها را برای سدسازی پیدا می کردند و می توانستند شبکه های کانال کشی پیچیده ای را طراحی کنند..." در قرون دوم و سوم هجری، مسلمانان شبکه آبیاری و آب بندها و پل های متعددی ساختند و میان رود دجله و فرات که حاصلخیزترین زمین های دنیا بود به امر کشاورزی پرداختند. در این دوران باغ ها و درختان توسعه پیدا کردند و منطقه "ارض سواد" به وجود آمد که از موصل تا آبادان و از قادسیه تا حلوان و سر پل ذهاب ادامه داشت. پروفسور سلیم الحسنی در همان کتاب "۱۰۰۱ اختراع، میراث مسلمانان در جهان ما" می نویسد: "... نیمی از سدهای ساخته شده دارای سرریز سیلاب بودند و بسیاری از آن ها برای سرریز کردن آب در فاصله ای دور از پای سد، دیواره هدایت آب به بخش های پایین تر داشتند... احداث سد در دوره اسلامی در اسپانیا بسیار گسترش یافت... پی محکمی برای این سدها لازم بود، زیرا رود رفتاری غریب داشت و در زمان سیلاب، حجم آب آن به بیش از صد برابر زمان عادی می رسید. این سدها می بایست در برابر تخریب آب، سنگ ها، تخته سنگ ها و درختان مقاومت کنند. هم اکنون پس از گذشت ده قرن، هنوز آنها به نیازهای آبیاری بلنسیه یا همان والنسیا پاسخ می دهند و به الحاق سیستم تازه نیازی ندارند..."   ابو جعفر محمد بن موسی خوارزمی، ریاضیدان، منجم و دانشمند بزرگ قرن دوم و سوم هجری در کتاب "مفاتیح العلوم" خود می نویسد: ".... مسلمانان در حفظ سدها و آب بند ها کوشش داشتند و افراد کارآمدی را بر آن ها گمارده بودند. حتی در این دوره وزارت آب تشکیل شد که نام آن را "دیوان الماه" گذاشته بودند و تعداد کارمندان آن از ده هزار نفر تجاوز می کرد. در آن زمان مقدار مالیات ها را به حسب نوع آبیاری تعیین شد. برای این منظور مسلمانان وسایل و ابزاری بر روی رودخانه ها نصب کرده بودند که سطح آب را مشخص می کرد... " در مجموع قرون دوم و سوم هجری،  عصر شکوفایی تمدن کشاورزی و پژوهش ها به شمار می رود. مسلمانان قنات ها را تعمیر کردند و نهر معروف "الرفیل" را در بغداد جاری ساختند. که بیش تر زمین های کشاورزی اطراف آن نهر سیراب می شد. همچنین نهر دیگری در شمال بغداد به نام "نهرالعراق" ساختند که هر دو به هم متصل می شد و در شرق بغداد به رود دجله پیوند می خوردند. کتابی هم اکنون از ابوبکر محمدبن الحسن الحاسب الکرجی درباره استخراج آب های زیرزمینی در دست است که در اوایل قرن پنجم به رشته تحریر درآمده و در آن بارها اشاره به بررسی چند کتاب از پیشینیان نموده است و این نشان از آن دارد که در عصر او نیز کتب متعددی در این رشته وجود داشته است .

مسأله آب و آینده آن در جهان اسلام – مسئله تمدنیِ «آب» در جهان اسلام

بسم الله الرحمن الرحیم  مسأله آب و آینده آن در جهان اسلام  مسئله تمدنیِ «آب» در جهان اسلام (بیشتر…)

نگاه مستقل تمدن اسلامی به آب

بسم الله الرحمن الرحیم  نگاه مستقل تمدن اسلامی به آب  ضرورت تمدنی و تاریخی تاسیس وزارت مستقل آب در دیوان سالاری ایرانی و تشکیلات اسلامی .  دیوان واژه ای ایرانی است که در بسیاری از متون کلاسیک اسلامی در قرون وسطی  در خصوص ساختار اداری  بسیاری از شهرهای اسلامی بویژه در مورد فرهنگ اداری در   شهرهای  ایرانی  در تمدن اسلامی به کار رفته است . کاربرد واژه دیوان در مورد آب نشان از اهمیت آب و مدیریت آن  در پایداری و حفظ جوامع ایرانی است .   به نظر می رسد شهر های ایرانی و اسلامی شهرهایی با چشم انداز دیوان های اب بوده ا ند و  مدیریت آب بخشی از فرهنگ اداری ریشه در ایران باستان دارد . دیوان آب قم با وجود اصطلاحات اداری  مربوط به مدیریت آب که واژه هایی با ریشه  زبان فارسی  در مرحله عبور از فارسی باستان دوره ساسانی به فارسی دوره میانه است .  مانند واژ ه های سر وز  و گوشیه و... تعریف و شناخته شده است  و خوارزمی در  کتاب تخصی  خود در مورد واژه های  فنی علوم رایج در عصر خود اصطلاحات فنی این دیوان را اورده است و بر ضرورت  تخصصی بودن کار این دیوان در عرصه تمدنی تاکید کرده است . به طوری که در منابع تاریخ ایران آمده است ،  هنوز بسیاری از اصلاحات فنی دیوان آب قم که از دیوان  های معتبر ایران بوده است وجود د ارد .  دیوان آ ب  مرو ، دیوان آب هرات و دادگاه آب بلنسیه و ده ها دیوان آب د ر شهرهای اسلامی در متون جغرافیایی و تاریخی  اسلامی  ذکر شده است .  در مقاله سهم مسلمانا ن در  آبیاری و مدیریت سنتی آب ( کنفرانس بین المللی مدیریت سنتی آب یزد / ۲-۴-اسفند۱۳۹۰)  به این کارکرد و پراکندگی  دواوین و فرهنگ ایرانی و جوامع اسلامی در رابطه  ادرای و نگاه مستقل دیوانی آن ها  و نظم آبی نزد آن ها دارد . نوشته حاضر بخشی از پژوهش در کتاب «تاریخ تشکیلات اسلامی» است که   از دیوان آب قم و مرو و سایر  تشکیلات آبی به عنوان بخش کالبدی شهرهای  ایرانی و اسلامی   و در ساختار   سنتی تشکیلات اسلامی و عامل قوام جوامع اسلامی یاد کرده است . . استفاده از قوانین حقوق و عرف معقول و تجارب جوامع در کنار استفاده از تجارب و دست اورد های جدید  مانند تکامل تاریخی  تجربه ایرانی  قناه و  تلاش مستمر برای چگونگی انباط میاه الخفیه و  توسعه  بین المللی آن  حاکی از اهمیت همیشگی دیوان های مستقل آب  در شهرهای ایرانی است . در  تاریخ  هرات و  مرو و قم  از جای خاصی در این شهر به عنوان مکان ومنظره  تدبیر اب این شهر ها وصف شده است . تاسیس وزارت خانه مستقل آب در دولت حاضر نوعی بازگشت به اصالت تشکیلات ایرانی   است و شاید تجمیع همه توان اداری و قدرت عالی در آن وزارت ،  چنانکه در گذشته چنین بوده است  با استفاده از تکنیک و ابزار های مدرن اداری  بتواند سیاست اداری واحدی را در مورد آب ایران اعمال کند .  تغافل از اهمیت مدیریت مستقل آب همیشه بوده است  ، که در اولین  کنفرانس بین المللی  جغرافیایی جهان اسلام (   ۳ اردیبهشت ۱۳۷۱ ) که اینجانب در آن شرکت داشت ، همه دول اسلامی خاورمیانه ، بحران آینده خاورمیانه را    جنگ آب می دانستند و پیش بینی می کردند ، اما  ۲۶  سال گذشت و هیچ جنگ آب رخ نداد  ،  جنگ واقعی در نبود فرهنگ اداری استفاده از آب در شهر ها است . مبانی نظری این فرهنگ در فرهنگ ایرانی و  حقوق اسلامی بوده است و تجربه عملی آن هم در تمدن اسلامی انجام شده است . بحران واقعی  آب بحران مدیریت آب در ایران بوده  و هست   ، در جایی که  سابقه و تجربه تمدنی  و منابع حقوقی و تجارب حل و فصل منازعات حقوقی آب   هست ، ( به طوری که نوشته اند تا قرن هیجدهم میلادی منازعات ابی شهر بلنسیه اسپانیا با مواد حقوقی و دیوان اب و دادگاه اسلامی  اب بلنسیه  رفع می شد ) ، اینکه وزارت مستقل اب تاسیس شود  مسئله فنی مدیریت مدرن است اما زمینه تمدن اسلامی همواره   نگاه مستقل به آب بوده است و شاید  این  بررسی پیچیده به این نتیجه برسد که تاسیس  وزارت مستقل  آب  با توجه به زمینه تمدنی  راه حلی برای  تامین عدالت نسبی در آب و تاثیرات محیطی و اجتماعی و توسعه شهری آن  باشدو شاید زمینه انتقاداتی باشد که انحصار آب در دست قدرت واحد با عوارضی اجتماعی بسیاری روبرو می شود .  .................................................................................................. *دکتر محمدرضا شهیدی پاک

نقش مسلمانان در توسعه علوم و صنایع کشاورزی (۳)

بسم الله الرحمن الرحیم  نقش مسلمانان در توسعه علوم و صنایع کشاورزی (۳) – داروسازی و گیاهان دارویی . با جستاری در تاریخ و تمدن اسلامی، با دلایل محکم می‌توان مسلمانان را به عنوان پیش‌رو در دانش داروسازی دانست؛ چرا که آنها اهتمام زیادی به شناخت گیاهان دارویی داشتند و به مثابه یکی از شاخه‌های فرعی علم پزشکی بدان می‌نگریستند و در نهایت توانستند با شناخت گیاهان، توسعه علمی مهمی در این زمینه ایجاد نمایند و خدمات ارزنده‌ای ارائه دهند. آنها، گیاهان طبی را از هند و سایر نقاط جهان شناسایی کرده و در درمان بیماری‌ها به کار می‌بردند و از آن‌جا که گیاه‌شناسی لازمه داروسازی بود، شربت‌ها و معجون و ادویه مفرده و مرکبه را نوعاً از گیاهان می‌ساختند. آثار علمی دانشمندان مسلمان در حوزه علوم کشاورزی و پژوهش‌های گسترده آنان در این عرصه، موجب پیشگامی و تأثیرگذاری آنها را در توسعه این علم گردید. از جمله این پژوهشگران می‌توان به علی بن سهل ربن طبری اشاره کرد که در سال ۲۳۶ هجری کتاب «فردوس الحکمه» را تألیف نمود. او در این کتاب بیست گیاه جدید را که دانشمندان یونانی نمی‌شناختند، با نام‌های فارسی و عربی ذکر می‌کند. محمد بن زکریای رازی نه تنها در کارهای مربوط به گیاهان دارویی مطالعاتی عمیق داشته، بلکه در حیطه فارماکولوژی نیز سرآمده بوده است؛ به طوری که او حدود ۶۳۰ گیاه دارویی را در بخش بیست و یکم کتاب «الحاوی» خویش معرفی می‌کند. یوحنا بن ماسویه پزشک و گیاه‌شناس ایرانی، یکی از آخرین استادان نامی دانشگاه جندی شاپور است. کتاب «معرفی‌نامه داروهای گیاهی» از وی و نیز دیگر آثار دیگر آثار سایر پزشکان معاصر او مانند عیسی بن ماسه و أبوزید ارجانی، متأسفانه کاملاً از بین رفته‌اند. اما خوشبختانه پزشکان و دانشمندان دیگر در کارهای خود به کارهای ارزنده آنان اشاره داشته‌اند. یکی از این افراد ابن بیطار است که در کتاب «الجامع المفردات الادویه و التحذیه» از آثار ارزنده یوحنا نام می‌برد. ابن سینا پزشک نامدار ایرانی را پس از انقراض تمدن یونان، بزرگ‌ترین دانشمند جهان دانسته‌اند. وی در جلد دوم کتاب «القانون فی الطب»، بیش از هشتصد نمونه گیاهان طبی و غذایی را نام برده که از آن میان ۵۴۱ گیاه و مشتقات آنها، دارای توصیف کاربردی و ویژگی‌های ریخت‌شناسی است. . ابوریحان بیرونی دانشمند نامی معاصر ابن سینا مؤلف کتاب معروف «الصیدنه فی الطب» یکی از بزرگ‌ترین دانشمندان تأثیرگذار در حوزه گیاه‌شناسی و گیاهان دارویی است. بیرونی با اطلاعات وسیعی که در شناخت گیاهان داشته و با بهره‌گیری از دانش گذشتگان، این کتاب را تألیف نمود. در صیدنه به‌جز برخی مترادف‌ها و ارجاع‌ها، حدود ۲۷۰ گیاه با مشتقات و ویژگی‌های درمانی آنها شرح داده شده است. یکی از بزرگ‌ترین گیاه‌شناسان مسلمان، عبدالله بن احمد بن البیطار، پس از مطالعات بسیار و آزمایش ۹۰۰ گیاه، خواص دارویی آنها را شناسایی کرد. او در این خصوص کتابی تألیف نمود که در توسعه علمی اروپا مورد استفاده قرار گرفت؛ تا حدی که مسلمانان نه تنها در آندلس بلکه در جهان اسلام او را جانشین به حق سیفوریدس نامیدند. رشید الدین الصوری از گیاه‌شناسان مسلمان است که کتابی را در حوزه گیاه‌شناسی موسوم به «الادویه المرده» تألیف کرده است. او در این کتاب از داروهای گیاهی یاد می‌کند که در گذشته گیاه‌شناسان دیگر نامی از آن نیاورده‌اند و فایده‌های آن را نمی‌دانستند. این پژوهشگر در کشیدن تصویر گیاهان سبکی خاصی داشت.[۱] ____________________ [۱] یدالله سپهری، جستاری بر توسعه و رشد علوم کشاورزی در تمدن اسلامی: گیاه شناسی و گیاهان دارویی، نشریه پژوهش‌های تولید گیاهی، دوره ۲۴، شماره ۲، ۱۳۹۶، ص ۱۳۹-۱۴۵

نقش مسلمانان در توسعه علوم و صنایع کشاورزی (۲)

بسم الله الرحمن الرحیم نقش مسلمانان در توسعه علوم و صنایع کشاورزی (۲) . نقش مسلمانان در پیشرفت کشاورزی، تنها در علوم کشاورزی خلاصه نمی‌شود؛ بلکه صنایع مرتبط با کشاورزی را نیز در بر می‌گیرد. این صنایع در مراحل پیش از کشت، کشت و پس از برداشت محصولات، کاربرد داشتند. برخی از ابتکارات و ابداعت مسلمانان در صنایع مرتبط با کشاورزی عبارت‌اند از: – روش‌های جدید کشت و کار و شخم زدن – دستگاه‌های مخصوص بالا کشیدن آب – توسعه آبیاری – تجهیزات کشاورزی (خیش، کلوخ شکن‌ها و شن شکن‌ها) – تجهیزات خاک‌برداری، کشت، دروکاری و خرمن‌کوبی – تجهیزات آرد کردن گندم و جو – تجهیزات نگهداری مواد غذایی[۱] ....                             ..................................................................................................................... [۱] عطائی اصفهانی، اعترافات ۱: خدمات اسلام به اروپا، قم: انتشارات حضرت عباس علیه‌السلام، چاپ سوم، ۱۳۸۷، ص ۳۱۸

نقش مسلمانان در توسعه علوم و صنایع کشاورزی (۱)

بسم الله الرحمن الرحیم  نقش مسلمانان در توسعه علوم و صنایع کشاورزی (۱) . آثار تاریخی نشان می‌دهد که کشاورزی در تمدن‌های کهن، مهم‌ترین پیشه بوده است. با ظهور اسلام، نقش مسلمانان در توسعه و گسترش کشاورزی همانند نقش آنان در سایر علوم، پررنگ‌تر شد. دانشمندان مسلمان زیادی در حوزه کشاورزی به پژوهش و تألیف پرداخته و سهم به‌سزایی را در توسعه این دانش در عصر خویش تا امروز ایفا می‌نمایند. علوم کشاورزی از جمله گیاه‌شناسی از نخستین دانش‌هایی است که در میان مسلمانان رواج یافت. آنان در آشنا ساختن اروپائیان با بعضی انواع درختان و گیاهان سهم قابل ملاحظه‌ای داشتند. به طوری که نام بعضی از این درختان و میوه‌ها در اروپا هنوز حاکی از اصل شرقی آنهاست. همچنین مسلمانان در زمینه توسعه داروسازی نیز نقش مهمی داشتند. چرا که آنها اطلاعات زیادی در زمینه شناخت گیاهان دارویی داشته و به آن به عنوان یکی از شاخه‌های فرعی علم پزشکی می‌نگریستند.                                             در عصر امویان بحث آبیاری و کنترل آب‌های جاری بسیار مطرح و مورد توجه پژوهشگران آن دوره شمرده می‌شد. در عصر خلفای عباسی نیز مسلمانان شبکه‌های آبیاری و آب‌بندها و پل‌های متعددی ساختند و میان رودهای دجله و فرات که حاصلخیزترین سرزمین‌ها بود، به کشاورزی پرداختند. شواهد تاریخی نشان می‌دهد که مسلمانان در تدریس گیاه‌شناسی و تألیف کتب، تلاش فراوانی نموده‌اند. آنان ابتدا ترجمه تألیفات دیسقوریدس و جالینوس و کتاب‌های هندی را انجام داده و سپس دست به پژوهش و تألیف اثر در این زمینه زدند. به عنوان مثال محمد بن زکریای رازی نه تنها در کارهای مربوط به گیاهان دارویی مطالعاتی عمیق داشته، بلکه درباره فارماکولوژی نیز سرآمد بوده؛ به طوری که او حدود ۶۳۰ گیاه دارویی را در بخش بیست و یکم کتاب الحاوی خویش معرفی می‌کند. تنوع آب و هوای قلمرو اسلام، نوع مالکیت زمین، ارتباطات تجاری مسلمان‌ها، عدم حمایت از فئودالیسم، بهره‌برداری از زمین بر اساس کار انجام شده بر روی آن و تشویق به احیای زمین‌های بایر، از عوامل مؤثر بر توسعه کشاورزی مسلمانان محسوب می‌شود.[۱]                             .............................................................................................................. [۱] یدالله سپهری، جستاری بر توسعه و رشد علوم کشاورزی در تمدن اسلامی: گیاه شناسی و گیاهان دارویی، نشریه پژوهش‌های تولید گیاهی، دوره ۲۴، شماره ۲، ۱۳۹۶، ص ۱۳۹-۱۴۵

“باغ تمدن اسلامی” در مالزی تاسیس شد

بسم الله الرحمن الرحیم  توسط عبدالله بداوی "باغ تمدن اسلامی" در مالزی تاسیس شد . نخست وزیر مالزی در پی تأسیس باغ تمدن اسلامی دیروز یکشنبه ۱۴ بهمن گفت: این باغ تنها با هدف جذب گردشگر تأسیس نشده، بلکه نقش به‌سزایی در معرفی علمای مسلمانی دارد که طی قرنهای گذشته و در دوران طلایی اسلام به ابداعات و نوآوریهای هنری و علمی پرداخته‌اند. . به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از خبرگزاری مالزی، عبدالله احمد بداوی نخست وزیر مالزی در پی تأسیس باغ تمدن اسلامی دیروز در ترنگگانو یکی از ایالتهای شمالی مالزی اظهار داشت: این باغ نقش به سزایی در معرفی خیزش مسلمانانی دارد که به منظور ابداع و بیداری فعالیتهای بسیاری انجام داده اند. وی افزود: این باغ نقش مهمی در تبیین عظمت اسلام و دستاوردهای مسلمانان گذشته ایفا می کند. از سوی دیگر همه طبقات جامعه به دور از اختلافهای ریشه ای و دینی می توانند از اطلاعات موثق آن بهره مند شوند. احمد بداوی با تأکید بر اینکه این باغ چهره زیبایی از آثار حقیقی مسلمانانی که در گذشته علوم مختلف را توسعه دادند، منعکس می کند، یادآور شد: مسلمانان در زمینه های مختلف مانند مهندسی معماری که این باغ هم از آن بهره گرفته است، مهارتهای بسیاری کسب کرده اند. نخست وزیر مالزی از اداره های مختلف خواستار همکاری شد تا به خوبی ارائه کننده آثار برجسته مسلمانان در بیداری و تمدن و نهضت اسلامی در زمینه های مخلتف مانند ریاضی و مهندسی معماری باشند. وی افزود: این باغ معلمی جدید است که بیشتر دستاوردهای مسلمانان طی دوره های گذشته را در قالب نقاشی، عکس، دستنوشته، کتاب و دیگر منابع ارائه می کند. ............................................................................................. خبرگزاری مهر

باغ های ایرانی در گذر زمان

بسم الله الرحمن الرحیم  باغ های ایرانی در گذر زمان . . ایران هر سال ۲ سهمیه ثبت میراث فرهنگی در یونسکو دارد که بر همین اساس در تیر سال ۱۳۹۰ یک میراث طبیعی و یک اثر غیرمنقول را در یونسکو به ثبت جهانی خواهد رساند. باغ های ایرانی همان اثر غیرمنقول است که قرار است درجریان نشست سال آینده این سازمان به ثبت جهانی برسد. . ایران هر سال ۲ سهمیه ثبت میراث فرهنگی در یونسکو دارد که بر همین اساس در تیر سال ۱۳۹۰ یک میراث طبیعی و یک اثر غیرمنقول را در یونسکو به ثبت جهانی خواهد رساند. باغ های ایرانی همان اثر غیرمنقول است که قرار است درجریان نشست سال آینده این سازمان به ثبت جهانی برسد. تهیه پرونده باغ های ایرانی حدود یک سال و نیم زمان برده است. در این پرونده، ۹ باغ از ۷ استان کشور معرفی شده اند که شامل ارم شیراز، عباس آباد بهشهر، فین کاشان، چهلستون اصفهان، شاهزاده ماهان کرمان، پاسارگاد، پهلوان پور یزد، دولت آباد یزد و اکبریه بیرجند می شود. پرونده ثبت جهانی باغ های ایرانی، مراحل کارشناسی در یونسکو را هم گذرانده است که قطعاً به عنوان سیزدهمین اثر میراث فرهنگی جهانی ایران ثبت می شود. به همین بهانه نگاهی به ویژگی ها و پیشینه باغ های ایرانی داریم. هزاران سال قبل اولین محل های سکونت کم و بیش ثابت در جاهایی به وجود آمدند که انسان های کوچنده شروع به کشت گیاهان کردند و تا وقت برداشت محصول مجبور به توقف در محل بودند. بنابراین اولین کشاورزان برخلاف پیشینیان خود مجبور به پذیرفتن یکجانشینی شدند. در نتیجه کشاورزی و استقرار دائمی که مقدمه احداث باغ و بوستان شدند، تغییری عمده در نحوه زندگی بشر پدید آورد و به نوعی انقلاب عظیم در دوره نوسنگی (دوره پایانی عصر حجر) به وقوع پیوست. ● آب، خاک، درخت پس از توسعه دهکده ها و روستاهای اولیه که ازلحاظ موقعیت جغرافیایی در بهترین زمین های قابل کشت قرار داشتند، دومین انقلاب متحول کننده فرهنگی یعنی پیدایش شهرها و در پی آن شکوفایی تمدن های بزرگ در حوالی رودهای پر آب باستانی و چشمه سارهای بزرگ به وقوع پیوست. به این ترتیب دسترسی به منابع آب از دیر باز تاکنون از مهم ترین عوامل موثر در مکان یابی محل های استقراری بدوی به شمار می آید و شکل گیری نخستین زیستگاه های انسانی پاسخ جدی به این نیاز زیستی ویژه بوده است. این در حالی است که فلات ایران با وجود تمرکز تمدن های اولیه و مشهورش در حواشی رودها به دلیل ویژگی های اکولوژیکی، از منابع آب سطحی مطمئن برخوردار نیست و آب همواره در خشک بوم ایران عنصر کمیاب و عزیزی است که زندگی در این پهنه، سرسختانه بدان وابسته بود. آرایش سفال های پیش از تاریخ در بسیاری از محوطه های باستانی، علاقه شدید به آب، حاصلخیزی و فضاهایی انبوه از درختان و باغ ها را در زندگی مردمان خو گرفته با خشکی کویر و سوزندگی خورشید در این سرزمین کهنسال را گواهی می دهند. عمق نیاز دیرینه به آب و آبادانی به قدری بود که بعدها ایرانیان باستان آب را در کنار ۳ عنصر باد، خاک و آتش مقدس شمرده و به پرستاری و مراقبت از آن پرداختند. این عنصر حیاتی که نقش معنوی خود را در بسیاری از عرصه های زندگی بشر از عصر حجر تاکنون بازی کرده، در پیدایش باغ های تاریخی نیز جایگاه والایی را مختص خویش داشته است. ● پردیس ها ایرانیان قدیم از دوران باستان گونه های بسیاری از درختان، گل ها و سبزه ها را می شناختند و با گل پیوندی پایدار داشتند. به نحوی که حتی طبق افسانه های کهن، منوچهر پیشدادی را نخستین کسی می دانند که در جهان به احداث و آفرینش باغ و بوستان پرداخت. اقوام ایرانی با تجربه ای که در زمان دراز به دست آوردند، جوی ها و کانال های بسیاری از رودهای خروشان حفر می کردند و دشت های خشک را به کشتزار و درخت زارها تبدیل می نمودند. در زمانی دیگر آب یاب های متبحر به شیوه کندن کاریز و قنات ها پی بردند و در این فن، گوی مهارت و سبقت را از سایرین ستاندند و با این پیشرفت نه تنها پیرامون سراهایشان را مزین، بلکه گرداگرد ده و شهر و بیرون باروها را نیز با بوستان های دل انگیز پوشانیدند. با وجود این که دستیابی به سابقه ای روشن از باغ سازی ایران کار بسیار دشواری است، اما بی شک آغاز انتظام بخشی باغ ها در ایران و حتی جهان را باید در زمان هخامنشیان جستجو کرد، چراکه با توجه به قراین، ناحیه پارس که مقر فرمان رانی این شاهنشاهان بوده، باغ های مصفا و انبوه داشته است. باغ سلطنتی کوروش کبیر حدود قرن ۶ قبل از میلاد با شبکه ای منظم و مسیری سنگفرش و آب روهای متعدد از نمونه های اولیه روی کار آمدن این پدیده در عالم است. پس از وی عموزاده اش داریوش اول، پایتخت بهاره اش، تخت جمشید را به جهت برپایی مراسم عید نوروز بر پا ساخت و آن را مستور از باغ های خرم گردانید. نکته: پس از گسترش اسلام تمام شهرهای مسلمان نشین از هند گرفته تا اسپانیا تحت تاثیر پیشینه درخشان پردیس های ایرانی، دارای باغ های رویایی شدند نقوش متعدد درختان سرو حجاری شده روی پلکان کاخش نیز بیانگر آنند که کاخ مزبور در محوطه های سبز پهناوری واقع شده بود و نوادگانش هم درخصوص پی ریزی مقرهای حکومتی شان از همان رویه جدشان پیروی کردند. چند سده بعد در دوران ساسانیان که خود را از سلاله هخامنشیان می دانستند، باغ سازی گسترش فراوانی می یابد و جایگاه والای طبیعت در تفکر زرتشت بویژه پرستش آب موجب گردیده، باغ قصرهایی از این دوره مانند تخت سلیمان در بستر طبیعی جذاب، همچون دریاچه مکان یابی گردند. ٰ● طراحی دقیق نظم و تناسبات موزون در طراحی، احداث باغ در زمین شیب دار، فضاهای داخلی و عمارت یا کوشک در مرکز یا بلندترین قسمت باغ و ارتباط این بناها با آب، گیاه و زمین، استفاده از یک حوض یا استخر دائمی و اصلی برای تامین آب و زیبایی چشم انداز و تامین روشنایی از طریق انواع قندیل ها و فانوس ها در اطرافشان، محورهای اصلی و فرعی و سود جستن از خطوط راست، محصور بودن، استفاده از سنگ های تراشدار در کف جوی ها، ترکیب های متفاوت از انواع گیاهی، وجود چشم اندازهای وسیع و باز در محورهای اصلی باغ از جمله ویژگی هایی هستند که در جوار یکدیگر باغ ایرانی را شکل می دهند.   ● باغ های دوره اسلامی پس از گسترش اسلام، شهرهای تاریخی همواره پذیرای حضور گسترده باغ در اشکال گوناگون خود بودند. با گرویدن ایرانیان به این دین، از همان سده های نخستین ترویج باغ سازی ایرانی تمام قلمروی استیلای اعراب را از شبه قاره هند تا اسپانیا فرا گرفت. به طوری که در این زمان باغ های گسترده ای با اقسامی چون سکونتگاهی، حکومتی، سکونتگاهی ـ حکومتی، میوه، باغ های واقع در کنار رودخانه ها و انواع دیگر شکل گرفتند. نحوه حضور و ظهور این پدیده در شهرها با ابعاد بسیار متفاوتی در زندگی مردم و حاکمان، از مقیاس حیاط کوچک ترین خانه ها تا مقیاس شهر ـ پایتخت های مشهور دوران بسیار مورد توجه واقع شد. به این سبب شکل گیری شهر ها از اهمیت خاصی برخوردار گشتند و نه تنها باغ ها از موقعیت شهری تاثیر پذیرفتند، بلکه شهر و مجموعه های شهری نیز تحت تاثیر باغ ها قرار گرفتند. در نتیجه معماری و شهرسازی در این حیطه الگویی بی نظیر و یگانه از باغ، معماری و شهر را در قالب شهر باغ به صورت گسترده ای ارائه دادند. این بدان خاطر بود که مجموعه نظام ها و ارکان های شکل دهنده در این قرون با رنگ و بوی جدید بروز یافتند و با مدد از آنچه از محیط در اختیار گرفتند و با در نظر داشتن اصول هندسه و هنجارهای معماری ایرانی در محدوده ای تعریف شده نمادی از بهشت برین را شکل بخشیدند.   ● معماری مهم ترین ویژگی معماری پردیس ها و شهر باغ ها، انتظام چهار بخشی زمین بود که طرح کالبدی بسیار حساب شده ای را رقم زد. این طرح از اشکال مربع و مستطیل سود می جست و در پی آن کاربرد وسیع نوعی از باغ ها تحت عنوان چهارباغ به وقوع پیوست که طبق برخی نظرات، نتیجه ابعاد تمثیلی چهار نهر بهشتی در قرآن است. فرم چهار وجهی ظاهرا سهل ترین راه برای شخم زدن زمین و حرکت آن در جهت مستقیم و موازی هم و همچنین آسان ترین راه برای آبرسانی با طی کردن مسافت کمتر و جلوگیری از هدر رفتن آب به نظر می رسد و شاید زمانی که انسان شروع به کشاورزی نمود، برای آماده ساختن خاک به این قاعده هندسی دست یافته باشد. از نگاه علمی، پیشینه این نوع باغ ها به دوران کوروش هخامنشی (به دلیل خصایص کاخ و باغش) و حتی قبل تر می رسند. با استناد بر کاسه ای سفالین کشف شده از میان رودان (۲۰۰۰ سال قبل از میلاد) یا حتی درفش فلزی به دست آمده از شهداد کرمان از هزاره چهارم قبل از میلاد، شواهدی از استفاده از این هندسه در باغ های پیشین مشهود می گردند. این طراحی و معماری در گذر زمان آنچنان قوام یافت که ۴۰۰ سال پیش به احداث شهر باغ اصفهان انجامید؛ مجموعه ای از معماری، طبیعت و انسان که اوج زیبایی شناسی در این عرصه است. .................................................................................................................. مهدیس نجف زاده روزنامه جام جم ( www.jamejamonline.ir )

تحقیقی جامع پیرامون «باغ» : تاریخچه، تمدنها، احکام …

بسم الله الرحمن الرحیم تحقیقی جامع پیرامون «باغ» : تاریخچه، تمدنها، احکام ... . (منبع : ویکی فقه) باغ‌، محوطه‌ای‌ غالباً محصور، ساخته انسان‌ با بهره‌گیری‌ از گل‌ و گیاه‌، درخت‌، آب‌ و بناهای‌ ویژه‌ که‌ بر قواعد هندسی‌ و باورها مبتنی‌ است‌. و از آن به مناسبت در باب‌هاى خمس،تجارت، مساقات، اجاره، اطعمه و اشربه و احیاء موات سخن رفته است.   مقدمه‌ واژه‌: واژه باغ‌ در فارسی‌ میانه‌ و نو به‌ کار رفته‌ است‌. در فارسی‌ میانه مانوی‌ به‌ صورت‌ b'w و در سغدی‌ به‌ صورت‌ bag به‌ معنای‌ قطعه‌ یا پاره‌ای‌ از زمین‌ است‌ که‌ مترادف‌ با واژه اوستایی‌ baga و سنسکریت‌ bhaga به‌ معنای‌ بخش‌، سهم‌، دارایی‌ و بهره‌ به‌ کار رفته‌ است‌. baga در ختنی‌، bag در ارمنی‌، و baga شکل‌ آرامی‌ شده این‌ واژه‌ در تلمود به‌ معنای‌ زمین‌ مشترک‌ است‌.[۱][۲] کلمه «باغ‌» در ترکیب‌های‌ مختلفی‌ به‌ کار رفته‌ است‌؛ از جمله‌ باغ‌ بدیع‌ به‌ معنی‌ بهشت‌، باغ‌ سیاوشان‌ و باغ‌ شهریار که‌ نام‌ دو نوا در موسیقی ایرانی‌ است‌، و نیز باغ‌ شیرین‌ که‌ از الحان‌ باربدی‌ است‌ و بعضی‌ فرهنگ‌ها آن‌ را لحن‌ چهارم‌ به‌ شمار آورده‌اند، اما در خسرو و شیرین‌ نظامی‌ سی‌ و یکمین‌ لحن‌ یاد شده‌ است‌.[۳][۴][۵][۶] پیشینه‌ دریافت‌ و باور انسان‌ از باغ‌ به‌ عنوان‌ بهشت‌ و اشاره متون‌ مذهبی‌ به‌ آغاز خلقت‌ آدم‌ و حوّا در باغ‌ بهشت‌، قدیم‌ترین‌ نشان‌ اهمیت‌ باغ‌ در روند حیات‌ انسان‌ است‌. داده‌های‌ باستان‌شناختی‌ محوطه چغامامی‌ در عراق‌ (در غربی‌ترین‌ کوهپایه‌های‌ زاگرس‌، نزدیک‌ مرز ایران‌) نمایشگر رواج‌ کشاورزی‌ همراه‌ با آبیاری‌ ساده‌ به‌ روش‌ افشان‌ در پیش‌ از هزاره ۶ق‌م‌ است‌؛ حدود ۵۰۰۰ق‌م‌ کانال‌های‌ جانبی‌ متعددی‌ نیز در این‌ محل‌ ایجاد شده‌ است‌. اما درباره احداث‌ باغ‌ تا هزاره ۳ق‌م‌ مدرکی‌ در دست‌ نیست‌. احتمالاً از اوایل‌ هزاره ۳ق‌م‌ باغ‌های‌ سلطنتی‌ در مصر وجود داشته‌ است‌؛ متون‌ اساطیری‌ و مذهبی‌ سومری‌ نیز در این‌ هزاره‌ اشاره‌ به‌ باغ‌های‌ معابد در بین‌النهرین‌ دارند. در منابع‌ به‌ کاخ‌ - باغ‌هایی‌ در بابل‌ اواخر هزاره ۳ و اوایل‌ هزاره ۲ق‌م‌ اشاره‌ شده‌ است‌ و پس‌ از آن‌ در متون‌ آشوری‌ میانه‌ از توجه‌ شاه‌ به‌ باغ‌ها و باغ‌داری‌ و تلاش‌ برای‌ خو دادن‌ درخت‌های‌ وارداتی‌ به‌ محیط زیست‌ تازه‌ سخن‌ رفته‌ است‌.[۷][۸] در اوایل‌ هزاره یکم‌ ق‌م‌ باغ‌های‌ شاهانه‌ یکی‌ از ویژگی‌های‌ بیت‌المقدس‌ بودند؛ همچنین‌ می‌توان‌ به‌ باغ‌های‌ شاهانه‌ای‌ در سرزمین‌ اورارتو اشاره‌ کرد. در واقع‌ در هزاره یکم‌ ق‌م‌ آشوری‌ها پدیدآورندگان‌ باغ‌های‌ یادمانی‌ در خاور نزدیک‌ بودند و گستره شگفت‌آوری‌ از باغ‌های‌ سلطنتی‌ پدید آوردند. کشت‌ درخت‌ها روی‌ سازه‌های‌ مرتفع‌ در سده ۷ق‌م‌ در آشورِ نو الهام‌بخش‌ ابداع‌ طرح‌های‌ پیچیده‌تری‌ مانند «باغ‌های‌ معلق‌» بابل‌ در اوایل‌ سده ۶ق‌م‌ شد.[۹] یونانیان‌ نیز باغ‌های‌ زیادی‌ داشتند، اما آن‌ها باغ‌های‌ تزیینی‌ را ابداع‌ نکردند، بلکه‌ فقط از بوته‌ها و درخت‌ها برای‌ زیبایی‌ معبدها و محوطه اطراف‌ ورزشگاه‌ها سود می‌جستند. تنها در دوره رومی‌ها بود که‌ به‌ ساخت‌ گونه‌های‌ مختلف‌ باغ‌ به‌ شکل‌های‌ مجزا یا وابسته‌ به‌ بنا پرداختند و دیوارهای‌ شهر پمپئی‌ را با صحنه‌های‌ نقاشی‌ بسیار بزرگ‌ شامل‌ درختان‌، گل‌ها و جانوران‌ و پرندگان‌ آراستند. رومی‌ها باغ‌ زینتی‌ نساختند، ولی‌ ساخت‌ باغ‌های‌ تفریحی‌ بخشی‌ از زندگی‌ آن‌ها بود و هدف‌ باغبانان‌ احداث‌ ساختار طبیعی‌ جذاب‌ بود.[۱۰][۱۱] باغ‌ در ایران‌ سابقه باغ‌ در ایران‌ را می‌توان به دو دوره قبل و بعد از اسلام تقسیم کرد. ← قبل‌ از اسلام‌ تا به‌ امروز برپایه داده‌های‌ باستان‌شناختی‌ سابقه باغ‌ در ایران‌ به‌ «پاسارگاد» پایتخت‌ کورش‌ هخامنشی‌ بازمی‌گردد. پاسارگاد شهر پایتختی‌ در قالب‌ سنتی‌ خاور نزدیک‌ نبود و هیچ‌گاه‌ استحکاماتی‌ قابل‌ توجه‌ و کافی‌ نداشت‌؛ تک‌ بناها در محدوده باغی‌ سلطنتی‌ یا «پردیس‌» عالی‌ برپا شده‌ بودند. یافته‌های‌ کاوش‌های‌ اخیر و کشف‌ یک‌ سیستم‌ آبیاری‌ شامل‌ جوی‌ها و حوضچه‌هایی‌ که‌ کاخ‌ را احاطه‌ می‌کرده‌ است‌، تأیید می‌کند که‌ پاسارگاد کهن‌ترین‌ باغ‌ ایرانی‌ است. ‌[۱۲][۱۳] در چنین‌ محیطی‌ کورش‌ در مجاور کاخ‌ اصلی‌ خود طرح‌ یک‌ باغ‌ سلطنتی‌ را انتخاب‌ کرد. این‌ باغ‌ فضای‌ مستطیل‌ شکلی‌ است‌ که‌ محور طولی‌ آن‌ آشکارا به‌ کاخ‌ اصلی‌ می‌پیوندد، در نقشه بنا دو کلاه‌ فرنگی‌ کوچک‌ جالب‌ توجه‌ است‌ که‌ نه‌تن‌ها کمابیش‌ در مقابل‌ هم‌ و در فاصله‌ای‌ از کاخ‌ اصلی‌ قرار دارند، بلکه‌ تقریباً در وضعیتی‌ مانند «کلاه‌ فرنگی‌های‌ ورودی‌» هستند که‌ در باغ‌های‌ دوره اسلامی‌ برپا شده‌اند.[۱۴] بخش‌ مرکزی‌ نقشه این‌ باغ‌ خود به‌ دلیل‌ ویژگی‌ هندسی‌ اهمیت‌ دارد. باغ‌ دارای‌ ۴ کرت‌ است‌ که‌ کلاً با ساختار فضای‌ در دسترس‌ یکپارچه‌ است‌. با توجه‌ به‌ درختان‌ و بوته‌هایی‌ که‌ در نقشه فرضی‌ در ردیف‌های‌ قرینه‌ کاشته‌ شده‌اند، می‌توان‌ فرض‌ کرد آبگذرهای‌ مستقیم‌ باغ‌ را تقسیم‌ کرده‌ باشند. در یک‌ جمع‌بندی‌ می‌توان‌ ادعا کرد که‌ یکی‌ از بنیادی‌ترین‌ عوامل‌ باغ‌های‌ ایرانی‌، یعنی‌ «چهار باغ‌» به‌ عنوان‌ اصل‌ پایدار نخست‌ در نقشه باغ‌ اصلی‌ پاسارگاد آشکار است‌؛ از این‌رو، شایسته‌ است‌ که‌ کورش‌ مبتکر آن‌ به‌ شمار آید؛ در واقع‌ حتی‌ اگر کورش‌ پدید آورنده آن‌ نباشد، چنین‌ نقشه مناسب‌ و گیرایی‌ را می‌شناخته‌، و چهارباغ‌ را نماد یک‌ هنجار مناسب‌ می‌دانسته‌ است‌[۱۵][۱۶] تداوم‌ سنت‌ باغ‌سازی‌ را پس‌ از کورش‌ در باغی‌ واقع‌ در دشت‌ گوهر در کرانه غربی‌ رود پُلوار و باغی‌ دیگر در تخت‌ رستم‌ (یا تخت‌ گوهر) در حوالی‌ تخت‌ جمشید که‌ آرامگاه‌ ناتمام‌کمبوجیه‌ (سال ۵۳۰ تا ۵۲۲ق‌م‌) در آن‌ قراردارد، می‌یابیم‌. به‌ نظر می‌رسد که‌ داریوش‌ نوع‌ جدیدی‌ از باغ‌ را تجربه‌ کرده‌، و ترجیح‌ داده‌ که‌ از نمونه‌های‌ پاسارگاد متفاوت‌است‌.[۱۷] لوساندرس‌ در گزارشی‌ (ح‌ ۴۱۰ ق‌م‌) از باغ‌ کورش‌ جوان‌ در سارد یاد کرده‌ است‌.[۱۸] یک‌ مجموعه‌ باغ‌ و کاخ‌ در شوش‌ از دوره سلطنت‌ اردشیر دوم‌ هخامنشی‌، در کنار رودخانه شائور شناخته‌ شده‌ که‌ «خلوتگاهی‌ با صفا» وصف‌ شده‌ است‌.[۱۹] الگوی‌ چهار باغ‌ (یکی‌ از ماندگارترین‌ ابداعات‌ هخامنشیان‌ در عرصه طراحی‌ یادمانی‌ باغ‌) برای‌ نخستین‌بار در نیمه دوم‌ سده ۶ق‌م‌ در پاسارگاد پدید آمد و در باغ‌های‌ ایرانی‌ بعد از هخامنشی‌ و در ترکیب‌ ابعاد تمثیلی‌ بهشت‌ (چهار نهر بهشتی‌) و در تمامی‌ باغ‌های‌ دوره اسلامی‌ تأثیر گذاشت‌.[۲۰][۲۱] در این‌ خصوص‌ باید از عمارت‌ خسرو، حوش‌ کوری‌ و بنای‌ چهار قاپو در قصر شیرین‌ یاد کرد که‌ مجموعه‌ای‌ از کاخ‌، کوشک‌ و باغ‌ است‌[۲۲][۲۳][۲۴] استیلای‌ اسلام‌ بر ایران‌ باغ‌های‌ ایرانی‌ را از روند تکامل‌ باز نداشت‌، بلکه‌ باعث‌ گسترش‌ و توسعه باغ‌های‌ ایرانی‌ شد.[۲۵] ← دوره اسلامی‌ با اسلام‌ آوردن‌ ایرانیان‌ و پیوستن‌ آنان‌ به‌ دیگر مسلمانان‌، طرح‌ باغ‌ ایرانی‌ در جهان‌ اسلام‌ منتشر شد؛ و چون‌ ایرانیان‌ پس‌ از چند سده‌ با حکومت‌ خاندان‌های‌ ایرانی‌ مستقل‌ شدند، سنت‌ باغ‌سازی‌ پیش‌ از اسلام‌ در ایران‌ ادامه‌ یافت‌.[۲۶] اصطخری‌ درباره شهر ساسانی‌ گور (فیروزآباد) می‌گوید: تا یک‌ فرسنگ‌ پیرامون‌ شهر را بستان‌ها فراگرفته‌اند.[۲۷] همچنین‌ در متون‌ دیگر از باغ‌های‌ خرم‌ و سرسبز با آب‌های‌ روان‌ و گل‌های‌ زیبا در جای‌ جای‌ این‌ سرزمین‌ یاد شده‌ است‌.[۲۸][۲۹][۳۰][۳۱][۳۲][۳۳][۳۴] ناصرخسرو نیز از باغستان‌هایی‌ فراوان‌ در قزوین‌ یاد می‌کند.[۳۵] ←← سلجوقیان ملکشاه‌ سلجوقی‌ چون‌ اصفهان‌ را به‌ پایتختی‌ برگزید، چهار باغ‌هایی‌ در این‌ شهر احداث‌ کرد که‌ از جمله‌ می‌توان‌ از این‌ها یاد کرد: باغ‌ بکر با عطر گل‌های‌ نرگس‌، مورد و زعفران‌، نیز کلاه‌ فرنگی‌ رفیع‌؛[۳۶] باغ‌ فلاسان‌ با درخت‌های‌ مو و نهر‌های‌ پر آب‌ و کلاه‌ فرنگی‌ سر به‌ فلک‌ کشیده‌؛ پراهمیت‌تر از آن‌ها باغ‌ کاران‌ با درخت‌های‌ میوه‌، ردیف‌ درختان‌ کاج‌ و سرو، با دو کلاه‌ فرنگی‌: یکی‌ مشرف‌ بر زاینده‌ رود و دیگری‌ مسلط بر میدان‌ شهر. پنداشته‌ می‌شود که‌ محل‌ این‌ باغ‌ در شمال‌ پل‌ خواجو بوده‌ باشد. باغ‌ کاران‌ تا اوایل‌ سده ۸ق‌/۱۴م‌ (زمانی‌ که‌ در قصیده سعدالدین‌ سعد هراتی‌ به‌ آن‌ اشاره‌ شده‌) هنوز آباد بوده‌ است‌ و در همین‌ سده‌ حافظ در غزلی‌ از آن‌ یاد می‌کند[۳۷][۳۸] ←← ایلخانیان کهن‌ترین‌ نقشه باغ‌ را در دوره ایلخانی‌ رشیدالدین‌ فضل‌الله‌ ثبت‌ کرده‌ است‌. او درباره طرح‌ باغ‌ اوجان‌ می‌گوید: گروهی‌ صنعت‌گر و مهندس‌ به‌ مدت‌ ۳ سال‌ برای‌ احداث‌ آن‌ کار کردند. محوطه مربع‌ باغ‌ را دیواری‌ محصور می‌کرد، رودها و نهرها در آن‌ جاری‌ بود، درختان‌ بید در حاشیه خیابان‌ها کاشته‌ شده‌ بود و محوطه مرکزی‌ برای‌ خرگاه‌ (کلاه‌ فرنگی‌)، تخت‌، و برج‌های‌ پیرامون‌ آن‌ها، حمام‌ها و بنا‌های‌ رفیع‌ در نظر گرفته‌ شده‌ بود[۳۹] افزون‌ بر این‌، حمدالله‌ مستوفی‌ نیز از باغستان‌های‌ بسیاری‌ در ایالات‌ مختلف‌ ایران‌ نام‌ برده‌ است‌.[۴۰][۴۱][۴۲][۴۳][۴۴][۴۵] ←← حکمرانان آق‌ قویونلو پیش‌ از تیموریان‌، حکمرانان‌ آق‌ قویونلو نیز به‌ باغ‌سازی‌ پرداختند، از جمله‌ مهم‌ترین‌ آن‌ها باغ‌ هشت‌ بهشت‌ در تبریز بود. این‌ باغ‌ محوطه محصوری‌ بود با درختان‌ سپیدار در پیرامون‌ آن‌. کوشکی‌ ۸ ضلعی‌ در مرکز باغ‌ بر صفه‌ای‌ از مرمر بنا شده‌ بود و استخری‌ با ۴ فواره‌ به‌ شکل‌ اژدها در هر گوشه آن‌ در باغ‌ وجود داشت‌. باغ‌ دارای‌ خیابان‌هایی‌ با پوشش‌ مرمر بود؛ همچنین‌ استخری‌ دیگر با قایق‌ و کشتی‌های‌ شناور بر سطح‌ آن‌ در باغ‌ بود که‌ با هزاران‌ چشمه‌، جویبار و نهر کوچک‌ جاری‌ در آن‌ وصف‌ شده‌ است. ‌[۴۶] در متون‌ از باغ‌هایی‌ از دوره حکومت‌ آل‌ مظفر یاد شده‌ است‌، از جمله‌ باغ‌هایی‌ در شهر یزد که‌ بسیاری‌ از آن‌ها بنیادی‌ قدیم‌تر داشتند. شاهزادگان‌ و حکمرانان‌ تیموری‌ این‌ باغ‌ها و چمن‌زار‌ها را جانی‌ تازه‌ بخشیدند و گاه‌ بنا‌های‌ جدیدی‌ به‌ آن‌ها افزودند. باغ‌ محل‌ اقامت‌ حکمران‌ محلی‌، شاهزاده‌ یا وزیر بود و یا به‌ امیران‌ سپاه‌ تعلق‌ داشت‌. تمام‌ باغ‌ها به‌ سرچشمه آب‌ متصل‌، و دارای‌ ردیفی‌ درخت‌ بودند. غالب‌ باغ‌ها تأسیساتی‌ مانند دریاچه‌ یا حوض‌خانه‌ برای‌ جمع‌آوری‌ آب‌ داشتند. باغ‌های‌ یزد دارای‌ ساباط بودند که‌ به‌ طور معمول‌ نزدیک‌ ورودی‌ و در طول‌ خیابان‌ بود. آل‌ مظفر میدان‌ وسیعی‌ خارج‌ از ساباط باغ‌شاه‌، به‌ نام‌ باغ‌ ساباط ساختند، و بعدظهر‌ها شاهزاده‌ در آن‌جا به‌ تماشای‌ جنگ‌ شیر و گاو می‌نشست‌[۴۷] ←← صفویان در دوران‌ صفوی‌ در اکثر شهر‌های‌ ایران‌ باغ‌سازی‌ در ابعاد وسیع‌ و هماهنگ‌ با بافت‌ و شبکه‌های‌ شهری‌ اهمیت‌ فراوانی‌ داشت‌. در ساخت‌ کاخ‌های‌ صفوی‌ تکیه‌ بر نمایش‌ وسعت‌ باغ‌ بود و بنا‌ها تن‌ها جزئی‌ از کاخ‌ شمرده‌ می‌شد و اغلب‌ باغ‌ و گاه‌ بناها درصد بیشتری‌ از فضای‌ کاخ‌ را اشغال‌ می‌کرد؛ اما با اینهمه‌، آنچه‌ از این‌ مجموعه‌ها در گذر زمان‌ باقی‌ مانده‌، بناهاست‌ و مطالعه بناها بدون‌ محیط اطراف‌ آن‌ها نمی‌تواند کامل‌ باشد.[۴۸] باغ‌های‌ صفوی‌ از نظر ابعاد، منظر و تأثیر متفاوتند، ولی‌ در میان‌ آن‌ها دو نوع‌ اصلی‌ را می‌توان‌ شناسایی‌ کرد: ۱. باغ‌ محصور بزرگ‌ (چهار باغ‌) با مجموعه‌ای‌ از درخت‌، نهر، حوض‌ و بنا؛ ۲. باغ‌ کوچک‌تری‌ که‌ در درون‌ خود کاخ‌ است‌.[۴۹] باغ‌های‌ بزرگ‌ صفوی‌ براساس‌ تقارن‌ شعاعی‌ و توازن‌ در تراکم‌ به‌ بخش‌های‌ کوچک‌تری‌ تقسیم‌ می‌شوند و در مناطقی‌ که‌ زمین‌ وسیع‌ کافی‌ در اختیار نبوده‌، قطعه‌های‌ مستقل‌ محصوری‌ ایجاد شده‌ است‌ که‌ هر یک‌ ساختاری‌ متفاوت‌ دارند. این‌ ساختارهای‌ متنوع‌ هر یک‌ دارای‌ ویژگی‌ خاص‌ خودند و در هر یک‌ مجموعه‌ای‌ از آب‌ و گیاه‌ و رنگ‌ بر عنصر معماری‌ پیرامون‌ خود اثری‌ ویژه‌ گذاشته‌، آن‌ را زیباتر می‌سازد. در باغ‌های‌ صفوی‌ گویی‌ بستر باغ‌ ترصیع‌ می‌شود و کوشک‌ در منظر کلی‌ محاط در استخر یا حوض‌ تزیینی‌ است‌.[۵۰] در نتیجه‌، در کاخ‌های‌ صفوی‌ تأکید به‌ دریافت‌ احساسی‌ است‌ که‌ در این‌ باغ‌ها دست‌ می‌دهد و جایگاه‌ کاربری‌ کاخ‌ اهمیت‌ کمتری‌ می‌یابد.[۵۱][۵۲] در بافت‌ فرش‌ طرحی‌ است‌ که‌ در آن‌ نقش‌ خیالی‌ و نمادین‌ بهار و بهشت‌ به‌ صورت‌ باغی‌ با صفا و پر گل‌ و گیاه‌، با پرندگان‌ و... کشیده‌ می‌شود. این‌ طرح‌ در دوره صفوی‌ رواج‌ خاص‌ یافت‌ و فرش‌هایی‌ از سده‌های‌ ۱۱ تا ۱۳ق‌/۱۷ تا ۱۹م‌ با این‌ طرح‌ بافته‌ شدند. در اکثر طرح‌های‌ باغی‌ دو محور اصلی‌ به‌ صورت‌ دو جوی‌ آب‌ در برخورد با هم‌ زمینه قالی‌ را ۴ بخش‌ کرده‌ است‌. قالی‌ زربفت‌ جیپور که‌ گویا در حومه اصفهان‌ بافته‌ شده‌، از آن‌ مقبره شیخ‌ صفی‌الدین‌ در اردبیل‌ بوده‌، و به‌ عنوان‌ تحفه‌ای‌ به‌ کاخ‌ عنبر مهاراجه جیپور برده‌ شده‌ است‌.[۵۳] بیشتر باغ‌های‌ دوره صفوی‌ در دو شهر قزوین‌ و اصفهان‌ و سواحل‌ جنوبی‌ بحر خزر در شرق‌ مازندران‌ احداث‌ شده‌اند. در قزوین‌ بخش‌ کوچکی‌ از باغ‌های‌ صفوی‌ باقی‌ مانده‌ است‌، ولی‌ وصف‌ آن‌ها در اشعار نویدی‌ شیرازی‌ دیده‌ می‌شود.[۵۴] در اصفهان‌ِ این‌ دوره‌، پیوند میان‌ انسان‌ و طبیعت‌ در احداث‌ باغ‌های‌ وسیع‌ مشاهده‌ می‌شود. در سفرنامه کمپفر که‌ اصفهان‌ دوران‌ شاه‌ سلیمان‌ را نشان‌ می‌دهد، قسمت‌ عمده بستر شهر را باغ‌ها فرا گرفته‌اند. منطقه اول‌ در فاصله میان‌ میدان‌ نقش‌ جهان‌ و چهار باغ‌، مثل‌ باغ‌ طویله‌ و باغ‌ خلوت‌؛ و منطقه دوم‌ باغ‌های‌ دو سوی‌ چهار باغ‌ بالا و پایین‌ که‌ سر درهای‌ با شکوه‌ (که‌ متعلق‌ به‌ دربار بود) داشتند و باغ‌ تخت‌ و بلبل‌ (هشت‌ بهشت‌) از این‌ گروهند.[۵۵][۵۶][۵۷] جابری‌ انصاری‌ فهرستی‌ از باغ‌های‌ این‌ دوره اصفهان‌ را ضبط کرده‌ که‌ از آن‌ میان‌ تنها هشت‌ بهشت‌، چهار باغ‌ و چهل‌ ستون‌ باقی‌ است‌.[۵۸] کاخ‌ها و باغ‌های‌ ساحلی‌ خزر در شهر‌هایی‌ چون‌ بهشهر، ساری‌، بابل‌، آمل‌، صفی‌آباد، عباس‌آباد و فرح‌آباد ساخته‌ شده‌، و تقریباً همگی‌ با مشخصات‌ مشابه‌ کاخ‌ - باغ‌های‌ اصفهان‌ است‌[۵۹] تنها تفاوت‌ آن‌ها در نوع‌ اقلیم‌ منطقه جغرافیایی‌ است‌ که‌ اوضاع‌ اقلیمی‌ ساحل‌ بحر خزر کاملاً با وضع‌ فلات‌ ایران‌ که‌ منطقه اصفهان‌ در آن‌ واقع‌ است‌، تفاوت‌ دارد. ←← زندیه‌ بعد از دوران‌ صفوی‌، از دوران‌ زندیه‌ شماری‌ باغ‌ باقی‌ است‌ که‌ باغ‌ نظر (آرامگاه‌ کریم‌ خان‌ زند)، باغ‌ جهان‌ نما در شیراز، باغ‌ دولت‌ آباد یزد از آن‌ جمله‌اند؛ همچنین‌ الحاقات‌ دوران‌ زندی‌ به‌ باغ‌ فین‌ و مواردی‌ از این‌ دست‌ نیز موجود است‌.[۶۰][۶۱][۶۲][۶۳] ←← قاجاریان در دوره قاجار باغ‌سازی‌ در تهران‌ توسعه‌ یافت‌ و تا پایان‌ دوران‌ ناصری‌ باغ‌های ‌فراوانی‌ ساخته‌ شد که ‌عموماً به ‌دربار و یا به‌ شخصیت‌های‌ چهار باغ‌ تاج‌ محل‌ ممتاز سیاسی‌ - اجتماعی‌ پایتخت‌ تعلق‌ داشت‌. طرح‌ کلی‌ باغ‌سازی‌ ایران‌ در احداث‌ این‌ باغ‌ها امتداد یافت‌ و با توسعه ارتباط با اروپا عناصری‌ از باغ‌سازی‌ غربی‌ چون‌ تپه‌های‌ گل‌، حاشیه‌ کاری‌ با شمشاد و... در طرح‌ باغ‌های‌ ایرانی‌ راه‌ یافت‌. چنانکه‌ آرایش‌ گیاهان‌ با بریدن‌ شاخسارها و ایجاد نظم‌ هندسی‌ و قرار دادن‌ مجسمه‌ نیز پس‌ از سده‌ها فراموشی‌ بار دیگر رواج‌ یافت‌. در ساخت‌ کوشک‌ها نیز نمونه‌های‌ غربی‌ تأثیرگذار بوده‌ است‌. از باغ‌های‌ مهم‌ دوره قاجار می‌توان‌ در تهران‌ به‌ قصر قاجار، اتابک‌، نظامیه‌، باغشاه‌، باغ‌ فردوس‌ و...، و در شهر‌های ‌دیگر چون ‌شیراز باغ‌ عفیف‌آباد (گلشن‌) اشاره ‌کرد.[۶۴][۶۵][۶۶][۶۷][۶۸][۶۹] ← کاخ‌ باغ‌ روند ساخت‌ و شکل‌گیری‌ کاخ‌ها در سرزمین‌های‌ اسلامی‌ همواره‌ با باغ‌ همراه‌ بوده‌ است‌. اختصاص‌ فضای‌ وسیعی‌ به‌ آب‌ یکی‌ از شاخصه‌های‌ کاخ‌هاست‌. در دوره اموی‌ کاخ‌ در باغ‌های‌ انبوه‌ محصور بود. چشمه‌ها و استخر‌ها نیز بخشی‌ از فضای‌ باغ‌ بودند. در دوره عباسی‌ زیباترین‌ بخش‌ کاخ‌ باغ‌ آن‌ بود[۷۰][۷۱] کاخ‌ بَلکُوارای‌ سامره‌ دارای‌ باغ‌، عمارت‌های‌ تفریحی‌، آبگیر و رودخانه‌ بود. در دوران‌ صفوی‌ هدف‌ اصلی‌ نمای‌ وسیع‌ باغ‌ بود. در مواردی‌ فضای‌ ساخت‌ و ساز بر فضای‌ باغ‌ غلبه‌ داشت‌ و در بسیاری‌ موارد باغ‌ فضای‌ عمده کاخ‌ را به‌ خود اختصاص‌ می‌داد. این‌ مورد قبلاً در کاخ‌های‌ هخامنشی‌ پاسارگاد، مجموعه قصر شیرین‌، مجموعه سامانی‌ بخارا، کاخ‌های‌ آل‌بویه‌ در شیراز و ایلخانیان‌ در اوجان‌ مشاهده‌ شده‌ است‌.[۷۲][۷۳] از مطالعه کاخ‌های‌ صفوی‌ این‌ نتیجه‌ به‌ دست‌ می‌آید که‌ تأکید اولیه‌ بر احداث‌ ساختمان‌های‌ منفرد مهم‌ جای‌ خود را به‌ احساسی‌ در احداث‌ باغ‌های‌ پهناور داده‌ است‌.[۷۴] در کاخ‌های‌ فاطمی‌ مصر از باغ‌هایی‌ با درختان‌ مصنوعی‌ استفاده‌ می‌شد.[۷۵] کاخ‌های‌ نرمان‌ها در پالرموی‌ سیسیل‌ در باغی‌ وسیع‌ قرار داشت‌. در مدینه الزهرا (قرطبه‌) باغ‌های‌ وسیع‌ در مکانی‌ شیب‌دار قرار داشت‌. مرتفع‌ترین‌ مکان‌ محل‌ کاخ‌ بود و بخش‌های‌ دیگر به‌ محوطه باغ‌ها اختصاص‌ داشت‌.[۷۶][۷۷] در اسپانیا کاخ‌های‌ درون‌ قلعه‌ نیز در کنار باغ‌ها احداث‌ می‌شدند؛ همزمان‌ طرح‌ حیاط باغ‌دار صلیبی‌ شکل‌ نیز در قرن‌ ۶ق‌/۱۲م‌ در کاخ‌ مرابطون‌ در مغرب‌ مورد استفاده‌ قرار گرفت‌.[۷۸] کاخ‌ الحمرا در غرناطه‌ ردیفی‌ از کوشک‌های‌ میان‌ باغ‌ها بود. در توپکاپی‌سرایی‌ استانبول‌ نیز بخش‌ بزرگی‌ از کاخ‌ به‌ باغ‌های‌ کاربردی‌ و زینتی‌، حوض‌ها و فواره‌ها اختصاص‌ داشت‌.[۷۹][۸۰] ← باغ‌ آرامگاه‌ آرامگاه‌های‌ اسلامی‌ که‌ برای‌ امام‌زادگان‌، اولیا و بزرگان‌ِ درگذشته‌ ساخته‌ می‌شود، اشاره‌ای‌ به‌ بهشت‌ موعود دارد. در این‌ بناها گنبد نماد آسمان‌ و بهشت‌ است‌. نقش‌ درختان‌ سرو در تزیینات‌ بنابر کاشی‌ و سنگ‌ اشاره‌ به‌ زندگی‌ ابدی‌ دارد؛ تصویر طاووس‌ نیزدارای‌ معنایی‌ مشابه‌ است‌. به‌ کارگیری‌ نمادهای‌ مختلفی‌ در معماری‌ آرامگاه‌ها در ایران‌ تأکیدی‌ بر یادآوری‌ بهشت‌ است‌. استفاده‌ از غرفه‌های‌ ۸ ضلعی‌ در درون‌ محوطه درختان‌، گل‌ها و چشمه‌ها، و استفاده‌ از طرح‌ ۸ ضلعی‌ برای‌ بنای‌ آرامگاه‌ها که‌ برخی‌ درون‌ باغ‌ هستند، اشاره‌ای‌ به‌ لذت‌های‌ بهشت‌ دارد. چنین‌ سنتی‌ در هند و تحت‌ حکومت‌ گورکانیان‌ نیز باعث‌ احداث‌ آرامگاه‌های‌ بزرگ‌ در باغ‌ها شد.[۸۱][۸۲] از جمله‌ آرامگاه‌های‌ مهمی‌ که‌ در درون‌ باغ‌های‌ بزرگ‌ رسمی‌ عمومی‌ و خصوصی‌ واقع‌ هستند، می‌توان‌ از آرامگاه‌ کورش‌ در باغ‌های‌ پاسارگاد، مدفن‌ سلطان‌ محمود در باغ‌ پیروزی‌ در غزنه‌، آرامگاه‌ حکیم‌ ابوالقاسم‌ فردوسی‌ در باغ‌ ویژه او در طوس‌ یاد کرد.[۸۳][۸۴][۸۵] ← ویژگی‌های‌ باغ‌های‌ اسلامی‌ کاربرد هندسه‌ در ایجاد نظم‌، رعایت‌ قرینه‌سازی‌ در ایجاد احساس‌ خشنودی‌، استفاده‌ از آب‌ برای‌ ایجاد حس‌ تداوم‌ در سطح‌ باغ‌ با احداث‌ نهر‌هایی‌ که‌ نمادی‌ از حرکت‌، جهت‌ و هدایت‌ چشم‌ به‌ عمارت‌ اصلی‌ داخل‌ باغ‌ است‌ و استفاده‌ از خط و تناسب‌ تعریف‌ روشن‌ و شفافی‌ از فضا را در اختیار می‌گذارد[۸۶][۸۷][۸۸] شکل‌ باغ‌ اسلامی‌ از سویی‌ به‌ سنت‌ها و فرهنگ‌ اقوام‌، و از سوی‌ دیگر به‌ آب‌ و هوا، میزان‌ آب‌، زمین‌ و آرزو‌های‌ صاحب‌ آن‌ بستگی‌ دارد[۸۹][۹۰] شبه جزیره عربستان   شبه‌ جزیره عربستان‌، سوریه‌، عراق‌ و فلسطین‌: به‌ نظر می‌رسد که‌ قبل‌ اسلام‌ باغ‌هایی‌ در سرزمین‌ نجد، یمن‌ و طائف‌ وجود داشته‌ است‌. در نجد نام‌ شهر ریاض‌ به‌ معنای‌ باغ‌هاست‌ و ظاهراً آثاری‌ از آب‌ و باغ‌ در آن‌جا وجود داشته‌ است‌. شبه‌ جزیره عُمان‌ دارای‌ نخلستان‌های‌ بزرگ‌ است‌ و در یمن‌ به‌ سبب‌ آنکه‌ یکی‌ از خوش‌ آب‌ و هواترین‌ مناطق‌ جنوب‌ شبه‌ جزیره‌ است‌، امکان‌ بیشتری‌ برای‌ احداث‌ باغ‌ وجود دارد. منطقه شمالی‌ شبه‌ جزیره‌ شامل‌ سوریه‌، عراق‌ و فلسطین‌ از سرسبزترین‌ نقاط آن‌ است‌ و به‌ سبب‌ کوهستانی‌ بودن‌ و باران‌ زیاد، دارای‌ باغ‌های‌ فراوان‌ وسیع‌ انجیر، زیتون‌، خرما و انگور بوده‌ است‌[۹۱] سوریه در سوریه‌ کاخ‌های‌ اموی‌ در میان‌ باغ‌های‌ انبوه‌ محصور بود و چشمه‌ها و استخر نیز بخشی‌ از این‌ فضاسازی‌ به‌ شمار می‌رفت‌. خلفای‌ اموی‌ به‌ باغ‌ سازی‌ و حفر نهرها توجه‌ بسیار داشتند. در سوریه‌ مناطق‌ مستعد آبیاری‌ که‌ کشت‌ می‌شدند، به‌ نام‌ «باغ‌» یا «غوطه‌» معروف‌ بودند. سبزیجات‌ و میوه‌ها در نزدیکی‌ منابع‌ آب‌ کاشته‌، و تاکستان‌ها و مزارع‌ غلات‌ در حوالی‌ آن‌ ایجاد می‌شدند.[۹۲][۹۳] ابن‌ جبیر، دمشق‌ را در سده ۶ق‌/۱۲م‌ بهشت‌ خاور می‌نامد و می‌نویسد: این‌ شهر آراسته‌ به‌ گل‌های‌ رنگارنگی‌ است‌ که‌ در حریر سبز باغ‌ و بوستان‌ جلوه‌گرند. باغ‌ها شهر را تا جایی‌ که‌ چشم‌ کار می‌کند احاطه‌ کرده‌اند. آنگاه‌ ادامه‌ می‌دهد که‌ بی‌تردید اگر بهشت‌ در زمین‌ بود، جز دمشق‌ نبود و اگر این‌ خطه‌ در آسمان‌ بود، همان‌ فردوس‌، و با آن‌ همسان‌ بود.[۹۴] عراق عراق‌ِ امروز یا بین‌النهرین‌ کهن‌ با میراث‌ بسیار غنی‌ چند هزار ساله‌، به‌ همراه‌ حضور بسیار پر رنگ‌ فرهنگ‌ و اندیشه ایرانی‌ و در پی‌ آن‌ حکومت‌ مقتدر عباسی‌ و شکل‌گیری‌ شهر بغداد بر سوخته‌های‌ تیسفون‌ سهم‌ عمده‌ای‌ در روند شکل‌گیری‌ انواع‌ باغ‌های‌ اسلامی‌ دارد. در قرون‌ نخستین‌ اسلامی‌ در عراق‌ کاخ‌ها همراه‌ باغ‌هایی‌ با خیابان‌های‌ عمود بر هم‌ گلکاری‌ شده‌ و استخر‌ها و حوض‌ها بودند؛ از جمله آن‌ها می‌توان‌ از کاخ‌های‌ جوسق‌ و باغ‌ بلکواری‌ یاد کرد.[۹۵] در سامره‌ مقابل‌ پایتخت‌ در جانب‌ باختری‌ دجله‌ باغ‌هایی‌ بود که‌ نخل‌ آن‌ها را از بصره‌و نهال‌های‌ دیگر را از اقصی‌ نقاط سرزمین‌های‌ اسلامی‌ مانند شام‌ و خراسان‌ آورده‌، و در آن‌ نزهت‌گاه‌ کاشته‌ بودند. حمدالله‌ مستوفی‌ نیز درباره شهر انبار که‌ باغ‌های‌ بسیار و میوه فراوان‌ داشت‌، می‌گوید: «باغستانش‌ بباغات‌ بغداد پیوسته‌ است‌ و در آن‌ خلفا عمارات‌ خوب‌ ساخته‌اند...»[۹۶][۹۷] سفیران‌ امپراتوری‌ بیزانس‌ در دربار مقتدر عباسی‌ از باغ‌های‌ مختلف‌ با شکوه‌ یاد کرده‌اند.[۹۸] مصر مصر: باغ‌ در سرزمین‌ مصر از اوایل‌ هزاره ۳ق‌م‌ وجود داشته‌ است‌ و گمان‌ می‌رود که‌ عناصری‌ از باغ‌های‌ رسمی‌ و تزیینی‌ پادشاهی‌ نوین‌ مصر در دوره پادشاهی‌ کهن‌ نیز وجود داشته‌ است‌.[۹۹] مدارک‌ در دست‌ حاکی‌ از آن‌ است‌ که‌ در زمان‌ بنیاد نهادن‌ قاهره‌ شهر دارای‌ باغ‌های‌ عمومی‌ و خصوصی‌ بسیار و چندین‌ باغ‌ - کاخ‌ بوده‌ است‌؛ همچنین‌ اهالی‌ شهر فسطاط در ساخت‌ و ایجاد باغ‌ها علاقه بسیاری‌ از خود نشان‌ می‌دادند[۱۰۰] ناصرخسرو نیز از باغ‌هایی‌ بر بام‌ خانه‌ها در مصر یاد کرده‌ است‌.[۱۰۱] ترکیه ترکیه‌: منابعی‌ که‌ از باغ‌های‌ کهن‌ در ترکیه‌ بحث‌ کنند، نادرند و تنها شماری‌ مینیاتور و نوشته‌ از نویسندگان‌ محلی‌ و سیاحان‌ باقی‌ مانده‌ است‌؛ ولی‌ با توجه‌ به‌ شواهدی‌ که‌ از باغ‌های‌ اورارتویی‌ در دست‌ است‌، حضور مؤثر فرهنگ‌ ایرانی‌ در آسیای‌ صغیر مشاهده‌ می‌شود؛ با وجود حکومت‌ طولانی‌ رومیان‌ و سپس‌ دولت‌ بیزانس‌ و نیز طبیعت‌ مناسب‌ این‌ ناحیه‌ باید انتظار وجود باغ‌هایی‌ را در ترکیه‌ داشت‌.[۱۰۲][۱۰۳] در دوران‌ دولت‌ عثمانی‌ باغ‌ها ضمن‌ عملکرد دولتی‌، برای‌ استفاده‌ در ضیافت‌ها نیز به‌ کار می‌رفت‌. با توجه‌ به‌ اینکه‌ بیشتر مرزهای‌ ترکیه‌ مرزهای‌ آبی‌ است‌، باغ‌های‌ بسیاری‌ رو به‌ دریا ساخته‌ شدند و از این‌رو، باغ‌های‌ ترکیه‌ کمتر به‌ محور و جهت‌ وابسته‌ بودند.[۱۰۴] با توسعه متصرفات‌ عثمانی‌ کاخ‌های‌ بسیاری‌ ساخته‌ شد. باغ‌های‌ بزرگ‌ آن‌ها به‌ حیاط‌هایی‌ شامل‌ کلاه‌ فرنگی‌ها تقسیم‌ می‌شد و در پیرامون‌ این‌ مجموعه‌ شکارگاه‌ها قرار داشت‌. توپکاپی‌ سرایی‌ اقامتگاه‌ سلاطین‌ عثمانی‌ از قرن‌ ۱۰ تا ۱۳ق‌/۱۶ تا ۱۹م‌، مجموعه‌ای‌ بزرگ‌ از باغ‌هاست‌ که‌ مشرف‌ بر دریاست‌ و در آن‌ کوشک‌ها و تاکستان‌ها، برکه‌ها و چشمه‌های‌ متعددی‌ بوده‌ است‌. در آغاز قرن‌ ۱۲ق‌/۱۸م‌ با قدرت‌ یافتن‌ دولت‌ عثمانی‌ بسیاری‌ از ضیافت‌های‌ شبانه‌ در این‌ باغ‌ برگذار می‌شد[۱۰۵] اندلس‌ اندلس‌: با خلافت‌ اموی‌ در اندلس‌ در اوایل‌ قرن‌ ۲ق‌/۸م‌ باغ‌ و باغ‌سازی‌ در این‌ سرزمین‌ با بهره‌گیری‌ از سنن‌ بومی‌ و تاریخی‌، اوضاع‌ مساعد آب‌ و هوا، زمینه‌های‌ علایق‌ علمی‌ به‌ امر کشاورزی‌ و شناخت‌ گیاهان‌، رشد و توسعه‌ یافت‌.[۱۰۶] عبدالرحمان‌ یکم‌ که‌ از دمشق‌ به‌ اندلس‌ رفته‌ بود، به‌ ایجاد باغی‌ براساس‌ نمونه‌های‌ دمشق‌ اقدام‌ کرد. وی‌ از سایر بلاد گیاه‌ آورد که‌ از جمله آن‌ها رُز زردِ ایران‌ بود. در زمان‌ ورود مسلمانان‌ به‌ اندلس‌ هنوز باغ‌ها و سیستم‌های‌ آبیاری‌ رومی‌ وجود داشت‌. طرح‌ باغ‌ها عموماً هندسی‌ بود و باغ‌ها با دیواری‌ سنگی‌ یا پرچین‌ محصور می‌شد. در غرناطه‌ باغ‌ها در دامنه تپه‌ها ایجاد شده‌ بود و از مشخصه‌های‌ این‌ باغ‌ها سایه‌بان‌های‌ کوچکی‌ بود که‌ با الهام‌ از کوشک‌های‌ ایرانی‌ ایجاد می‌شد[۱۰۷] درمدینه الزهرا در قرطبه‌ باغ‌های‌ وسیع‌ در بخش‌ میانی‌ بستری‌ شیب‌دار و صفه‌ مانند ایجاد شده‌ بود و علاقه وافر به‌ امر باغبانی‌ چنان‌ بود که‌ کاخ‌ها نیز در کنار باغ‌ها بنا می‌شد. کاخ‌ الحمرا در غرناطه‌ مجموعه‌ای‌ از کوشک‌های‌ میان‌ باغی‌ بود که‌ بهشتی‌ پهناور را می‌مانست‌ و بسیاری‌ از آن‌ها پر از جانوران‌ مختلف‌ بود.[۱۰۸][۱۰۹] در این‌ کاخ‌ آب‌ نقش‌ کاربردی‌ و زیباشناختی‌ خود را داشت‌؛ مجموعه‌ای‌ آرام‌ از فواره‌ها بر جذابیت‌ باغ‌ افزوده‌ بود. حوض‌ها، باغچه‌ها، شبکه معابر مجموعاً احساسی‌ جدا از زندگی‌ روزمره‌ را القا می‌کرد.[۱۱۰] شبه‌ قاره هند شبه‌ قاره هند: باغ‌های‌ شبه‌ قاره‌ یا در منطقه جلگه‌ای‌ و یا در منطقه کوهستانی‌ کشمیر واقعند. باغ‌های‌ دوران‌ اسلامی‌ قبل‌ از مغول‌ به‌ دوره حکومت‌ فیروزشاهی‌ در اطراف‌ دهلی‌ باز می‌گردد؛ اما باغ‌سازی‌ در شبه‌ قاره‌ سنت‌ دیرینه‌ای‌ دارد. آشوکا، امپراتور بزرگ‌ هند در دو هزار سال‌ پیش‌ اقدام‌ به‌ احداث‌ و توسعه باغ‌ها کرد. باغ‌ها در هند ابتدا به‌ معابد بودایی‌، سپس‌ به‌ خانه شاهزادگان‌، ثروتمندان‌ و تجار تعلق‌ داشت‌[۱۱۱] بعد از سده ۸ق‌/۱۴م‌ قصرهای‌ بسیاری‌ با باغ‌های‌ پیرامون‌ آن‌ها شکل‌ گرفت‌. در ساخت‌ باغ‌های‌ ناحیه احمدآباد از هنر باغبانی‌ خراسانی‌ بهره‌مند شده‌اند و تأثیر هنر باغ‌سازی‌ ایرانی‌ در باغ‌های‌ بنگاله‌ و ماندو آشکار است‌.[۱۱۲] سنت‌ باغ‌ اسلامی‌ در دوران‌ حکومت‌ مغول‌ها به‌ اوج‌ رسید. امپراتوران‌ مغولی‌ با باغ‌ ایرانی‌ آشنا بودند و درباره نقشه باغ‌ و کاشت‌ و پرورش‌ گیاهان‌ آگاهی‌ داشتند. با اینکه‌ سنت‌ چهار باغ‌ اساس‌ نقشه باغ‌ بود، اما آنان‌ تقلید کننده محض‌ نبودند. باغ‌ها در این‌ سرزمین‌ طبق‌ نیاز‌های‌ اقلیم‌ و منطقه‌ تعدیل‌ شد و گسترش‌ یافت‌. باغ‌های‌ این‌ دوره‌ با «رام‌ باغ‌» در آگره‌ در زمان‌ بابر آغاز شد و در دوره جهانگیر به‌ اوج‌ شکوفایی‌ رسید.[۱۱۳][۱۱۴] بابر به‌ باغ‌ بیشتر به‌ عنوان‌ موضوعی‌ زیبا علاقمند بود، تا به‌ عنوان‌ بازتابی‌ تصوری‌ از بهشت‌ که‌ انسان‌ ایجاد کرده‌ است‌؛ او با استقرار در هند به‌ زودی‌ دریافت‌ آنچه‌ در کابل‌ و سمرقند با آن‌ها سر و کار داشته‌ است‌، مناسب‌ سرزمین‌ تازه‌ نیست‌؛ در نتیجه‌، طرحی‌ از باغ‌ را آغاز کرد و گسترش‌ داد که‌ در نهایت‌ شاخص‌ باغ‌ هندی‌ شد[۱۱۵] او سنت‌ باغ‌سازی‌ ایرانی‌ را (با کاربردِ نظم‌، هندسه‌، نهرها و حوض‌) همراه‌ با بهره‌گیری‌ از سنن‌ بومی‌ به‌ کار گرفت‌. باغ‌های‌ او عموماً مطبق‌ بودند و این‌ شیوه‌ بعد از او هم‌ دنبال‌ شد[۱۱۶] برخی‌ از باغ‌های‌ بابر ۳ طبقه‌ بود، از جمله‌ باغ‌ شالمار در لاهور که‌ معظم‌ترین‌ باغ‌ جهان‌ است‌. این‌ باغ‌، باغی‌ سلطنتی‌ بوده‌ که‌ هر یک‌ از طبقات‌ با هدف‌ متفاوتی‌ کاربری‌ داشته‌ است‌: طبقه اول‌ برای‌ عموم‌ مردم‌، طبقه دوم‌ مخصوص‌ امپراتور، و سومین‌ و بالاترین‌ طبقه‌ مختص‌ اهل‌ حرم‌ بود؛ هر طبقه‌ یا باغ‌ کلاه‌ فرنگی‌ خاصی‌ برای‌ خود داشت‌[۱۱۷] گاهی‌ باغ‌ها در ۸ طبقه‌ (مفهوم‌ باغ‌ بهشت‌)، ۷ طبقه‌ (به‌ معنای‌ هفت‌ آسمان‌) و در مواردی‌ در ۱۲ طبقه‌ (مثل‌ باغ‌ نشاط در کشمیر) بودند[۱۱۸] کوشک‌ نقطه تمرکز باغ‌های‌ زینتی‌ هند بود که‌ گاهی‌ در طبقه اول‌ و گاهی‌ در بالاترین‌ طبقه‌ قرار داشت‌. کوشک‌ روی‌ یک‌ صفه‌ در مرکز چهار باغ‌ ایجاد می‌شد.[۱۱۹] باغ‌های‌ مغولی‌ با به‌ کارگیری‌ طرحی‌ واحد متشکل‌ از نهری‌ مرکزی‌، حوض‌های‌ کم‌ عمق‌، دیوار بلند محصور کننده‌، درختان‌ چنار، برکه‌های‌ مصنوعی‌ و فواره‌ها ساخته‌ می‌شدند. از عناصر دیگر باغ‌ مغولی‌ نهر‌هایی‌ است‌ که‌ گاه‌ در زاویه قائمه‌ با بستر اصلی‌ آب‌ قرار داشتند، و از سنت‌ تقسیم‌ چهار بخشی‌ پیروی‌ می‌کردند. این‌ نهرها به‌ موازات‌ خیابان‌های‌ مستقیم‌ بودند و حد فاصل‌ آن‌ها را چمن‌ فراگرفته‌ بود و حاشیه‌ها با بستری‌ از گل‌ها و ردیف‌ درختان‌ سایه‌دار پر شده‌ بودند.[۱۲۰] افغانستان‌ افغانستان‌: اوضاع‌ اقلیمی‌ و آب‌ و هوایی‌ افغانستان‌ چنان‌ بوده‌ است‌ که‌ از همان‌ ابتدا مردم‌ این‌ سرزمین‌ وجود باغ‌ را ضروری‌ دانسته‌، و آن‌ را محترم‌ شمرده‌اند. برای‌ مطالعه روند باغ‌سازی‌ در سرزمین‌ امروزین‌ افغانستان‌ که‌ وارث‌ فرهنگ‌ مادی‌ و معنوی‌ ایران‌ و هند است‌، نظر به‌ کمبود آثار باقی‌ مانده‌ از باغ‌های‌ دوره قبل‌ از تیمور و مغولان‌ هند باید به‌ منابع‌ کتبی‌ تاریخی‌ و ادبی‌ و مدارک‌ باستان‌شناختی‌ رجوع‌ کرد. بیهقی‌ به‌ باغ‌ پیروزی‌ در غزنه‌ اشاره‌ دارد که‌ سلطان‌ محمود را در همان‌جا دفن‌ کردند و سپس‌ از جشن‌ سلطان‌ سعید بهرامشاه‌ در آن‌ باغ‌ یاد می‌کند. وی‌ در جایی‌ دیگر از باغ‌ هزار درخت‌ در شهر غزنه‌ نام‌ می‌برد.[۱۲۱][۱۲۲][۱۲۳] کاخ‌ - باغ‌ها و باغ‌های‌ منفرد احتمالی‌ در شهرهای‌ غزنه‌، بست‌ و لشکری‌ بازار و... در حمله غوریان‌ و سپس‌ مغولان‌ و تیموریان‌ تخریب‌ شد.[۱۲۴] منابع‌ جغرافیایی‌ از باغ‌های‌ فراوان‌ و انبوهی‌ در مناطق‌ مختلف‌ این‌ سرزمین‌ یاد کرده‌اند.[۱۲۵] افزون‌ بر این‌، وصف‌ شماری‌ از این‌ باغ‌های‌ از میان‌ رفته‌ را در متون‌ منظوم‌ می‌یابیم‌؛ از جمله‌ فرخی‌ (د ۴۲۹ق‌/۱۰۳۸م‌)، شاعر نامدار «باغ‌ نو» را در دوره سلطنت‌ محمود غزنوی‌ به‌ نظم‌ کشیده‌ است‌، او در این‌ شعر به‌ نکات‌ پراهمیتی‌ اشاره‌ می‌کند: دو ورودی‌ باغ‌ که‌ در خاور و باختر واقع‌ بوده‌، و به‌ ترتیب‌ مهر و ماه‌ نام‌ داشته‌اند. باغ‌ آراسته‌ به‌ انواع‌ گل‌ها و درختان‌ گوناگون‌، از جمله‌ سرو بوده‌ است‌ که‌ به‌ شکل‌ مدور پیرایش‌ شده‌ بودند (گفتنی‌ است‌ که‌ در سده اخیر پنداشته‌ شده‌ که‌ پیرایش‌ درختان‌ روشی‌ غربی‌ است‌). در ادامه‌ به‌ مرغان‌ آموخته‌ در باغ‌ اشاره‌ شده‌ است‌؛ کاخ‌ شاه‌ در میان‌ باغ‌ برپا بوده‌، و نیز استخر بسیار وسیعی‌ از سنگ‌ مرمر که‌ آن‌ را «دریا» نامیده‌ است‌، با ماهیان‌ و زورقی‌ شناور بر سطح‌ آن‌ و عمارت‌ کلاه‌فرنگی‌ در کنار آن‌، در باغ‌ وجود داشته‌ است‌. فرخی‌ در وصف‌ باغ‌ دیگری‌ از مجسمه‌های‌ گوناگون‌ در آن‌ یاد می‌کند: «سیصد هزار گونه‌ بت‌ است‌ اندرو بپای‌/ هر یک‌ چنانکه‌ خیره‌ شود زو بت‌ بهار».[۱۲۶][۱۲۷] این‌ بیت‌ شاعر نیز سندی‌ است‌ که‌ رسم‌ قرار دادن‌ مجسمه‌ در باغ‌ نیز از غرب‌ تقلید نشده‌ است‌. بسیاری‌ از باغ‌های‌ غزنوی‌ با حمله غوریان‌ و باقی‌مانده آن‌ها و آثار سلجوقی‌ در حمله مغولان‌ و تیموریان‌ از بین‌ رفت‌؛ لیکن‌ با حضور تیمور و اخلاف‌ او در هرات‌ و کابل‌ سنت‌ پایداری‌ از باغ‌سازی‌ به‌ وجود آمد که‌ ضمن‌ بهره‌گیری‌ بنیادین‌ از سنت‌ باغ‌های‌ ایرانی‌ خود به‌ توسعه این‌ فعالیت‌ها کمک‌ کرد و بر باغ‌سازی‌ مغولی‌ هند و صفوی‌ ایران‌ تأثیر نهاد. در زمان‌ جانشینان‌ تیمور باید به‌ احداث‌ باغ‌های‌ گازرگاه‌ در هرات‌ به‌ دستور شاهرخ‌ میرزا و باغ‌های‌ تخت‌ سفر توسط سلطان‌ حسین‌ بایقرا اشاره‌ کرد.[۱۲۸] بابر بنیان‌گذار سلسله مغولی‌ هند پس‌ از تسخیر کابل‌ علاقه شدیدی‌ بدان‌ پیدا کرد و نسبت‌ به‌ آبادانی‌ آن‌ بسیار کوشید و به‌ تأسی‌ از سمرقند به‌ احداث‌ باغ‌ در کابل‌ پرداخت‌. او در بابرنامه‌ می‌نویسد: در ۹۱۴ق‌/ ۱۵۰۸م‌ چارباغی‌ در ناحیه استالف‌ در نزدیکی‌ کابل‌ به‌ نام‌ «باغ‌وفا» طراحی‌ کرده‌ که‌ مشرف‌ بر رود است‌، و نیز آب‌ همان‌ رود در باغ‌ جریان‌ دارد. بابر در همین‌ منطقه پر صفا و سبزه‌زار بهای‌ باغ‌ بزرگی‌ را که‌ الغ‌بیک‌ میرزا غصب‌ کرده‌ بود، به‌ صاحبان‌ آن‌ پرداخته‌ است‌ و در وصف‌ آن‌ از درخت‌های‌ چنار بزرگ‌، سبزه‌زار پر صفا یاد می‌کند و می‌افزاید: از میان‌ باغ‌ یک‌ آسیا آب‌ جاری‌ است‌ که‌ مسیر پر پیچ‌ و خمی‌ را طی‌ می‌کرده‌، و وی‌ جهت‌ آن‌ را مطابق‌ اصول‌ طراحی‌ کرده‌، و سامان‌ داده‌ است‌. در پایین‌ این‌ باغ‌ نیز چشمه‌ای‌ به‌ نام‌ «سه‌ یاران‌» وجود داشت‌ با درختان‌ چنار، بلوط و ارغوان‌ زرد و سرخ‌ که‌ در منطقه‌ یگانه‌ بود. به‌دستور بابر چشمه‌ نیز سامان‌ یافت‌.[۱۲۹][۱۳۰] تا سال‌ ۱۳۵۰ش‌/۱۹۷۱م‌ این‌ محل‌ گردشگاه‌ مردم‌ بود. جهانگیر فرزند بابر از ۷ باغ‌، و شاهجهان‌ نیز از ۱۰ باغ‌ در ۱۰۴۸ق‌/۱۶۳۸م‌ یاد کرده‌ است‌. باغی‌ که‌ بابر در آن‌ دفن‌ شد، باغی‌ پله‌ای‌ بود به‌ طول‌ ۵۰۰ متر در ۱۵ طبقه‌ و شاهجهان‌ نسبت‌ به‌ مرمت‌ و توسعه آن‌ اقدام‌ کرد. جهانگیر باغ‌ جهان‌ آرا را در کابل‌، و احتمالاً همسرش‌ نورجهان‌ باغ‌ نمله‌ را در غرب‌ جلال‌آباد احداث‌ کرد. توجه‌ بابر به‌ باغ‌سازی‌ مخصوصاً در تأمین‌ محور صحیح‌ و آب‌ کافی‌، و علاقه‌ و کوشش‌ او در به‌ دست‌ آوردن‌ گیاهان‌ جدید از بلاد مختلف‌ باعث‌ شد که‌ او سنت‌ باغ‌سازی‌ اسلامی‌ در هند را بنیاد نهد[۱۳۱][۱۳۲][۱۳۳][۱۳۴][۱۳۵] ماوراءالنهر ماوراءالنهر: دو شهر بخارا و سمرقند مراکز و نقاط ثقل‌ فرهنگی‌ ماوراءالنهر بوده‌اند. از باغ‌های‌ قبل‌ از دوران‌ مغول‌ و حکومت‌ تیموری‌ اطلاعات‌ چنان‌ است‌ که‌ ابن‌ حوقل‌ می‌گوید: در شهر سمرقند کمتر خانه‌ای‌ است‌ که‌ بوستانی‌ نداشته‌ باشد و یاقوت‌ اشاره‌ می‌کند که‌ هوای‌ شهر مرطوب‌ است‌ و هر خانه‌ای‌ چه‌ در شهر و چه‌ در ربض‌ باغ‌ یا باغچه‌ای‌ دارد، چنانکه‌ از بالای‌ قلعه‌ شهر پوشیده‌ از درخت‌ و سبزه‌ به‌ نظر می‌رسد[۱۳۶][۱۳۷] ولی‌ دوره اوج‌ و شکوه‌ سمرقند و سنت‌ باغ‌سازی‌ آن‌ به‌ دوران‌ حکومت‌ تیمور و اخلاف‌ او باز می‌گردد. دو تن‌ از مورخان‌ دربار تیمور (ابن‌ عربشاه‌ و شرف‌الدین‌ علی‌ یزدی‌) و کلاویخو سیاح‌ اسپانیایی‌ به‌ وصف‌ باغ‌های‌ آن‌ پرداخته‌اند. یک‌ قرن‌ بعد وصف‌ مجددی‌ از باغ‌های‌ سمرقند، مخصوصاً از چهار باغ‌ درویش‌ محمد ترخان‌، توسط بابر ارائه‌ شده‌ است‌. علاوه‌ بر باغ‌های‌ کمربندی‌ شهر که‌ هر یک‌ نام‌ یکی‌ از شهرهای‌ مهم‌ و معروف‌ و فرهنگی‌ جهان‌ اسلام‌ چون‌ سلطانیه‌، قاهره‌، شیراز،بغداد و دمشق‌ را داشت‌، اسامی‌ باغ‌های‌ متعددی‌ با وصف‌ آن‌ها چون‌ باغ‌ شمال‌، باغ‌ ارم‌، باغ‌ بهشت‌ و... در دست‌ است‌. طرح‌ و شکل‌ باغ‌های‌ سمرقند براساس‌ سنت‌ باغ‌سازی‌ ایرانی‌ است‌ و هنرمندان‌ باغ‌ساز ایرانی‌ نهایت‌ مهارت‌ خود را در تقویت‌ سنت‌ ایرانی‌ به‌ خرج‌ داده‌اند. باغ‌های‌ ساکت‌، سبز، سایه‌دار و زیبایی‌ در سمرقند وجود داشتند که‌ دارای‌ اساس‌ هندسی‌ و محور اصلی‌، کوشکی‌ روی‌ صفه‌ در محل‌ تقاطع‌ محورها، استخر مرکزی‌ با نهرهای‌ مفروش‌ با کاشی‌، ورودی‌ با شکوه‌ در مسیر محور اصلی‌ و حصار و درختان‌ انبوه‌ بودند.[۱۳۸][۱۳۹][۱۴۰][۱۴۱][۱۴۲] شکل‌ باغ‌ شکل‌ باغ‌: از نظر طرح‌ و نقشه‌ می‌توان‌ باغ‌های‌ ایرانی‌ را به‌ ۳ گروه‌ تقسیم‌ کرد: ۱. باغ‌های‌ مسطح‌ و کم‌ شیب‌، مانند باغ‌ فین‌. ۲. باغ‌های‌ شیب‌دار و صفه‌دار که‌ معماری‌ آن‌ها بر خیابان‌های‌ اصلی‌ و آب‌ نماهای‌ میانی‌ تمرکز دارد و بنای‌ اصلی‌ در طبقه فوقانی‌ است‌؛ قدیم‌ترین‌ نمونه آن‌ باغ‌ تخت‌ شیراز (قرن‌ ۵ق‌/۱۱م‌)، و بهترین‌ نمونه آن‌ باغ‌ هزار جریب‌ صفوی‌ در اصفهان‌ است‌. ۳. باغ‌هایی‌ که‌ در بسترهای‌ عارضه‌دار طبیعی‌ و یا در میان‌ آبگیرها ساخته‌ می‌شود. این‌ باغ‌ها شباهت‌ بسیار به‌ باغ‌های‌ اولیه‌ دارد و سعی‌ شده‌ است‌ که‌ حالت‌ طبیعی‌ محیط حفظ گردد. باغ‌ عباس‌آباد بهشهر از دوران‌ صفوی‌ در دورن‌ جنگل‌ و در کنار دریاچه مصنوعی‌ و مشرف‌ به‌ منظر طبیعی‌ گسترده‌ از جمله آنهاست‌. ابونصر هروی‌ در قرن‌ ۱۰ق‌/۱۶م‌ طرح‌ باغ‌ ایرانی‌ را با جزئیات‌ شرح‌ داده‌ است‌.[۱۴۳] شکل‌ هندسی‌ باغ‌ ایرانی‌ چهار گوش‌ و عموماً مستطیل‌، و جهت‌ طولی‌ باغ‌ محور آن‌ است‌ و شیب‌ و سازه‌های‌ درون‌ باغ‌ نسبت‌ بدان‌ مشخص‌ می‌شوند. استفاده‌ از الگوی‌ محوری‌ که‌ تا دوره‌های‌ متأخر در ایران‌ و نیز هند معمول‌ بود، باقی‌ مانده میراث‌ هخامنشی‌ است‌[۱۴۴] باغ‌ با دیوار محصور، و برخی‌ از آن‌ها مثل‌ باغ‌ فین‌ دارای‌ برج‌ و باروست‌. سر در ورودی‌ که‌ مبیّن‌ میزان‌ تمکن‌ صاحب‌ آن‌ نیز هست‌، در محور اصلی‌ و جهت‌ طول‌ باغ‌ ایجاد می‌شود. باغ‌ها دارای‌ در کوچک‌ اختصاصی‌ نیز هستند. پشت‌ در، هشتی‌ قرار دارد که‌ حایلی‌ بین‌ درون‌ و بیرون‌ باغ‌ است‌. خیابان‌بندی‌ باغ‌ به‌ نسبت‌ وسعت‌ و چگونگی‌ بستر باغ‌ و شمار بناهای‌ آن‌ شکل‌ می‌گیرد. دو خیابان‌ متقاطع‌ شمالی‌ (جنوبی‌ و شرقی‌) غربی‌ خیابان‌های‌ اصلی‌ باغ‌ هستند. خیابان‌هایی‌ در اطراف‌ و کنار دیوار حصار ایجاد می‌شود. اگر بستر باغ‌ شیب‌ داشته‌ باشد، با ایجاد پله‌ آن‌ را می‌شکنند. استخر و حوض‌های‌ بزرگ‌ و کوچک‌، آبنما و آبشار و نیز نهر‌های‌ منظم‌ در محور شبکه‌بندی‌ باغ‌ و در محل‌ اتصال‌ و مقابل‌ کوشک‌ و ایوان‌ و یا دیگر بنا‌های‌ اصلی‌ شکل‌ می‌گیرند. کف‌ نهر‌ها و حوض‌های‌ کم‌ عمق‌ به‌ صورت‌ آب‌نما با کاشی‌ الوان‌ فرش‌ می‌شود. شکل‌ حوض‌ها عموماً مستطیل‌ و ساده‌، و یا زائده‌دار است‌. از طرح‌های‌ آزاد جز دایره‌ از اشکال‌ دیگر استفاده‌ نمی‌شود و حوض‌ پاشویه‌دار از دوران‌ صفوی‌ مرسوم‌ گردیده‌ است‌. در اکثر باغ‌های‌ ایرانی‌ جوی‌ آب‌ از طبقه زیرین‌ کوشک‌ِ میان‌ باغ‌ سرچشمه‌ می‌گیرد و پس‌ از ورود به‌ حوض‌ جلو آن‌ در کل‌ باغ‌ جاری‌ می‌گردد.[۱۴۵] برای‌ بهره‌گیری‌ از زیبایی‌ آب‌ از فواره‌ استفاده‌ می‌شود که‌ نمونه‌های‌ صفوی‌ آن‌ موجود است‌ و سیاحان‌ و شاعران‌ بدان‌ اشاره‌ کرده‌، و نگارگران‌ از آن‌ اطلاع‌ داشته‌اند. شکل‌ آن‌ها مخروطی‌ با لعاب‌ فیروزه‌ای‌ است‌ و از انواع‌ فلزی‌ هم‌ استفاده‌ شده‌ است‌. در زمین‌های‌ شیب‌دار از آبشارهای‌ کوچک‌ به‌ صورت‌ سطوح‌ پله‌ای‌ و شیب‌دار استفاده‌ می‌شود. باغچه‌بندی‌ به‌ ۳ شکل‌ باغچه‌های‌ بزرگ‌ چهار گوش‌، پهنه‌های‌ بزرگ‌ و نوارهای‌ کم‌ عرض‌ پله‌ای‌ است‌ و رعایت‌ نوع‌ گیاه‌، گل‌ و درختی‌ که‌ کاشته‌ می‌شود، از شاخصه‌های‌ باغچه‌بندی‌ است‌. در الگوی‌ چهار باغ‌ سطح‌ باغ‌ توسط شبکه‌بندی‌ خیابان‌ها و نهر‌ها به‌ چهار بخش‌ قرینه‌ تقسیم‌ می‌شود که‌ شاخص‌ترین‌ معرف‌ باغ‌های‌ ایرانی‌ است‌. از دیگر عناصر باغ‌ احداث‌ کوشک‌ و عمارت‌ و ایوان‌ است‌ و طراحی‌ شبکه‌بندی‌ و تعیین‌ محل‌ جزئیات‌ باغ‌ به‌ نسبت‌ آن‌ صورت‌ می‌گیرد. محل‌ آن‌ باید از بهترین‌ چشم‌انداز طبیعی‌ برخوردار باشد و ساخت‌نمونه‌های‌ هشت‌گوش‌ بر همین‌ اساس‌ بوده‌است‌. ازخصوصیات‌ باغ‌ ایرانی‌ منظره روبه‌روی‌ کوشک‌ و کشیدگی‌ کل‌ باغ‌ در محور شمال‌ - جنوب‌ است‌.[۱۴۶] گاهی‌ کوشک‌ باغ‌ را به‌ دو بخش‌ وسیع‌تر عمومی‌ و کوچک‌تر خصوصی‌ تقسیم‌ می‌کرد، مانند باغ‌ ارم‌ شیراز.[۱۴۷] غیر از کوشک‌ میانی‌ و اصلی‌ بناهای‌ دیگری‌ هم‌ به‌ منظور‌های‌ مختلفی‌ چون‌ اقامتگاه‌ ساکنان‌ باغ‌ و گاه‌ کاربرد‌های‌ رسمی‌ و روزمره‌ ساخته‌ می‌شد. بعد از آب‌ که‌ نقش‌ اصلی‌ در شکل‌ باغ‌ ایرانی‌ دارد، درختان‌ در مرتبه بعدی‌ قرار می‌گیرند.[۱۴۸] گیاهان‌ زینتی‌، درختان‌ میوه‌ و سایه‌دار و چمن‌ در باغ‌ معمول‌ است‌. نوع‌ و ارتفاع‌ و انبوهی‌ برگ‌ها و شاخسار درختان‌ و بوته‌ها در ایجاد فضای‌ مطلوب‌ مؤثر است‌. از شاخصه‌های‌ باغ‌ ایرانی‌ کاشت‌ درختان‌ میوه‌ در کرت‌ بزرگ‌ است‌. زمان‌ شکوفایی‌ و تنوع‌ رنگ‌ گل‌ها مهم‌ است‌ تا سرسبزی‌ و تداوم‌ رنگ‌ها و پویایی‌ باغ‌ را به‌ چشم‌ بیننده‌ بیاورد. درختان‌ میوه‌ را در حاشیه کرت‌ها و باغچه‌ها و خیابان‌ها و گاهی‌ داخل‌ کرت‌ها می‌کارند. از قدیم‌ رایج‌ بود که‌ نمونه‌های‌ تازه‌ای‌ از دیگر بلاد وارد می‌شد، چنانکه‌ مثلاً از دوران‌ صفوی‌ استفاده‌ از نمونه گل‌های‌ زینتی‌ اروپا مرسوم‌ شد. مهم‌ترین‌ و بهترین‌ گل‌ در باغ‌ ایرانی‌ گل‌ سرخ‌ در انواع‌ سفید و زرد و سرخ‌ و گاهی‌ دو رنگ‌ بود. گاهی‌ برای‌ پوشش‌ سطوح‌ باغ‌ از شبدر استفاده‌ می‌شد. روضه الصفات‌ نویدی‌ مدرکی‌ گویا بر استفاده‌ از انواع‌ گل‌ها و گیا‌هان‌ در باغ‌های‌ صفوی‌ بود. روشنایی‌ باغ‌ها در شب‌ نیز از طریق‌ فانوس‌ها، و در حین‌ مراسم‌ خاص‌ با استفاده‌ از شمار بسیاری‌ شمع‌ بود و شمع‌های‌ بلند و درشت‌ را درون‌ شمعدان‌ها قرار می‌دادند. احکام اسلامی باغ اگر کسى باغى احداث کند که پس از افزایش قیمتش آن را بفروشد باید خمس میوه و رشد درختها و نیز زیادى قیمت باغ را بپردازد. اگر قصدش از احداث، فروختن میوه و استفاده ازدرآمد باغ باشد حکم سرمایه را دارد؛ امّا اگر قصدش استفاده از محصولات آن براى رفع نیاز خود و خانواده (نه فروختن) باشد، از مئونه محسوب مى‌شود.[۱۴۹[۱۵۰] کسى که چیزى را مى‌فروشد، هرچه که عرفا به آن چیز ملحق باشد نیز داخل در معامله است. بنابراین در فروش باغ، زمین، درخت و بناى آن نیز داخل است.[۱۵۱] ← سلم و مساقات و اجاره در معامله سلم در صورتى که برخى درختان باغ به میوه نشسته باشند معامله نسبت به همه میوه‌ها صحیح است.[۱۵۲] مساقات در باغ براساس توافق دو طرف (به عنوان مثال به نصف یا یک‌سوم محصول آن) جایز است.[۱۵۳] اجاره دادن باغ پیش از به بار نشستن درختان آن در صورتى که منفعت نوعى آن معلوم باشد جایز است.[۱۵۴] ← حق الماره به قول مشهور، خوردن میوه باغ دیگرى براى رهگذر با شرایطى حلال است.[۱۵۵] ← زمین موات تبدیل زمین موات به باغ، احیاى آن به شمار مى‌رود.[۱۵۶] .................................................................................................... فهرست منابع (۱) ابن‌ جبیر محمد، رحله، بیروت‌، ۱۳۸۴ق‌/۱۹۶۴م‌. (۲) ابن‌ حوقل‌ محمد، صوره الارض‌، به‌ کوشش‌ کرامرس‌، لیدن‌، ۱۹۳۸-۱۹۳۹م‌. (۳) ابن‌ فقیه‌ احمد، مختصر کتاب‌ البلدان‌، بیروت‌، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۸م‌. (۴) ابوالقاسمی‌ لطیف‌، هنجار باغ‌ ایرانی‌ در آیینه تاریخ‌، مجموعه‌ مقالات‌ کنگره تاریخ‌ معماری‌ و شهرسازی‌ ایران‌، تهران‌، ۱۳۷۴ش‌، ج‌ ۲. (۵) ابونصر هروی‌ قاسم‌، ارشاد الزراعه‌، به‌ کوشش‌ محمد مشیری‌، تهران‌، ۱۳۴۶ش‌. (۶) استروناخ‌ د، شکل‌گیری‌ باغ‌ سلطنتی‌ پاسارگاد و تأثیر آن‌ در باغ‌سازی‌ ایران‌، ترجمه کامیار عبدی‌، اثر، تهران‌، شم ۲۲ و ۲۳. (۷) اصطخری‌ ابراهیم‌، ممالک‌ و مسالک‌، ترجمه محمد بن‌ اسعد تستری‌، به‌ کوشش‌ ایرج‌ افشار، تهران‌، ۱۳۷۳ش‌. (۸) بابر ظهیرالدین‌ محمد، بابرنامه‌، ترجمه فارسی‌، بمبئی‌، ۱۳۰۸ق‌. (۹) توزک‌ جهانگیری‌، لکهنو، نولکشور. (۱۰) مستوفی‌ حمدالله‌، نزهه القلوب‌، به‌ کوشش‌ گ‌ لسترنج‌، لیدن‌، ۱۹۱۳م‌. (۱۱) دانشنامه‌ جهان‌ اسلام‌، تهران‌، ۱۳۷۵ش‌. (۱۲) دایره المعارف‌ تشیع‌، به‌ کوشش‌ احمد صدر حاج‌ سیدجوادی‌ و دیگران‌، تهران‌، ۱۳۷۱ش‌. (۱۳) دیبا داراب‌ و مجتبی‌ انصاری‌، باغ‌ ایرانی‌، مجموعه‌ مقالات‌ کنگره تاریخ‌ معماری‌ و شهرسازی‌ ایران‌، تهران‌، ۱۳۷۴ش‌، ج‌ ۲. (۱۴) سامی‌ علی‌، تمدن‌ ساسانی‌، شیراز، ۱۳۴۲ش‌. (۱۵) فرخی‌ سیستانی‌، دیوان‌، به‌ کوشش‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌، ۱۳۳۵ش‌. (۱۶) کلاویخو روی‌، سفرنامه‌، ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران‌، ۱۳۴۴ش‌. (۱۷) کمپفر ا، سفرنامه‌، ترجمه کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌. (۱۸) لغت‌نامه دهخدا. (۱۹) مافروخی‌ مفضل‌، محاسن‌ اصفهان‌، به‌ کوشش‌ جلال‌الدین‌ طهرانی‌، تهران‌، ۱۳۱۲ش‌. (۲۰) معین‌ محمد، فرهنگ‌ فارسی‌، تهران‌، ۱۳۷۱ش‌. (۲۱) مقدسی‌ محمد، احسن‌ التقاسیم‌، به‌ کوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ۱۹۰۶م‌. (۲۲) ناصرخسرو، سفرنامه‌، به‌ کوشش‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌، ۱۳۵۵ش‌. (۲۳) نفیسی‌ سعید، در پیرامون‌ تاریخ‌ بیهقی‌، تهران‌، ۱۳۵۲ش‌. (۲۴) نویدی‌ شیرازی‌، زین‌العابدین‌، روضه الصفات‌، به‌ کوشش‌ ابوالفضل‌ رحیموف‌، مسکو، ۱۹۷۴م‌. (۲۵) وست‌ و س‌، باغ‌های‌ ایران‌، میراث‌ ایران‌، به‌ کوشش‌ اج‌ آربری‌، ترجمه احمد بیرشک‌ و دیگران‌، تهران‌، ۱۳۳۶ش‌. (۲۶) ویلبر د، باغ‌های‌ ایران‌ و کوشک‌های‌ آن‌، ترجمه مهین‌دخت‌ صبا، تهران‌، ۱۳۴۸ش‌. (۲۷) هیلنبراند ر، معماری‌ اسلامی‌، ترجمه ایرج‌ اعتصام‌، تهران‌، ۱۳۷۷ش‌. (۲۸) یاقوت‌، بلدان‌. (۲۹) Ettinghausen، R introd The Islamic Garden، Washington، ۱۹۷۶. (۳۰) Golombek، L and D Wilber، The Timurid Architecture of Iran and Turan، Princeton، ۱۹۸۸. (۳۱) Iranica. (۳۲) Jellicoe S، X The Development of the Mughal Garden n، The Islamic Garden، Washington، ۱۹۷۶. (۳۳) Lehrman J، Earthly Paradise، London، ۱۹۸۰. (۳۴) Le Strange G، The Lands of the Eastern Caliphate، London، ۱۹۶۶. (۳۵) Ling R، X The Arts of Living n، The Oxford History of the Classical World، ed J Boardman et al، New York، ۱۹۹۰. (۳۶) Matheson S A، From Pasargadae to Darab، Tehran، ۱۹۹۷. (۳۷) Pinder-Wilson R، Studies in Islamic Art، London، ۱۹۸۵. (۳۸) Reuther O، X Sasanian Architecture، A History n، A Survey of Persian Art، ed AU Pope، Tehran etc، ۱۹۶۷، volII. (۳۹) Stronach، D، X A nshan and Parsa: Early Achaemenid History، Art and Architecture on the Iranian Plateau n، Mesopotamia and Iran in the Persian Period: Conquest and Imperialism ۵۳۹-۳۳۱BC، ed J Curtis، London، ۱۹۹۷. ............................................................................................................. پانویس ۱. ↑ Iranica. ۲. ↑ دانشنامه‌ جهان‌ اسلام‌، تهران‌، ج۱، ص۵۷۰، ۱۳۷۵ش‌. ۳. ↑ لغت‌نامه دهخدا. ۴. ↑ معین‌ محمد، فرهنگ‌ فارسی‌، ج۵، ص۲۳۲، تهران‌، ۱۳۷۱ش‌. ۵. ↑ Iranica. ۶. ↑ سامی‌ علی‌، تمدن‌ ساسانی‌، ج۱، ص۱۷۹-۱۸۰، شیراز، ۱۳۴۲ش‌. ۷. ↑ استروناخ‌ د، شکل‌گیری‌ باغ‌ سلطنتی‌ پاسارگاد و تأثیر آن‌ در باغ‌سازی‌ ایران‌، ج۱، ص۵۴ – ۵۵، ترجمه کامیار عبدی‌، اثر، تهران‌، شم ۲۲ و ۲۳. ۸. ↑ استروناخ‌ د، شکل‌گیری‌ باغ‌ سلطنتی‌ پاسارگاد و تأثیر آن‌ در باغ‌سازی‌ ایران‌، ج۱، ص۶۴، ترجمه کامیار عبدی‌، اثر، تهران‌، شم ۲۲ و ۲۳. ۹. ↑ استروناخ‌ د، شکل‌گیری‌ باغ‌ سلطنتی‌ پاسارگاد و تأثیر آن‌ در باغ‌سازی‌ ایران‌، ج۱، ص۵۶ - ۵۸، ترجمه کامیار عبدی‌، اثر، تهران‌، شم ۲۲ و ۲۳. ۱۰. ↑ Ling R، X The Arts of Living n، ج۱، ص۷۳۳، The Oxford History of the Classical World، ed J Boardman et al، New York، ۱۹۹۰. ۱۱. ↑ Ling R، X The Arts of Living n، ج۱، ص۷۳۷، The Oxford History of the Classical World، ed J Boardman et al، New York، ۱۹۹۰. ۱۲. ↑ استروناخ‌ د، شکل‌گیری‌ باغ‌ سلطنتی‌ پاسارگاد و تأثیر آن‌ در باغ‌سازی‌ ایران‌، ج۱، ص۵۰، ترجمه کامیار عبدی‌، اثر، تهران‌، شم ۲۲ و ۲۳. ۱۳. ↑ Matheson S A، From Pasargadae to Darab، ج۱، ص۱۱، Tehran، ۱۹۹۷. ۱۴. ↑ استروناخ‌ د، شکل‌گیری‌ باغ‌ سلطنتی‌ پاسارگاد و تأثیر آن‌ در باغ‌سازی‌ ایران‌، ج۱، ص۵۰، ترجمه کامیار عبدی‌، اثر، تهران‌، شم ۲۲ و ۲۳. ۱۵. ↑ استروناخ‌ د، شکل‌گیری‌ باغ‌ سلطنتی‌ پاسارگاد و تأثیر آن‌ در باغ‌سازی‌ ایران‌، ج۱، ص۵۲، ترجمه کامیار عبدی‌، اثر، تهران‌، شم ۲۲ و ۲۳. ۱۶. ↑ استروناخ‌ د، شکل‌گیری‌ باغ‌ سلطنتی‌ پاسارگاد و تأثیر آن‌ در باغ‌سازی‌ ایران‌، ج۱، ص۵۹ - ۶۰، ترجمه کامیار عبدی‌، اثر، تهران‌، شم ۲۲ و ۲۳. ۱۷. ↑ استروناخ‌ د، شکل‌گیری‌ باغ‌ سلطنتی‌ پاسارگاد و تأثیر آن‌ در باغ‌سازی‌ ایران‌، ج۱، ص۶۱ - ۶۲، ترجمه کامیار عبدی‌، اثر، تهران‌، شم ۲۲ و ۲۳. ۱۸. ↑ وست‌ و س‌، باغ‌های‌ ایران‌، ج۱، ص۴۰۱، میراث‌ ایران‌، به‌ کوشش‌ اج‌ آربری‌، ترجمه احمد بیرشک‌ و دیگران‌، تهران‌، ۱۳۳۶ش‌. ۱۹. ↑ استروناخ‌ د، شکل‌گیری‌ باغ‌ سلطنتی‌ پاسارگاد و تأثیر آن‌ در باغ‌سازی‌ ایران‌، ج۱، ص۶۲، ترجمه کامیار عبدی‌، اثر، تهران‌، شم ۲۲ و ۲۳. ۲۰. ↑ استروناخ‌ د، شکل‌گیری‌ باغ‌ سلطنتی‌ پاسارگاد و تأثیر آن‌ در باغ‌سازی‌ ایران‌، ج۱، ص۶۲، ترجمه کامیار عبدی‌، اثر، تهران‌، شم ۲۲ و ۲۳. ۲۱. ↑ دیبا داراب‌ و مجتبی‌ انصاری‌، باغ‌ ایرانی‌، ج۱، ص۳۵، مجموعه‌ مقالات‌ کنگره تاریخ‌ معماری‌ و شهرسازی‌ ایران‌، تهران‌، ۱۳۷۴ش‌، ج‌ ۲. ۲۲. ↑ Reuther O، X Sasanian Architecture، ج۱، ص۵۴۳، A History n، A Survey of Persian Art، ed AU Pope، Tehran etc، ۱۹۶۷، volII. ۲۳. ↑ Reuther O، X Sasanian Architecture، ج۱، ص۵۴۰، A History n، A Survey of Persian Art، ed AU Pope، Tehran etc، ۱۹۶۷، volII. ۲۴. ↑ Reuther O، X Sasanian Architecture، ج۱، ص۵۳۹، A History n، A Survey of Persian Art، ed AU Pope، Tehran etc، ۱۹۶۷، volII. ۲۵. ↑ استروناخ‌ د، شکل‌گیری‌ باغ‌ سلطنتی‌ پاسارگاد و تأثیر آن‌ در باغ‌سازی‌ ایران‌، ج۱، ص۶۳، ترجمه کامیار عبدی‌، اثر، تهران‌، شم ۲۲ و ۲۳. ۲۶. ↑ Pinder،Wilson R، Studies in Islamic Art، ج۱، ص۲۷۵-۲۷۷، London، ۱۹۸۵. ۲۷. ↑ اصطخری‌ ابراهیم‌، ممالک‌ و مسالک‌، ترجمه محمد بن‌ اسعد تستری‌، به‌ کوشش‌ ایرج‌ افشار، تهران‌، ۱۳۷۳ش‌. ۲۸. ↑ ابن‌ فقیه‌ احمد، مختصر کتاب‌ البلدان‌، ج۱، ص۱۸۶، بیروت‌، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۸م‌. ۲۹. ↑ ابن‌ فقیه‌ احمد، مختصر کتاب‌ البلدان‌، ج۱، ص۲۱۶-۲۱۷، بیروت‌، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۸م‌. ۳۰. ↑ ابن‌ حوقل‌ محمد، صوره الارض‌، ج۲، ص۴۳۳، به‌ کوشش‌ کرامرس‌، لیدن‌، ۱۹۳۸-۱۹۳۹م‌. ۳۱. ↑ مقدسی‌ محمد، احسن‌ التقاسیم‌، ج۱، ص۳۷۸، به‌ کوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ۱۹۰۶م‌. ۳۲. ↑ مقدسی‌ محمد، احسن‌ التقاسیم‌، ج۱، ص۳۹۲، به‌ کوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ۱۹۰۶م‌. ۳۳. ↑ مقدسی‌ محمد، احسن‌ التقاسیم‌، ج۱، ص۴۰۹، به‌ کوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ۱۹۰۶م‌. ۳۴. ↑ مقدسی‌ محمد، احسن‌ التقاسیم‌، ج۱، ص۴۱۳، به‌ کوشش‌ دخویه‌، لیدن‌، ۱۹۰۶م‌. ۳۵. ↑ ناصرخسرو، سفرنامه‌، ج۱، ص‌ ۵، به‌ کوشش‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌، ۱۳۵۵ش‌. ۳۶. ↑ ابن‌ فقیه‌ احمد، مختصر کتاب‌ البلدان‌، بیروت‌، ۱۴۰۸ق‌/۱۹۸۸م‌. ۳۷. ↑ مافروخی‌ مفضل‌، محاسن‌ اصفهان‌، ج۱، ص۵۳- ۵۸، به‌ کوشش‌ جلال‌الدین‌ طهرانی‌، تهران‌، ۱۳۱۲ش‌. ۳۸. ↑ Pinder،Wilson R، Studies in Islamic Art، ج۱، ص۲۷۷-۲۷۸، London، ۱۹۸۵. ۳۹. ↑ Pinder،Wilson R، Studies in Islamic Art، ج۱، ص۲۷۸-۲۷۹، London، ۱۹۸۵. ۴۰. ↑ مستوفی‌ حمدالله‌، نزهه القلوب‌، به‌ کوشش‌ گ‌ لسترنج‌، لیدن‌، ۱۹۱۳م‌. ۴۱. ↑ مستوفی‌ حمدالله‌، نزهه القلوب‌، ج۱، ص۸۰، به‌ کوشش‌ گ‌ لسترنج‌، لیدن‌، ۱۹۱۳م‌. ۴۲. ↑ مستوفی‌ حمدالله‌، نزهه القلوب‌، ج۱، ص۸۵، به‌ کوشش‌ گ‌ لسترنج‌، لیدن‌، ۱۹۱۳م‌. ۴۳. ↑ مستوفی‌ حمدالله‌، نزهه القلوب‌، ج۱، ص۸۷، به‌ کوشش‌ گ‌ لسترنج‌، لیدن‌، ۱۹۱۳م‌. ۴۴. ↑ مستوفی‌ حمدالله‌، نزهه القلوب‌، ج۱، ص۸۸، به‌ کوشش‌ گ‌ لسترنج‌، لیدن‌، ۱۹۱۳م‌. ۴۵. ↑ مستوفی‌ حمدالله‌، نزهه القلوب‌، ج۱، ص۱۵۱، به‌ کوشش‌ گ‌ لسترنج‌، لیدن‌، ۱۹۱۳م‌. ۴۶. ↑ Golombek، L and D Wilber، ج۱، ص۱۷۸-۱۷۹، The Timurid Architecture of Iran and Turan، Princeton، ۱۹۸۸. ۴۷. ↑ Golombek، L and D Wilber، ج۱، ص۱۷۹، The Timurid Architecture of Iran and Turan، Princeton، ۱۹۸۸. ۴۸. ↑ هیلنبراند ر، معماری‌ اسلامی‌، ج۱، ص۵۱۷، ترجمه ایرج‌ اعتصام‌، تهران‌، ۱۳۷۷ش‌. ۴۹. ↑ هیلنبراند ر، معماری‌ اسلامی‌، ج۱، ص۵۱۷، ترجمه ایرج‌ اعتصام‌، تهران‌، ۱۳۷۷ش‌. ۵۰. ↑ هیلنبراند ر، معماری‌ اسلامی‌، ج۱، ص۵۱۷- ۵۱۸، ترجمه ایرج‌ اعتصام‌، تهران‌، ۱۳۷۷ش‌. ۵۱. ↑ هیلنبراند ر، معماری‌ اسلامی‌، ج۱، ص۵۱۸، ترجمه ایرج‌ اعتصام‌، تهران‌، ۱۳۷۷ش‌. ۵۲. ↑ هیلنبراند ر، معماری‌ اسلامی‌، ج۱، ص۵۲۲، ترجمه ایرج‌ اعتصام‌، تهران‌، ۱۳۷۷ش‌. ۵۳. ↑ ویلبر د، باغ‌های‌ ایران‌ و کوشک‌های‌ آن‌، ج۱، ص۴۰-۴۲، ترجمه مهین‌دخت‌ صبا، تهران‌، ۱۳۴۸ش‌. ۵۴. ↑ ویلبر د، باغ‌های‌ ایران‌ و کوشک‌های‌ آن‌، ج۱، ص‌ ۳۰، ترجمه مهین‌دخت‌ صبا، تهران‌، ۱۳۴۸ش‌. ۵۵. ↑ کمپفر ا، سفرنامه‌، ج۱، ص‌ ۱۹۹، ترجمه کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌. ۵۶. ↑ تصویر روبروی صفحه، کمپفر ا، ج۱، ص‌۱۸۵، سفرنامه‌، ترجمه کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌. ۵۷. ↑ تصویر روبروی صفحه، کمپفر ا، ج۱، ص۱۹۲، سفرنامه‌، ترجمه کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌، ۱۳۶۰ش‌. ۵۸. ↑ دانشنامه‌ جهان‌ اسلام‌، تهران‌، ج۱، ص۵۹۹ -۶۰۰، ۱۳۷۵ش‌. ۵۹. ↑ ویلبر د، باغ‌های‌ ایران‌ و کوشک‌های‌ آن‌، ج۱، ص۱۴۸-۱۴۹، ترجمه مهین‌دخت‌ صبا، تهران‌، ۱۳۴۸ش‌. ۶۰. ↑ دایره المعارف‌ تشیع‌، به‌ کوشش‌ احمد صدر حاج‌ سیدجوادی‌ و دیگران‌، ج۳، ص۵۸، تهران‌، ۱۳۷۱ش‌. ۶۱. ↑ دانشنامه‌ جهان‌ اسلام‌، تهران‌، ج۱، ص۵۹۳ – ۵۹۴، ۱۳۷۵ش‌. ۶۲. ↑ دانشنامه‌ جهان‌ اسلام‌، تهران‌، ج۱، ص۵۹۷ - ۵۹۸، ۱۳۷۵ش‌. ۶۳. ↑ ویلبر د، باغ‌های‌ ایران‌ و کوشک‌های‌ آن‌، ج۱، ص۲۲۰-۲۲۱، ترجمه مهین‌دخت‌ صبا، تهران‌، ۱۳۴۸ش‌. ۶۴. ↑ دانشنامه‌ جهان‌ اسلام‌، تهران‌، ج۱، ص۵۹۷ - ۵۹۸، ۱۳۷۵ش‌. ۶۵. ↑ دانشنامه‌ جهان‌ اسلام‌، تهران‌، ج۱، ص۵۸۵، ۱۳۷۵ش‌. ۶۶. ↑ ویلبر د، باغ‌های‌ ایران‌ و کوشک‌های‌ آن‌، ج۱، ص۱۹۵، ترجمه مهین‌دخت‌ صبا، تهران‌، ۱۳۴۸ش‌. ۶۷. ↑ ویلبر د، باغ‌های‌ ایران‌ و کوشک‌های‌ آن‌، ج۱، ص۱۹۶، ترجمه مهین‌دخت‌ صبا، تهران‌، ۱۳۴۸ش‌. ۶۸. ↑ ویلبر د، باغ‌های‌ ایران‌ و کوشک‌های‌ آن‌، ج۱، ص۲۰۵-۲۰۶، ترجمه مهین‌دخت‌ صبا، تهران‌، ۱۳۴۸ش‌. ۶۹. ↑ ویلبر د، باغ‌های‌ ایران‌ و کوشک‌های‌ آن‌، ج۱، ص۲۳۸، ترجمه مهین‌دخت‌ صبا، تهران‌، ۱۳۴۸ش‌. ۷۰. ↑ هیلنبراند ر، معماری‌ اسلامی‌، ج۱، ص۴۵۱، ترجمه ایرج‌ اعتصام‌، تهران‌، ۱۳۷۷ش‌. ۷۱. ↑ هیلنبراند ر، معماری‌ اسلامی‌، ج۱، ص۴۵۹، ترجمه ایرج‌ اعتصام‌، تهران‌، ۱۳۷۷ش‌. ۷۲. ↑ هیلنبراند ر، معماری‌ اسلامی‌، ج۱، ص۴۷۷، ترجمه ایرج‌ اعتصام‌، تهران‌، ۱۳۷۷ش‌. ۷۳. ↑ هیلنبراند ر، معماری‌ اسلامی‌، ج۱، ص۵۱۷، ترجمه ایرج‌ اعتصام‌، تهران‌، ۱۳۷۷ش‌. ۷۴. ↑ هیلنبراند ر، معماری‌ اسلامی‌، ج۱، ص۵۲۲، ترجمه ایرج‌ اعتصام‌، تهران‌، ۱۳۷۷ش‌. ۷۵. ↑ هیلنبراند ر، معماری‌ اسلامی‌، ج۱، ص۵۲۴، ترجمه ایرج‌ اعتصام‌، تهران‌، ۱۳۷۷ش‌. ۷۶. ↑ هیلنبراند ر، معماری‌ اسلامی‌، ج۱، ص۵۳۲، ترجمه ایرج‌ اعتصام‌، تهران‌، ۱۳۷۷ش‌. ۷۷. ↑ هیلنبراند ر، معماری‌ اسلامی‌، ج۱، ص۵۳۴، ترجمه ایرج‌ اعتصام‌، تهران‌، ۱۳۷۷ش‌. ۷۸. ↑ هیلنبراند ر، معماری‌ اسلامی‌، ج۱، ص۵۳۶، ترجمه ایرج‌ اعتصام‌، تهران‌، ۱۳۷۷ش‌. ۷۹. ↑ هیلنبراند ر، معماری‌ اسلامی‌، ج۱، ص۵۴۴، ترجمه ایرج‌ اعتصام‌، تهران‌، ۱۳۷۷ش‌. ۸۰. ↑ هیلنبراند ر، معماری‌ اسلامی‌، ج۱، ص۵۵۱، ترجمه ایرج‌ اعتصام‌، تهران‌، ۱۳۷۷ش‌. ۸۱. ↑ هیلنبراند ر، معماری‌ اسلامی‌، ج۱، ص۳۳۴، ترجمه ایرج‌ اعتصام‌، تهران‌، ۱۳۷۷ش‌. ۸۲. ↑ هیلنبراند ر، معماری‌ اسلامی‌، ج۱، ص۳۶۲، ترجمه ایرج‌ اعتصام‌، تهران‌، ۱۳۷۷ش‌. ۸۳. ↑ استروناخ‌ د، شکل‌گیری‌ باغ‌ سلطنتی‌ پاسارگاد و تأثیر آن‌ در باغ‌سازی‌ ایران‌، ج۱، ص۶۲، ترجمه کامیار عبدی‌، اثر، تهران‌، شم ۲۲ و ۲۳. ۸۴. ↑ نفیسی‌ سعید، در پیرامون‌ تاریخ‌ بیهقی‌، ج۱، ص۱۴۸، تهران‌، ۱۳۵۲ش‌. ۸۵. ↑ نفیسی‌ سعید، در پیرامون‌ تاریخ‌ بیهقی‌، ج۱، ص۵۷۷، تهران‌، ۱۳۵۲ش‌. ۸۶. ↑ Lehrman J، Earthly Paradise، ج۱، ص۶۱، London، ۱۹۸۰. ۸۷. ↑ Lehrman J، Earthly Paradise، ج۱، ص۵۹، London، ۱۹۸۰. ۸۸. ↑ Lehrman J، Earthly Paradise، ج۱، ص۴۱، London، ۱۹۸۰. ۸۹. ↑ Lehrman J، Earthly Paradise، ج۱، ص۶۵، London، ۱۹۸۰. ۹۰. ↑ Lehrman J، Earthly Paradise، ج۱، ص۶۱-۶۲، London، ۱۹۸۰. ۹۱. ↑ Lehrman J، Earthly Paradise، ج۱، ص۱۸۹-۱۹۰، London، ۱۹۸۰. ۹۲. ↑ Lehrman J، Earthly Paradise، ج۱، ص۱۹۰، London، ۱۹۸۰. ۹۳. ↑ هیلنبراند ر، معماری‌ اسلامی‌، ج۱، ص۴۵۹، ترجمه ایرج‌ اعتصام‌، تهران‌، ۱۳۷۷ش‌. ۹۴. ↑ ابن‌ جبیر محمد، رحله، ج۱، ص‌۲۳۴- ۲۳۵، بیروت‌، ۱۳۸۴ق‌/۱۹۶۴م‌.     ۹۵. ↑ دایره المعارف‌ تشیع‌، به‌ کوشش‌ احمد صدر حاج‌ سیدجوادی‌ و دیگران‌، ج۳، ص۵۷، تهران‌، ۱۳۷۱ش‌. ۹۶. ↑ Le Strange G، The Lands of the Eastern Caliphate، ج۱، ص۶۷، London، ۱۹۶۶. ۹۷. ↑ Le Strange G، The Lands of the Eastern Caliphate، ج۱، ص۵۴، London، ۱۹۶۶. ۹۸. ↑ Ettinghausen، R introd The Islamic Garden، ج۱، ص۳-۴، Washington، ۱۹۷۶. ۹۹. ↑ استروناخ‌ د، ج۱، ص۶۴، شکل‌گیری‌ باغ‌ سلطنتی‌ پاسارگاد و تأثیر آن‌ در باغ‌سازی‌ ایران‌، ترجمه کامیار عبدی‌، حاشیه ۴، اثر، تهران‌، شم ۲۲ و ۲۳. ۱۰۰. ↑ Lehrman J، Earthly Paradise، ج۱، ص۱۸۹، London، ۱۹۸۰. ۱۰۱. ↑ ناصرخسرو، سفرنامه‌، ج۱، ص‌ ۱۰۸، به‌ کوشش‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌، ۱۳۵۵ش‌. ۱۰۲. ↑ Lehrman J، Earthly Paradise، ج۱، ص۱۹۰، London، ۱۹۸۰. ۱۰۳. ↑ استروناخ‌ د، شکل‌گیری‌ باغ‌ سلطنتی‌ پاسارگاد و تأثیر آن‌ در باغ‌سازی‌ ایران‌، ج۱، ص۵۶، ترجمه کامیار عبدی‌، اثر، تهران‌، شم ۲۲ و ۲۳. ۱۰۴. ↑ Lehrman J، Earthly Paradise، ج۱، ص۱۹۰، London، ۱۹۸۰. ۱۰۵. ↑ Lehrman J، Earthly Paradise، ج۱، ص۱۹۰-۱۹۱، London، ۱۹۸۰. ۱۰۶. ↑ دانشنامه‌ جهان‌ اسلام‌، تهران‌، ج۱، ص۵۷۵ - ۵۷۶، ۱۳۷۵ش‌. ۱۰۷. ↑ Lehrman J، Earthly Paradise، ج۱، ص۸۷-۸۹، London، ۱۹۸۰. ۱۰۸. ↑ هیلنبراند ر، معماری‌ اسلامی‌، ج۱، ص۵۳۴، ترجمه ایرج‌ اعتصام‌، تهران‌، ۱۳۷۷ش‌. ۱۰۹. ↑ هیلنبراند ر، معماری‌ اسلامی‌، ج۱، ص۵۴۴، ترجمه ایرج‌ اعتصام‌، تهران‌، ۱۳۷۷ش‌. ۱۱۰. ↑ هیلنبراند ر، معماری‌ اسلامی‌، ج۱، ص۵۴۸، ترجمه ایرج‌ اعتصام‌، تهران‌، ۱۳۷۷ش‌. ۱۱۱. ↑ Lehrman J، Earthly Paradise، ج۱، ص۱۳۹-۱۴۰، London، ۱۹۸۰. ۱۱۲. ↑ دانشنامه‌ جهان‌ اسلام‌، تهران‌، ج۱، ص۵۷۷، ۱۳۷۵ش‌. ۱۱۳. ↑ Lehrman J، Earthly Paradise، ج۱، ص۱۴۰، London، ۱۹۸۰. ۱۱۴. ↑ Jellicoe S، X The Development of the Mughal Garden n، ج۱، ص۱۰۹، The Islamic Garden، Washington، ۱۹۷۶. ۱۱۵. ↑ Lehrman J، Earthly Paradise، ج۱، ص۱۴۱، London، ۱۹۸۰. ۱۱۶. ↑ Lehrman J، Earthly Paradise، ج۱، ص۱۴۰-۱۴۱، London، ۱۹۸۰. ۱۱۷. ↑ Jellicoe S، X The Development of the Mughal Garden n، ج۱، ص۱۱۵، The Islamic Garden، Washington، ۱۹۷۶. ۱۱۸. ↑ Lehrman J، Earthly Paradise، ج۱، ص۱۴۲، London، ۱۹۸۰. ۱۱۹. ↑ Lehrman J، Earthly Paradise، ج۱، ص۱۴۲، London، ۱۹۸۰. ۱۲۰. ↑ دانشنامه‌ جهان‌ اسلام‌، تهران‌، ج۱، ص۵۷۸، ۱۳۷۵ش‌. ۱۲۱. ↑ نفیسی‌ سعید، در پیرامون‌ تاریخ‌ بیهقی‌، ج۱، ص۱۴۸، تهران‌، ۱۳۵۲ش‌. ۱۲۲. ↑ نفیسی‌ سعید، در پیرامون‌ تاریخ‌ بیهقی‌، ج۱، ص۲۳۳، تهران‌، ۱۳۵۲ش‌. ۱۲۳. ↑ نفیسی‌ سعید، در پیرامون‌ تاریخ‌ بیهقی‌، ج۱، ص۵۷۷، تهران‌، ۱۳۵۲ش‌. ۱۲۴. ↑ Iranica. ۱۲۵. ↑ ابن‌ حوقل‌ محمد، صوره الارض‌، ج۲، ص۴۳۹، به‌ کوشش‌ کرامرس‌، لیدن‌، ۱۹۳۸-۱۹۳۹م‌.     ۱۲۶. ↑ فرخی‌ سیستانی‌، دیوان‌، ج۱، ص‌۵۳-۵۵، به‌ کوشش‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌، ۱۳۳۵ش‌. ۱۲۷. ↑ فرخی‌ سیستانی‌، دیوان‌، ج۱، ص۱۶۷، به‌ کوشش‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌، ۱۳۳۵ش‌. ۱۲۸. ↑ Iranica. ۱۲۹. ↑ بابر ظهیرالدین‌ محمد، بابرنامه‌، ج۱، ص‌۸۳، ترجمه فارسی‌، بمبئی‌، ۱۳۰۸ق‌. ۱۳۰. ↑ بابر ظهیرالدین‌ محمد، بابرنامه‌، ج۱، ص۸۶ -۸۷، ترجمه فارسی‌، بمبئی‌، ۱۳۰۸ق‌. ۱۳۱. ↑ توزک‌ جهانگیری‌، لکهنو، ج۱، ص۵۲، نولکشور. ۱۳۲. ↑ توزک‌ جهانگیری‌، لکهنو، ج۱، ص۲۶۶، نولکشور. ۱۳۳. ↑ توزک‌ جهانگیری‌، لکهنو، ج۱، ص۲۸۶، نولکشور. ۱۳۴. ↑ Lehrman J، Earthly Paradise، ج۱، ص۱۹۲، London، ۱۹۸۰. ۱۳۵. ↑ Lehrman J، Earthly Paradise، ج۱، ص۱۹۳، London، ۱۹۸۰. ۱۳۶. ↑ ابن‌ حوقل‌ محمد، صوره الارض‌، ج۳، ص۱۳۵، به‌ کوشش‌ کرامرس‌، لیدن‌، ۱۹۳۸-۱۹۳۹م‌. ۱۳۷. ↑ Le Strange G، The Lands of the Eastern Caliphate، ج۱، ص۴۶۴، London، ۱۹۶۶. ۱۳۸. ↑ Lehrman J، Earthly Paradise، ج۱، ص۱۹۱-۱۹۲، London، ۱۹۸۰. ۱۳۹. ↑ کلاویخو روی‌، سفرنامه‌، ج۱، ص۲۱۴، ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران‌، ۱۳۴۴ش‌. ۱۴۰. ↑ کلاویخو روی‌، سفرنامه‌، ج۱، ص۲۱۹-۲۲۰، ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران‌، ۱۳۴۴ش‌. ۱۴۱. ↑ کلاویخو روی‌، سفرنامه‌، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۰، ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران‌، ۱۳۴۴ش‌. ۱۴۲. ↑ کلاویخو روی‌، سفرنامه‌، ج۱، ص۲۳۲، ترجمه مسعود رجب‌نیا، تهران‌، ۱۳۴۴ش‌. ۱۴۳. ↑ سراسر کتاب‌، به‌ ویژه‌ در این صفحه‌ها، ج۱، ص‌ ۲۸۲-۳۸۰، ابونصر هروی‌ قاسم‌، ارشاد الزراعه‌، به‌ کوشش‌ محمد مشیری‌، تهران‌، ۱۳۴۶ش‌. ۱۴۴. ↑ استروناخ‌ د، شکل‌گیری‌ باغ‌ سلطنتی‌ پاسارگاد و تأثیر آن‌ در باغ‌سازی‌ ایران‌، ج۱، ص۵۰، ترجمه کامیار عبدی‌، اثر، تهران‌، شم ۲۲ و ۲۳. ۱۴۵. ↑ دیبا داراب‌ و مجتبی‌ انصاری‌، باغ‌ ایرانی‌، ج۱، ص۳۰، مجموعه‌ مقالات‌ کنگره تاریخ‌ معماری‌ و شهرسازی‌ ایران‌، تهران‌، ۱۳۷۴ش‌، ج‌ ۲. ۱۴۶. ↑ دیبا داراب‌ و مجتبی‌ انصاری‌، باغ‌ ایرانی‌، ج۱، ص۳۷، مجموعه‌ مقالات‌ کنگره تاریخ‌ معماری‌ و شهرسازی‌ ایران‌، تهران‌، ۱۳۷۴ش‌، ج‌ ۲. ۱۴۷. ↑ ابوالقاسمی‌ لطیف‌، هنجار باغ‌ ایرانی‌ در آیینه تاریخ‌، ج۱، ص۲۸۹، مجموعه‌ مقالات‌ کنگره تاریخ‌ معماری‌ و شهرسازی‌ ایران‌، تهران‌، ۱۳۷۴ش‌، ج‌ ۲. ۱۴۸. ↑ دیبا داراب‌ و مجتبی‌ انصاری‌، باغ‌ ایرانی‌، ج۱، ص۳۰-۳۱، مجموعه‌ مقالات‌ کنگره تاریخ‌ معماری‌ و شهرسازی‌ ایران‌، تهران‌، ۱۳۷۴ش‌، ج‌ ۲. ۱۴۹. ↑ قزوینی، محمدحسن بن معصوم ، کشف الغطاء ج۴، ص۱۹۷. ۱۵۰. ↑ توضیح المسائل مراجع ج۲، ص۲۳-۲۴ م ۱۷۷۱. ۱۵۱. ↑ علامه حلی، تحریر الاحکام، ج۲، ص۳۲۶.     ۱۵۲. ↑ شیخ طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، ج۳، ص۸۸.     ۱۵۳. ↑ علامه حلی، تحریر الاحکام، ج۳، ص۱۴۹.     ۱۵۴. ↑ تبریزی، میرزاجواد، صراط النجاه، ج۱، ص۲۶۱.     ۱۵۵. ↑ نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۴، ص۱۲۷-۱۳۵.     ۱۵۶. ↑ امام خمینی، سید روح الله، تحریر الوسیله، ج۲، ص۲۰۷.     ............................................................................................. منبع   دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج۱۱، ص۴۳۷۴، برگرفته از مقاله «باغ».     فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‌السلام، ج۲، ص۵۰.    

باغ در جهان اسلام ؛ سنتی برای حفظ محیط زیست

بسم الله الرحمن الرحیم  باغ در جهان اسلام سنتی برای حفظ محیط زیست   هنر باغبانی شرق – حد اقل در دوره متأخر عهد باستان و در قرون وسطی - شهرت بسزایی داشت. فرهنگ و طبیعت به زیباترین نحوی در این هنر به نفع انسان و طبیعت به هم پیوسته است. امروز هنر باغبانی شرق در اثر توسعه شهرها و افزایش جمعیت در معرض خطر است ولی در عین حال متضمن رهنمود زیادی است برای رفتار مناسب با طبیعت.بازارها – مساجد – کاخها: اینها برای گردشگران خارجی که به مشرق  اسلامی می آیند بیشترین جذابیت را دارند. بازدید از اماکن باستانی که نشانه فرهنگ والای چندین هزارساله  است، یا اشکال مختلف هنرهای دستی که تا به امروز ادامه دارد و برخی از آثار فرهنگ عامه و سنن آن در شهرها و روستاها این گونه «نگاه از بیرون» را تکمیل می کند، نگاهی چه بسا سطحی و ساده انگارانه. با همه عشق و علاقه به این شواهد فرهنگهای شهری و تنوع محلی آنها کمتر به شرایط و مبانی پیدایش آنها توجه می شود. در میان آنها عامل «آب» از همه مهمتر است. به استثنای سرزمین های پست کنار رودخانه های نیل و دجله و فرات و سِند بخش اعظم مشرق اسلامی را کویر و بیابان فراگرفته و خشکی و کم آبی از ویژگیهای زیست محیطی چشم گیر آن است. آب مهمترین عنصر حیاتی است. فراوانی گیاه و حیوان و فعالیتهای انسانی بخصوص کشاورزی و توسعه های شهری بدون دسترسی به آب کافی متصور نیست. واحه هایی با ابعاد متفاوت نقطه تبلور فرهنگ شهری و روستایی در میان بیابان بی آب و علف است که با سیستم آبیاری گسترده در اطراف شهرها و با باغهای محصور به دیوارهای بلند اقامتگاههای اشرافی و بنیادهای مذهبی و باغچه و بستانهای میوه  در محیط کویری و کرتهای سبز در اطراف حوضهای حیاط خانه های شهری به وجود آمده  اند. اینها واحه های هستند برای تولید محصولات کشاورزی، کنج خلوتی برای آرامش و تأمل و استراحت. آب و درختان سایه دار بخش ضروری این محوطه هاست. باغهای جهان اسلام – دیدگاه قرآنی با توجه به شرایط سخت زندگی در مناطق خشک مشرق اسلامی غیرمترقبه نیست که واحه ها و باغهای آبیاری شده در دین اسلام و گفتار پیغمبر و در کتب مقدس منزلت خاصی دارند. در ارتباط با این موضوع آیه ۳۵ از سوره رعد که همواره از آن نقل قول می شود، نقش خاصی دارد. در آنجا آمده است: «وصف بهشت که به پرهیزکاران وعده شده چنین است که جویباران از فرودست آن جاری است و میوها و سایه آن همیشگی است. این سرانجام کسانی است که پرهیزکارند و سرانجام کافران آتش است.» وصف های گیرای دیگری از بهشت و لذات آن که به روی مؤمنان باز است در قرآن آمده است. مثلاً سوره الدَّهر نه تنها از فوران چشمه ها (آیه ۵ و ۶) بلکه همچنین از «سایه های درختان که برسر مؤمنان افتاده و میوه هایش که به فرمانشان هستند» (آیه ۱۴) سخن می گوید. فراوانی و سعادت در آخرت اجر زندگی خداپسندانه در دنیاست. با توجه به این وعده ها تعجبی ندارد که باغهای هنرمندانه بویژه باغهای اشرافی بین مراکش در غرب و سرزمین پادشاهان مغول (گورکانیان) در شرق چه بسا بهشت های زمینی نامیده شده اند – در تشبیه به بهشت آسمانی و نوید زندگی آینده پس از مرگ. بررسی واقع بینانه فرهنگ باغبانی مشرق اسلامی به عنوان بخش عمده فرهنگ مادی و معنوی این منطقه مستلزم اشاره به ریشه های ماقبل اسلامی این پدیده است. نه تنها باغهای افسانه ای معلق سمیرامیس در بغداد عهد بابل بلکه همچنین باغهای دل انگیز هخامنشیان در پاسارگاد و سایر پایتخت های ایران در قرنهای چهارم و پنجم پیش از میلاد الگوی بسیاری از عناصر فرهنگ باغبانی اسلامی بوده اند که در مورد تأثیرگذاری عهد باستان مغرب زمین نیز صدق می کند. یونانیان بخصوص رومیان زندگی شهری خود را در ویلاهای مزین به فواره های آب و باغهای سرسبز و یا در خانه های روستایی جلو دروازه های شهرها می گذرانیدند. صرف نظر از استمرار این روش زندگی در ایتالیای امروز، رومیان شیوه زندگی ۲۰۰۰ ساله خود را در ایالات شرقی خود تا فرات گسترش داده بودند. باغهای جهان اسلام هنگامی عمق معنوی یافتند و پیوند بی نظیرشان با دین و تفکر و فرهنگ تحقق یافت که به بهشت تشبیه شدند. خانم کامیلا بلشن روزنامه نگار آلمانی در تفسیری راجع به نمایشگاه «باغهای جهان اسلام» در برلین نقش و اهمیت این بهشت های زمینی را چنین وصف کرده است: «پیغمبر اسلام به عنوان سخنگوی خدا صدوسی بار از آن فضای معنوی سخن گفته است که در آن آب و شراب و شیر و عسل روان است، سایه درختان بلند هوای خنک وعده می دهد، از بته های انبوه گل عطرهای سرمست کننده به مشام می رسد. باغ عدن که در آن گل و نرگس و نخل و درختان انار می روید نویدبخش اقامتگاه و  لذات آخرت به کسانی است که پس از زندگی خداپسندانه از این دنیا رفته اند. این مائده های بهشتی که نیروی تصور انسان آنها را به سهولت درمی یابد، کافی است که بنای عقیدتی ۲/۱ میلیارد مسلمان را در سراسر جهان ثبیت کند. (فرانکفورتر آلگماینه تسایتونگ ۲۱/۱/۱۹۹۴، ص ۳۵). باغهای جهان اسلام – سنخ شناسی واقعیت های زمینی و اما واقعیت های زمینی این شواهد تاریخی و هنری فرهنگ باغبانی اسلامی چه نمودی دارند؟ صرف نظر از اینکه بخواهیم نوعی سنخ شناسی باغهای عمومی (از دیدگاه غربی) را مبنای آن قرار دهیم (مانند موینی هان: در مورد قبرهای واقع در باغ – باغ کاخها – تفریحگاهها در کتابش بنام «بهشت به شکل باغ در ایران و هند دوران مغول لندن» مورخ ۱۹۸۰) یا تفاوتهای فرهنگی را مد نظر قرار دهیم مانند آتیلیو پتروچولی یکی از بهترین کارشناسان شهرسازی و محوطه سازی اسلامی. او به «برداشتهای متفات عربی و ایرانی و ترکی از طبیعت و مناظر طبیعی» و تفسیر خاصشان از بهشت قرآنی و قرینه های زمینی آن اشاره می کند (رک به آ. پتروچولی، باغ اسلامی، اشتوتگارت ۱۹۹۵). بهرحال همواره  آب و گیاه و درختان سایه  دار، ترجیحاً با میوه های گوناگون و گل و بوته عناصر سازنده این بهشت زمینی هستند. تقریباً همه باغهای اسلامی صرف نظر از کاربرد و محل و ابعادشان کمابیش طبق ضوابط یکسانی ساخته می شدند. طرح کلی و محور اصلی آنها آبهای روان بود به صورت حوضچه ها و آبراهها و استخرها که دور آنها را باغچه های گل و گردشگاهها فرامی گرفت. در جوار آنها از دو طرف فضای سبز (چمن و گل و درخت و بوته) با طرح های هندسی متقارن ساخته می شد. الگوی اصلی آنها «چهار باغ» بود. این طرح اصلی که بنابه بزرگی و موقعیت و سلیقه قابل بازآفرینی و دگرگونی است، در سراسر مناطق فرهنگ باغبانی اسلامی به چشم می خورد و هنگامی جذابیت خاصی پیدا می کند که به صورت پلکانی با فواره های آب در سطوح مختلف ساخته شده باشد. کلاه فرنگی  ها و سایه بان هایی از مرمر و جایگاهها و نیمکت هایی در میان حوضچه ها به منظور احساس حال و هوای بهشتی آنها را تکمیل می کردند. فواره ها و آبشارها برای تزین مجتمع های ساختمانی احداث می شدند و از این واحه ها خلوتگاهایی در میان بیابان می آفریدند. عصر شکوفایی بازآفرینی اوضاع آسمانی از سده های اولیه تمدن پیشرفته عربی اسلامی در قرن یازدهم و دوازدهم بخصوص در مغرب اسلامی و اندلس تا دوره حکومت گورکانیان در شبه قاره هند در قرون ۱۶ و ۱۷ ادامه داشت. بدیهی است که طیف بزرگ زمانی و مکانی به آفرینش انواع طرح های معماری و فرهنگ باغبانی انجامیده است. دور از عقل نیست که فرض کنیم نیاز به خودنمایی دنیوی در طی زمان جای ویژگی متفکرانه و دینی اولیه را گرفته است. باغهای اسلامی بتدریج تبدیل شدند به باغهایی در جهان اسلام، یعنی آفرینش های هنری و فرهنگی هنردوستان و حاکمان و خاندانهای سلطنتی با گرایش بیمارگونه به خودنمایی از این جهت با باغهای مشابهِ اروپایی در زمان استبداد فرانسه و باغهای انگلیس در قرنهای هیجدم و نوزدهم برابری می کنند. باغهای جهان اسلام: فضاهای استراحت و «شش سبز» شهرها باغهای جهان اسلام امروز به بهشت های زمینی از نوع دیگر تحول یافته اند. از سویی به علت اهمیت هنری و فنی در آبیاری، مقصد گردشگری ملی و بین المللی شده اند. یکی از نمونه های زیبا و معروف آن باغها و فواره های زینتی الحمراء در غرناطه با آبراههای خوش ساخت و مزین و نارنجستانها و گلزارهای دل انگیز است. همچنین باغهای شهرهای پادشاهی مراکش مانند فاس و مکناس و مراکش شواهد نه تنها معنویت دینی بلکه شاید نوعی همزیستی هنرمندانه بین معماری و مدیریت آب و باغبانی است. باغهای ایرانی که شهرت بسزایی دارند بیشتر کنج خلوت برای پادشان بودند تا محل تأملات دینی: باغ فین در کاشان، باغهای پادشاهان صفوی در اصفهان یا باغ ارم در شیراز به عنوان مثال ذکر می شوند. نقطه اوج فرهنگ باغبانی اسلامی شاهکارهای مغولی در کابل و لاهور و دهلی در غرب تا باغهای شالیمار در سرینگر/ کشمیر است. باغهای پادشاهان مغول و فضاهای سبز آنها در مرتفعات معتدله کشمیر نشان می دهند که در اینجا تندرستی پادشاهان و ملازمان آنها مورد نظر است تا رفاه مالیات پردازان و زیردستانی که به کار گِل مشغولند. این چند مثال بدون اینکه مدعی کامل بودن آنها باشیم یک طرف هنر باغبانی مشرق اسلامی است که امروز از آنها برای آموزش مردم و برانگیختن تحسین آنها استفاده می شود. و اما طرف دیگر این تحول، گشایش این باغهاست به روی ساکنان شهرها و برای استراحت آنها در حالی که زمانی منحصراً مورد استفاده دینی و اشرافی بودند. نمونه بارز آن گردشگاه مرکز شهر اصفهان در ایران است. چهارباغ زمانی بخشی از کاخ صفوی و باغهای آن بود. امروز محور اصلی این شهر چند میلیونی است که هنوز هم آبراه ها و درختان سایه افکنش مصون مانده اند، به رغم آنکه در کنار آن دکان و هتل و رستورانهایی ساخته شده اند. نظیر این وضع در بسیاری از باغهای مراکش دیده می شود. آسیای میانه وضع اسثتثایی دارد. در آنجا کاخهای چندین صدساله بازمانده از دوره سامانی و تیموری و مساجد و باغهای بخارا و سمرقند که در زمان اتحاد جماهیر شوروی به نشانه های قدرت ملوک الطوایفی و خان خانی تعبیر می شدند، خیلی زودتر به عنوان پارک های ملی به روی عموم گشوده شدند. به طور کلی می توان گفت که همه این بهشت های  زمینی زمانی در اطراف شهرها و دور از دروازه های شهری واقع بودند. گسترش سریع شهرها در مشرق اسلامی این باغها را امروز اکثراً به «فضای سبز داخل شهر» تبدیل کرده است. و از اینرو به عنوان گوشه دنج مورد استقبال ساکنان تحت فشار شهرهای امروزی واقع شده اند. باغهای جهان اسلام که از سنت چندین صد ساله همزیستی روح و هنر و فرهنگ و طبیعت برخوردارند، امروز در جهان خرد گرا نقش دیگری نیز برعهده گرفته اند که تاکنون چندان مورد توجه نبوده: نقش «شش سبز» را در فضاهای شهری. نوسازی و ماشین سواری و صنعت، شهرها را به گرمخانه هایی پر از دودمه با کاهش جریان هوای آزاد تبدیل کرده که این وضع بویژه در مورد سرزمینهای گرم و کم باران مشرق اسلامی صدق می کند. فضاهای سبز و ذخایر آب و چتر درختان فضا را خنک و هوا را تصفیه می کنند. تبخیر  آب در سطح آب و برگ گیاهان (تعریق تبخیری) وسیله ای است برای کاهش گرما و خنک کردن هوا. بهشت های زمینی اختصاصی، در نقاط پرجمعیت امروز نقشی را به عهده می گیرند که بنیادگذارانشان آن را پیش بینی نکرده بودند. آنها را می توان بدون اغراق موضوع عمده بحث «شهر سبز» و نقش فضاهای سبز برای آب وهوای شهری نامید. امروزه نه تنها پارکهای برنامه ریزی شده گذشته آب وهوای شهرها را تحت تأثیر قرار می دهند بلکه فضاهای زیر کشت داخل شهر و حیاط های کوچک خانه ها با حوض هایی چه بسا به بزرگی  وان حمام با اندکی گیاه زینتی هم مانند اقلیم های خردی هستند که ساکنان شهرها در آنها بهشت های زمینی مخصوص خود را ساخته اند، خانه های حیاط دار که در آنها بناهای مسکونی دور حیاط اندرونی ساخته شده اند. بنابه موقعیت اجتماعی ساکنان ممکن است این خانه ها مجتمع های با عظمتی باشند با ذخایر آب فراوان و آلاچیق ها و بادگیرها که اقامتگاه بازرگانان شهری یا مالکان بزرگ است که زندگی را در شهر به زندگی در روستا ترجیح می دهند. و اما اکثر این حیاط ها همان وضع ساده ای را دارند که قبلاً به آن اشاره شد، حوض های کوچکی با گلدانی چند در اطراف آن. حیاط های اندرونی چه بسا بقدری کوچکند که آنها را در ماههای تابستان با گستراندن پارچه های خیس خنک می کنند. اثر آب و گیاه در اقالیم خرد محلی در مورد روستاها نیز صدق می کند. باغ و بستان های محصور به دیوارهای بلند تنها برای تولید گل و میوه احداث نشده اند، بلکه کنج های خلوت و خنکی هستند برای استراحت در فضای روستایی، هم برای ساکنان ده و هم برای شهرنشینانی که در پی آرامش و تمدد اعصاب هستند. باغهای جهان اسلام – بهشت های زمینی: برای مسلمان مؤمن نویدبخش آخرت، برای حکمرانان جای خودنمایی و خوش گذرانی، برای ساکنان امروزی شهر و روستا کنج خلوت و آرامش و استراحت. به خطا نرفته ایم اگر فرض کنیم که مراقبه و مکاشفه دینی در این فضاهای سبز باشکوه، دیگر نقش مهمی ندارد. در استفاده از این بهشت های زمینی، تجارت و زیارت جای این تأملات را گرفته است. اکنون بیش از همه خوش گذرانی بین المللی و محلی در اوقات فراغت نقش اساسی  دارند. تازه در سالهای اخیر اهمیت این باغها و پارکهای تاریخی برای آب وهوای شهر درک شده است: فرهنگ و طبیعت همزیستی خود را از سرگرفته اند. .............................................................................................................................................. اکارت اهلرس استاد بازنشسته زمین شناسی دانشگاه بن است منوچهر امیرپور :ترجمه حق چاپ: انستیتوگوته اندیشه و هنر ژوئن ۲۰۱۳

باشکوه ترین و زیباترین باغ های اسپانیا (اندلس؛ یادگار تمدن اسلامی)

بسم الله الرحمن الرحیم باشکوه ترین و زیباترین باغ های اسپانیا (اندلس؛ یادگار تمدن اسلامی) . اَندلُس به اسپانیایی Andalucia یکی از ۱۷ بخش خودمختار کشور اسپانیاست با پایتختی شهر سبیا یا سویل. اندلس در جنوب اسپانیا واقع شده و رودخانه گوادالکویر به طول ۶۵۷ کیلومتر از میان این سرزمین پهناور می گذرد. شهرت آن مدیون کاخ ها، مساجد قدیمی و باغ هایی است که یادگار تمدن اسلامی در دوره حکومت مسلمانان در این سرزمین هستند. در سال ۷۱۱ میلادی برابر با ۹۲ هجری قمری دسته ای از مسلمانان به رهبری طارق بن زیاد که نام وی در کلمه جبل الطارق ماندگار شده است توانستند بخش اعظم اسپانیا را فتح کنند. حضور اسلام یکی از درخشان ترین تمدن های بشری را در این منطقه رقم زد. اعراب قلمرو جدید خود را در اسپانیا اندلس می گفتند و شهر قرطبه را به پایتختی برگزیدند. بازمانده های فراوانی از معماری موری (مراکشی) در اندلس به جا مانده است، نامدارترین این آثار کاخ الحمرا در گرانادا، مسکینا در کوردوبا و برج های توره دل اورو و خیرالدا در سویل هستند. یکی دیگر از آثار باستانی مهم آن مدینه الزهرا در نزدیکی کوردوباست. مسلمانان به مدت ۷۸۱ سال بر اندلس و نقاط دیگر اسپانیا حکومت کردند. آب، سایه، رودخانه ها و درختان سرزمین اندلس آدمی را به اعجاب می آورد. در اندلس مناظر نیکو، فراوان به چشم می خورد و بوهای خوش فضا را عطرآگین می کند. در گذر به اندلس پرسه زدن در بوی نارنج و کوچه های تو در تو، تو را مسحور می کند. اندلس طبیعت سحرانگیز و زیبایی دارد… کوه های سرسبز، دشت های زیبا و آواز پرندگان بر روی شاخه درختان … که دل ها را به وجد می آورد و جان ها را به سوی آن می کشاند. در وصف اندلس اسلامی جهانگردان و سیاحان گفته های بسیار دارند که همگی بر یک نکته اشاره و تاکید دارند و آن چیزی نیست جز آنکه اندلس در آن روزگار در قله تمدن و افتخار به سر می برد، چنان که یک نویسنده آلمانی در قرن ۱۰ اندلس را مایه زینت دنیا نامیده است. این بخش از هشت استان شامل سویل، گرانادا، کوردوبا، مالاگا، کادیس، اوئلو، خائن و آلمریا تشکیل شده است. سویل؛ شگفت انگیز و رویایی سویل یکی از شهرهای مشهور اسپانیا و چهارمین شهر بزرگ و پرجمعیت این کشور محسوب می شود. این شهر به نام های سبیا یا سویا نیز شناخته می شود و در بخش خودمختار اندلس و استان سبیا در کشور اسپانیا واقع شده و یکی از مشهورترین جاذبه های گردشگری آن است. این شهر شگفت انگیز اندلسی با زیبایی های عربی، باغ های معطر و زیبا، خلاصه ای از کل اسپانیا است. این شهر به دلیل حکمرانی حکومت های مختلف در طول تاریخ مملو از بقایای حکومت های رومی و اسلامی است و در آن می توان نمادهای مختلفی از تمدن های متفاوت را یافت. این شهر مملو از جاذبه های طبیعی زیبا، موزه ها و بناهای هنری و معماری است. در سرتاسر شهر سویل، موزه های قدیمی متعددی وجود دارد. همچنین از نظر تعداد پارک و باغ، همانندی در کشور اسپانیا ندارد. جاذبه های گردشگری  سویل سویل جاذبه های توریسیتی منحصر به فرد و جشنواره هایی پر هیجان دارد. کلیسای جامع سویل که در قرن ۱۵ میلادی روی بقایای مسجدی ۳۰۰ ساله ساخته شد مهمترین جاذبه تاریخی و گردشگری آن است. این کلیسا همچنین محل دفن کریستوف کلمب، دریانوردی است که قاره آمریکا را کشف کرد. کاخ پادشاهی الکازار از دیگر جاذبه های این شهر است. این کاخ نزدیک کلیسای جامع قرار گرفته و قدیمی ترین کاخ مسکونی در اروپا است که هنوز هم مورد استفاده قرار می گیرد. این مکان در واقع یک اقامتگاه سلطنتی است که پادشاهان اسپانیا در سفر به سویا در آن اقامت می کنند. طبقات بالایی الکازار در حال حاضر در انحصار خانواده پادشاهی در اسپانیاست ولی از دیگر اتاق ها و سالن های الکازار می توان بازدید کرد. کریستوف کلمب در اینجا نقشه سفر به آمریکا را کشیده. در این کاخ می توانید دفتر کار و وسایل او را از نزدیک ببینید. باغ الکازار در قسمت پشتی کاخ پادشاهی، یکی از مراکز تفریحی مردم محلی است و جشنواره ها و برنامه های زیادی در آن برگزار می شود. در فصل بهار می توان چادرهای فرهنگی اسپانیا و بازارچه هایی را که روی سنگفرش های این باغ برپا می شود، تماشا کرد.از این بازارچه ها می توانید سوغات و یادگاری هم تهیه کنید. بادبزن و اشیای تزئینی از سوغاتی های شهر سویل است. فروشگاه های برشکا یا موسیمودوتی هم از مراکز خرید این شهر هستند. در سفر به سویل، یادتان باشد سری هم به پلازا اسپانیا بزنید. پلازا در زبان اسپانیایی به معنای میدان یا هرگونه فضای باز شهری است. این میدان زیبا و بنای فوق العاده آن در سال ۱۹۲۹ میلادی، به طور اختصاصی برای برپایی نمایشگاهی در آن سال طراحی و ساخته شد. بسیاری از ادارات دولتی در این قسمت شهر قرار گرفته اند. نقاشی های دیواری متعددی در این محدوده وجود دارند که دوره های مختلف تاریخی اسپانیا را به تصویر می کشند. برج طلایی هم که یکی از قلعه های تاریخی به جا مانده از قرن ۱۳ میلادی است در شمار جاذبه های توریستی این شهر به شمار امی رود. این برج در حال حاضر موزه دریایی است و گردشگران بسیاری از آن دیدن می کنند. سویل برای کودکان هم جذابیت هایی دارد. پارک بزرگ ایسلا مجیکا یا جزیره جادو، یکی از بزرگترین پارک های تفریحی اروپا است با تعدادی رستوران و حتی هتل که بازی ها و ماجراجویی های آن در خاطر کودکان خواهد ماند. قدیمی ترین میدان گاوبازی اسپانیا در سویل فرصت تماشای مسابقات گاوبازی به عنوان یکی از سرگرمی های مشهور کشور اسپانیا را هم دارید چرا که مشهورترین شهر اسپانیا در مبارزات گاوبازی است. با تمام سختگیری ها و مخالفت هایی که انجمن های حقوق حیوانات نشان داده اند و گاوبازی را ورزش خون معرفی کرده اند، اسپانیا این ورزش را به عنوان ورزشی آیینی و سنتی خودش حفظ کرده و به هر حال نباید فراموش کرد که یکی از جذابیت هایش برای گردشگران همین میدان های گاوبازی است. ماسترانزا (Mastranza) بزرگترین و قدیمی ترین میدان گاوبازی اسپانیا در سویل واقع شده و بزرگترین فستیوال گاوبازی جهان نیز هر سال بعد از عید پاک همزمان با جشنواره بهاره سویل در ماسترانزا برگزار می شود. این بازی همیشه نزدیک غروب آفتاب انجام می شود یعنی زمانی که نیمی از زمین بازی در سایه و نیمی در روشنایی قرار دارد. بفرمایید تاپاس سویل مثل بیشتر سرزمین های اندلیسی، به خاطر تاپاس اش مشهور است. تاپاس (Tapas) نام انواع مواد و غذاهای اشتهاآور خاص مردم اسپانیا است که ممکن است سرد باشد؛ مثل مخلوط روغن زیتون و پنیر یا گرم باشد مانند پاتیلی تاس (ماهی مرکب سرخ شده). معمولا تاپاس را بین زمان اتمام کار تا شام یا در تعطیلات آخر هفته موقع ناهار می خورند.تاپاس فروشی های زیادی در مرکز شهر و اطراف کلیسای جامع انتظار گردشگران را می کشند. تورتیا اسپانیولا (املت سیب زمینی)، پولیو گایگو (هشت پای گالیسی)، آسیتوناس (زیتون)، پاتاتاس براباس (سیب زمینی ادویه دار) و کسو مانچگو (پنیر گوسفندی که از ناحیه مانچا می آورند) از جمله تاپاس های مشهوری هستند که در سویل سرو می شود. عربی ترین شهر اسپانیا کوردوبا معروف به قرطبه یکی از مراکز مهم تمدن و فرهنگ در کشور اسپانیا به شمار می رود. مسلمانان در این شهر مسجدهای بزرگ و زیبایی بنا کرده اند. کوردوبا از جمله شهرهای معروف اسپانیاست که بیشتر گردشگران تمایل دارند آن را ببینند. این شهر آثار تاریخی فراوانی دارد، ضمن اینکه طبیعت آن هم بی نظیر است. کوردوبا در اصل یکی از مهمترین شهرهای امپراتوری روم به شمار می رفته و شاید به همین دلیل بیشتر آثار و جاذبه های اسپانیا در این شهر است. برای سفر به کوردوبا، تابستان بهترین زمان است، چرا که خیابان های سنگفرش با گل های رنگارنگ و معطر پوشانده می شود. در این شهر هتل ها و مسافرخانه های متنوعی وجود دارد و هر مسافر با هر بودجه ای می تواند در آنجا اقامت کند. در کوردوبا با شگفتی ها و آثار تاریخی از جمله پل رومی، مسجد قرطبقه، باغ سرسبز قرون وسطی و کلیسای سانتا مارینا قرار دارند. مسجد و کلیسای جامع کوردوبا که به آن مسکیتا (Mezquita) و بزرگ کوردوبا نیز گفته می شود، یک مسجد اسلامی مربوط به قرون وسطی در شهر کوردوبای اسپانیا است که پس از رواج مسیحیت در اسپانیا، تبدیل به کلیسای جامع کاتولیک شد. این مسجد یکی از کامل ترین آثار تاریخی سبک معماری شمال آفریقا (Moorish) است. پل رومی هم کوردوبا را به بخش جنوبی این ایالت متصل می کند. این پل در زمان امپراتوری رومی ها در اوایل سده یکم پیش از میلاد ساخته و راه اندازی شد. این پل در طول تاریخ بسیار خوب ساختار خود را حفظ کرده و آسیب کمی دیده است. شهر مدینه الزهرا هم از مناطق دیدنی این شهر است. این شهرک که حالت موزه دارد، متریال های مختلفی همچون فلز، سنگ، سنگ مرمر، سفال و شیشه در خود دارد. گرانادا؛ غوطه ور در تاریخ گرانادا، یکی از جاذبه های گردشگری بسیار زیبای کشور اسپانیاست. این شهر که میراث های تاریخی و فرهنگی بسیاری دارد، افراد بسیاری از سراسر جهان به شهر سفر می کنند و از آب و هوای دلچسب آن لذت می برند. در گرانادا بناها و مناظر دیدنی بسیار زیبایی وجود دارد. از جمله آنها می توان به قصرالحمرا اشاره کرد. این شهر به دلیل وجود دانشگاه ها، جشنواره ها و مراکز فرهنگی گوناگون، یکی از با اهمیت ترین شهرهای گردشگری اسپانیاست و بهترین دانشگاه های اسپانیا، از جمله گرانادا، سالامانکا و سانتیاگو کومپوستلا در این شهر واقع هستند. قصر الحمرا «باغ الحمرا یک اثر ناب و بی همتای هنری در جهان است.» الحمرا کاخ – شهر اسلامی واقع در شهر زیبای گرانادا در جنوب اسپانیا در منطقه خشک، گرم و کم آب ناگهان با شهر و کاخی مواجه می شویم که تناسب و رابطه ای با جغرافیای آن منطقه ندارد. نظر مورخان در زمینه تاریخ ساخت کاخ الحمرا متفاوت است اما آنچه مشخص است این کاخ – شهر از آغاز سده چهاردهم میلادی پر جنب و جوش و سرزنده بوده است. این قصر با نام قصر سرخ نیز شناخته شده و محل اقامت خلفای مسلمان شهر گرانادای اسپانیا بوده است. الحمرا بالای تپه ای در جنوب شرقی گرانادا ساخته شده است و یکی از شاهکارهای معماری مسلمانان محسوب می شود. اطراف این قصر دیوارهای مستحکم و بیش از ۱۰ برج دفاعی کشیده شده است. قصر کارلوس پنجم این قصر مربوط به دوران حکومت کارلوس پنجم است و در نزدیکی قصر الحمرا قرار گرفته است. این قصر در حال حاضر یکی از میراث های تاریخی کشور اسپانیا محسوب می شود. معماری این شهر واقعا یک شاهکار معماری منحصر به فرد است. از بالا که به این قصر جالب توجه نگاه می کنیم یک مربع را می بینیم که در خود یک دایره را جای داده است. دایره، در واقع، حیاط بناست و مربع اطراف آن خود بنا را تشکیل داده است. قصر سان نیکولاس این منطقه نمایی از کل شهر گرانادا را زیر پای تان می گذارد. قصر الحمرا و کوه های زیبای سیرانوادا در پس زمینه آن، نمای بسیار رویایی را به وجود آورده اند. این نقطه از شهر گرانادا با سنگفرش های زیبا، محیطی بسیار آرامش بخش برای مسافران محسوب می شود. در آنجا می توان به معنای واقعی کلمه، فرهنگ محلی و موسیقی اسپانیایی را درک کرد. این قصر در محله قدیمی شهر گرانادا واقع شده است. غذا و سوغات در گرانادا هم تاپاس از غذاهای پرطرفدار به شمار می رود. کوسکوس عربی و جوجه های برزیلی خوشمزه ای هم در رستوران های این شهر سرو می شود. همچنین می توانید تورتیلا ساکرومونته را هم امتحان کنید؛ املتی خوشمزه که آشپزهای گرانادایی استاد طبخ آن هستند. فرش های دستباف، ظروف سرامیکی و زیورآلات در شمار سوغاتی های گرانادا است. یکی از بازارهای شهر گرانادا، بازار پسکادریا است که می توانید اشیای تزیینی و صنایع دستی این شهر را تهیه کنید. مالاگا؛ زادگاه پیکاسو مالاگا یکی از شش شهر بزرگ اسپانیا در کنار سواحل زیبای دریای مدیترانه قرار گرفته است. این شهر یکی از خوش آب و هواترین مناطق اروپاست که با داشتن ۳۲۰ روز آفتابی در سال به سرزمین سواحل آفتابی (COSTA DEL SOL) معروف است. به دلیل همین شرایط آب و هوایی بی نظیر، سالانه بازدیدکنندگان بی شماری از سراسر دنیا خصوصا شمال اروپا به این منطقه مسافرت می کنند و همین مسئله باعث شده است که منطقه COSTA DEL SOL دارای امکانات رفاهی فراوانی از قبیل مدارس بین المللی سه زبانه، دانشگاه های عالی، مراکز درمانی و بیمارستان های بین المللی، مراکز خرید، مراکز تفریحی مانند پارک آبی، باغ وحش، زمین های گل، آکواریوم دریایی، پارک دلفین و صدها جاذبه توریستی در کنار سواحل زیبای مدیترانه باشد. شهر مالاگا توسط فنیقی ها بنا نهاده شده و قدمت آن به ۷۷۰ سال پیش از میلاد مسیح می رسد. مالاگا در آن زمان جزیی از امپراتوری عظیم روم باستان بوده است. بعد از آن، به عنوان یکی از شهرهای بسیار مهم پادشاهی مردم شمال آفریقا شناخته شد. در هر گوشه این شهر، یک اثر تاریخی وجود دارد. بیشتر گردشگران برای بناهای تاریخی، هنری و معماری متنوع و ساحل زیبا به این شهر قدیمی مسافرت می کنند. مالاگا جزو شهرهای ایده آل برای تفریح و گردش است. در این شهر انواع بناهای معماری، تاریخی و هنری زیبا را می توان دید که تعدادی از آنها قرن ها قدمت دارند. سواحل زیبا و آب و هوای مناسب به همراه رستوران ها و کافه های زیبا از دیگر جاذبه های این شهر ساحلی به شمار می روند. علاوه بر اینها مالاگا محل تولد مشهورترین هنرمندان اسپانیا هم بوده است. پابلو پیکاسو نابغه هنر نقاشی، مجسمه و سرامیک زاده مالاگاست. آنتونیو باندراس بازیگر سینما هم که با نقش زورو به محبوبیت رسیده همشهری پیکاسو است. طعم هایی که نچشیده اید در مالاگا طعم هایی را می چشید که تا به حال تجربه نکرده اید. حقیقت این است که غذاهای مالاگا از آنچه فکر می کنید هم خوشمزه تر هستند. در مالاگا بهتر است روزتان را با یک صبحانه اسپانیایی شروع کنید؛ یک بشقاب تخم مرغ که با سبزیجات تزیین شده است. «مولات آنتکرا» می تواند شما را برای یک روز کامل سیر نگه دارد. این بشقاب صبحانه شامل برش نازکی از نان مخصوص، تخم مرغ پخته شده با روغن زیتون، کوجه فرنگی تازه و گاهی هم پوره است. اگر علاقه مند به غذاهای آبکی هستید، گاشا را در مالاگا حتما امتحان کنید؛ یک سوپ که از آرد پخته شده، شیر، عسل و سس چاشنی تهیه می شود. بشقاب برنج تند همراه با کاد هم طعم خاصی دارد که فقط مخصوص مالاگاست. خوردن ماهی ساردینی که همان لحظه از دریا گرفته شده یکی از لذت های بزرگ زندگی است که شما می توانید در سواحل مالاگا آن را تجربه کنید. آخوبلانکو (ajoblanco) که معنی تحت الفظی آن (سیر سفید) است یک غذای سنتی از منطقه آندلس اسپانیا است. ممکن است ریشه این غذا در خوراک رومی ها یا شاید در خوراک یونانی ها باشد. محبوبیت این غذای خنک باعث شده که هر ساله مراسم هایی در رابطه با این غذا در اسپانیا برگزار شود. این غذا که در اصل نوعی سوپ سرد است، گزینه مناسبی برای تابستان است. می توانید آن را در عرض نیم ساعت و حتی کمتر به راحتی درست کنید. حتما غذاهای محلی را امتحان کنید. در اسپانیا غذاهای دریایی بسیار خوشمزه و متنوع هستند و امتحان آنها حتی به کسانی که اهل غذای دریایی نیستند پیشنهاد می شود. در مناطق مختلف مالاگا از رستوران های محلی مشاهده می شود تا رستوران های کاملا لوکس و مجهز. توریست ها می توانند در مالاگا از رستوران های ساحلی تا کافه های سنتی و پخت ماهی های ساردین در جلوی روی خودشان با سیخ کباب های مخصوص که البته بسیار لذیذ هستند لذت ببرند. همچنین در خاطر داشته باشید که ماربلا واقع در استان «مالاگا» به یک مقصد اصلی برای دوستداران غذا تبدیل شده و دوستداران غذا از هر نقطه دنیا برای چشیدن انواع غذاهای اروپایی؛ آسیایی به این ناحیه سفر می کنند. رستوران های بزرگ، زمین های حرفه ای تنیس و میزبانی جشنواره ها و کنسرت های بین المللی بهترین جاذبه های این منطقه هستند. رستوران های ماربلا ارائه کننده غذاهای لذیذ با خاص ترین شیوه های آشپزی در دنیا هستند. البته ماربلا فقط به سواحل و مناظر طبیعی زیبا محدود نمی شود و بناهای تاریخی و معماری زیبایی نیز در این شهر وجود دارند. میراث باقی مانده از تمدن های گذشتگان و قصرها و قلعه های پادشاهان قدیمی نیز از دیگر جاذبه های شهر ساحلی ماربلا به شمار می روند. .......................................................................................................... منبع: اوقات خوش

پر بازدید ترین مقالات

«گیاهان دارویی در قرآن و حدیث»

بسم الله الرحمن الرحیم «گیاهان دارویی در قرآن و حدیث» علیرضا ...

زنيان - شاهي - کندر (دروس استاد ضیایی / 3)

بسم الله الرحمن الرحیم زنيان - شاهي - کندر دروس استاد ضی...

اهمیت دامداری و کشاورزی در قرآن کریم

بسم الله الرحمن الرحیم اهمیت دامداری و کشاورزی در قرآن کریم ...

سخنان مهم مقام معظم رهبری در"اهمیت حفظ محیط زیست و منابع طبیعی"

بسم الله الرحمن الرحیم سخنان مهم مقام معظم رهبری در"اهمیت حفظ...

تقویم شمسی

شهریور ۱۴۰۰
ش ی د س چ پ ج
    تیر »
۱۲۳۴۵۶۷۸۹۱۰۱۱۱۲۱۳۱۴۱۵۱۶۱۷۱۸۱۹۲۰۲۱۲۲۲۳۲۴۲۵۲۶۲۷۲۸۲۹۳۰۳۱